PL158050B1

PL158050B1 - Sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozydów pirymidynowych PL PL

Info

Publication number: PL158050B1
Application number: PL1987269462A
Authority: PL
Original assignee: Wellcome Found
Priority date: 1986-12-15
Filing date: 1987-12-14
Publication date: 1992-07-31
Also published as: PH24870A; SU1731064A3; MC1882A1; NO875209L; CS342591A3; AU601529B2; IE930471L; FI875487A7; CS275398B2; PL160321B1; DK168323B1; CN1080292A; CS916187A2; PT86356B; HU207735B; LV5273A3; DD274766A5; GB8629892D0; LT2064B; NO875209D0

Abstract

1. Sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozy dów pirymidynowych o wzorze 1, w którym X oznacza grupe etynylenowa, R 1 oznacza grupe okso lub grupe iminowa, R2 oznacza atom wodoru lub grupe C 1 -2 alki lowa, R oznacza atom wodoru lub grupe C 1-4 alkanoi- lowa albo benzoilowa ewentualnie podstawiona jednym lub kilkoma podstawnikami takimi jak atom chlorowca grupa alkilowa, hydroksylowa albo alkoksylowa, a R4 oznacza atom wodoru lub grupe hydroksylowa, z tym ze a) jesli R1 oznacza grupe iminowa, R3 oznacza atom wodoru a R4 oznacza atom wodoru lub grupe hydroksy lowa to R2 oznacza grupe metylowa lub grupe etylowa oraz b) jesli R 1 oznacza grupe okso, R3 oznacza grupe C 1-4 alkanoilowa lub bezoilowa, ewentualnie podsta wiona jednym lub kilkoma podstawnikami takimi jak atom chlorowca, grupa alkilowa, hydroksylowa lub alkoksylowa, R4 oznacza atom wodoru lub grupe hydro ksylowa to R2 oznacza atom wodoru lub grupe C 1 -2 alkilowa, znamienny tym, ze zwiazek o wzorze 2, w któ rym X i R2 maja wyzej podane znaczenie, R1 a zabloko wana grupe hydroksylowa lub aminowa, a M1 oznacza grupe blokujaca grupe hydroksylowa poddaje sie kon densacji ze zwiazkiem o wzorze 3, w którym Y oznacza atom chlorowca, M 2 i M 3 kazdy oznacza grupe blokujaca grupe hydroksylowa, a R oznacza atom wodoru lub zablokowana grupe hydroksylowa, usuwa sie wszystkie grupy ochronne i ewentualnie wytworzony zwiazek o wzorze l przeksztalca sie w jego farmaceutycznie dopu szczalna pochodna, .... Wzór 1 PL PL

Description

Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozydów pirymidynowych mających zastosowanie w lecznictwie, zwłaszcza w leczeniu lub zapobieganiu infekcjom wywoływanym przez wirusy herpes.

Spośród DNA-wirusów wirusy z grupy herpes stanowią źródło najpowszechniejszych chorób wirusowych u ludzi. Grupa ta obejmuje herpes simplex virus (HSV), varicella zoster (VZV), cytomegalovirus (CMV) oraz wirus Epsteina-Barra (EBV).

Varicella zoster virus (VZV) jest wirusem herpes powodującym ospę wietrzną i półpasiec. Ospa wietrzna jest chorobą pierwotną występującą u osobników nie wykazujących odporności i u małych dzieci, przy czym jest zazwyczaj choroba łagodna charakteryzująca się występowaniem wysypki pęcherzykowej i gorączki. Półpasiec jest formą nawrotową choroby występującą u osób dorosłych zarażonych uprzednio wirusem varicella-zoster. Objawami klinicznymi półpaśca są nerwobóle oraz pęcherzykowa wysypka skórna na zapalnym podłożu, występująca po jednej

158 050 stronie ciała. Rozprzestrzenianie się stanu zapalnego może doprowadzić do porażenia nerwów lub drgawek. Wystąpić może śpiączka w przypadku zaatakowania opon mózgowych. U pacjentów z niedoborem odporności VZV może rozprzestrzeniać się powodując poważne, a nawet śmiertelne choroby. VZV należy poważnie brać pod uwagę w przypadku pacjentów otrzymujących leki obniżające odporność przy wykonywaniu przeszczepów lub przy leczeniu nowotworów złośliwych, a ponadto stanowi poważny problem w przypadku osobników chorych na AIDS ze względu na ich osłabiony system odpornościowy.

Podobnie jak w przypadku innych wirusów herpes infekcja CMV prowadzi do trwającego przez całe życie zasocjowania wirusa i żywiciela, tak że w wyniku pierwotnej infekcji wirus może rozszerzać się przez szereg lat. Skutki kliniczne zmieniają się od śmiertelnej lub ciężkiej choroby (mikrocefalia, hepatosplenomegalia, żółtaczka, niedorozwój umysłowy), poprzez zatrzymanie rozwoju i podatność na infekcję płuc i uszu, aż do braku jakichkolwiek widocznych objawów chorobowych. Infekcja CMV u osobników - nosicieli AIDS jest główną przyczyną zachorowalności. U 80% dorosłej populacji wirus ten występuje w formie utajonej i może się uaktywnić u osobników z obniżoną odpornością.

Wirus Epsteina-Barra powoduje mononukleozę zakaźną, a ponadto istnieją przypuszczenia, że jest on czynnikiem powodującym raka nosa i gardła, limfomę immunoblastyczną, limfomę Eurkitta i leukoplakię włochatą.

W leczeniu infekcji powodowanych przez wirusy herpes zwrócono uwagę na analogi nukleozydowe. Jednym ze związków, początkowo uznanym za cenny półprodukt, jest 2'-dezoksy-5etynylourydyna, której syntezę opisali Barr i inni (j. Chem. Soc. Perkin Trans. I /1978/, 1263). Zbadano działanie przeciwwirusowe tego związku in vitro w stosunku do wirusów vaccinia i herpes simplex, jak to opisano np. w pracy Walkera i innych, (Nucleio Acid. Res., Special Pub. No. 4,1978) oraz w brytyjskim opisie patentowym nr 1601 020, jednak nie wykazano przy tym żadnego jego działania przy zastosowaniu w chemoterapii ludzi.

W Europejskim Zgłoszeniu Patentowym nr 86 305 297 opis patentowy nr 208 550 ujawniono i opisano zastosowanie 2'-dezoksy-5-etynylourydyny oraz jej farmaceutycznie dopuszczalnych pochodnych w leczeniu lub zapobieganiu infekcji wirusowych u ludzi powodowanych przez cytomogalovirus (CMV) lub wirus varicella zoster (VZV).

Obecnie nieoczekiwanie stwierdzono, że pewne inne nukleozydy pirymidynowe charakteryzujące się obecnością grupy nienasyconej w położeniu 5 są szczególnie cenne w lecznictwie, zwłaszcza w leczeniu pewnych infekcji wirusowych, jak to opisano poniżej. Związki te mają również tę zaletę, że wykazują względnie niski poziom toksyczności, co stwierdzono w badaniu toksyczności w stosunku do hodowli komórek prowadzonych in vitro.

Pewne 5-podstawione nukleozydy, a w szczególności 2'-dezoksy-5-etynylocytydyna, 2'dezoksy-5-(l-propynylo)urydyna, l-(/5-D-arabinofuranozylo)-5-etynylouracyl, l-(8-D-arabinofuranozylo)-5-propynylouracyl i l-(/5-D-arabinyzylo)-5-etynylocytozyna, których zastosowanie w leczeniu infekcji VZV, CMV i EBV ujawniono poniżej, zostały uprzednio opisane w J. Med. Chem. (1983), 26(5),661-6, J. Med. Chem. (1983,26/9), 1252-7, Antimicrobiol Agents Chemother. (1980), 17(6), 1030-1, Nucleic Acids Symp. Ser. (1981), 9, 183-6 oraz Biochem. Pharmacol. (1983), 32(4), 726-9.

Omawiane nukleozydy pirymidynowe można przedstawić ogólnym wzorem 1, w którym X oznacza grupę etynylenową, R¹ oznacza grupę okso lub grupę iminową, R² oznacza atom wodoru, x grupę Ci-2 alkilową, rozgałęzioną lub cykliczną grupę C3-4 alkilową, na przykład grupę izopropylową lub cyklopropylową, R³ oznacza atom wodoru lub grupę acylową, na przykład grupę C1-4 alkanoilową lub grupę benzoilową, ewentualnie podstawioną jednym lub kilkoma atomami chlorowca, grupami alkilowymi, hydroksylowymi lub alkoksylowymi, a R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, z tym że w przypadku, gdy a) R1 oznacza grupę iminową, R³ oznacza atom wodoru, R4 -oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, to R2 oznacza grupę metylową, lub etylową, oraz b) jeśli R1 oznacza grupę okso, R³ oznacza grupę C1-4 alkanoilową lub ewentualnie podstawioną grupę benzoilową, R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, to R2 oznacza atom wodoru, grupę C1-2 alkilową lub rozgałęzioną albo cykliczną grupę C3-4 alkilową.

Jest zrozumiałe, że w przypadku, gdy R3 nie oznacza grupy acylowej, to związek o wzorze 1 może występować w odpowiedniej formie tautomerycznej.

158 050

Do wyżej wspomnianych nukleozydów pidymidynowych należą również farmaceutycznie dopuszczalne pochodne tych związków, to znaczy jakiekolwiek farmaceutycznie dopuszczalne sole, estry lub sole tych estrów, a także jakiekolwiek inne związki, które po podaniu ludziom są zdolne do dostarczenia (bezpośrednio lub pośrednio) przeciwwirusowo czynnych metabolitów lub ich reszt.

Takie nukleozydy pirymidynowe i ich pochodne będą poniżej określone jako związki wytwarzane sposobem według wynalazku.

Do korzystniejszych związków o wzorze 1 należą te, w których (a) X oznacza grupę etynylenową, zwłaszcza wówczas gdy R² oznacza atom wodoru lub grupę metylową, (b) R³ oznacza atom wodoru lub grupę benzoilową i/lub (c) R⁴ oznacza atom wodoru, zwłaszcza wówczas gdy X oznacza grupę etynylową, a R2 oznacza grupę metylową.

Następujące nowe związki są korzystnymi związkami wytwarzanymi sposobem według wynalazku, zwłaszcza ze względu na ich szczególnie silne działanie przeciwwirusowe, a zwłaszcza w stosunku do wirusów VZV oraz w pewnych przypadkach CMV: a) 3-N-benzoilo-2'-dezoksy-5etynylourydyna, b) 3-N-benzoilo-2'-dezoksy-5-propynylourydyna, c) 2'-dezoksy-5-(l-propynylo)cytydyna oraz d) l-(jJ-D-arabinozofuranozylo)-5-propynylocytozyna.

Szczególnie korzystne są związki b) i c), które wykazują silne działanie przeciw wirusom VZV.

Dalsze następujące związki są korzystnymi związkami wytwarzanymi sposobem według wynalazku, zwłaszcza ze względu na ich szczególnie silne działanie przeciwwirusowe, przede wszystkim w stosunku do VZV, a w pewnych przypadkach również w stosunku do CMV i EBV;

e) 2'-dezoksy-5-etynylocytydyna, f) 2'-dezoksy-5-(l-propynylo) urydyna, g) i-(jS-D-arabinozofuranozylo)-5-etynylouracyl, h) l-(j3-D-arabinozofuranozylo)-5-propynylouracyl oraz i) l-(J-D-arabinozofuranozylo>5-etynylocytozyna.

Szczególnie korzystne są związki f) i g) ze względu na ich silne działanie przeciw wirusom VZV.

Do innych nowych związków wytwarzanych sposobem według wynalazku należą: j) l-(/ł-D-arabinozofuranozylo)-3-N-benzoilo-3-propynylouracyl, oraz k) l-(/5-D-arabinozafuranozylo)-5--N-benzoilo-5-etynylouracyl.

Korzystne są również farmaceutycznie dopuszczalne sole i estry takich związków, a zwłaszcza dwuoctan związku e), czyli 2'-dezoksy-3',5'-di-O-acetylo-5-etynylocytydyna. Wszystkie powyższe związki wykazują szczególnie silnie działanie przeciw VZV, podczas gdy związki a) i e) wykazują również silne działanie w stosunku do CNV, a związek g) wykazuje szczególnie silne działanie w stosunku do EBV.

Wynalazek umożliwia zatem stosowanie w leczeniu lub zapobieganiu infekcji wirusowych, zwłaszcza infekcji herpeswirusowych wybranych z grupy obejmującej infekcje VZV, CMV i EBV przy użyciu związków wytwarzanych sposobem według wynalazku; polegające na podawaniu osobnikowi skutecznej ilości związku wytwarzanego sposobem według wynalazku, przeważnie w postaci form leków.

Przykłady stanów klinicznych powodowanych przez wirusy hepres, takich jak infekcje CMV, VZV i EBV, które można leczyć wykorzystując związki wytwarzane sposobem według wynalazku, obejmują przypadki podane wyżej.

Korzystnymi mono- i dwuestrami związków wytwarzanych sposobem według wynalazku są estry kwasów karboksylowych, w których niekarbonylowa część grupy estrowej wybrana jest spośród prosto-łańcuchowych lub rozgałęzionych grup alkilowych, alkoksyalkilowych (na przykład metoksymetyl), karboksyalkilowych (na przykład karboksyetyl), aryloalkilowych (na przykład benzyl), aryloksyalkilowych (na przykład fenoksymetyl), arylowych (na przykład fenyl, ewentualnie podstawiony atomem chlorowca, grupą C1-4 alkilową lub grupą C1-4 alkoksylową), estry sulfonianowe takie jak estry alkilo- lub aryloalkilosulfonylowe (na przykład metanosulfonylowe) oraz mono-, dwu- lub trójestry fosforanowe, które mogą, lecz nie muszą być blokowane, estry aminokwasów i estry azotanowe. W odniesieniu do wyżej wspomnianych estrów, o ile nie zaznaczono tego inaczej, jakakolwiek grupa alkilowa występująca w takich estrach zawiera korzystnie 1-18 atomów węgla, a zwłaszcza 1-4 atomy węgla. Jakakolwiek grupa arylowa występująca w takich estrach oznacza korzystnie grupę fenylową. Jakiekolwiek odnośniki dotyczące któregokolwiek z powyższych związków odnoszą się również do ich farmaceutycznie dopuszczalnych soli.

Do soli związków wytwarzanych sposobem według wynalazku, które można dogodnie stosować w lecznictwie, należą fizjologicznie tolerowane sole z zasadami, np. sole pochodzące od odpowiednich zasad takie jak sole metali alkalicznych (na przykład sole sodowe), sole metali ziem

158 050 5 alkalicznych (na przykład sole magnezowe), a także sole amonowe i sole z kationem NX\ (gdzie X oznacza grupę C1-4 alkilową).

Sposobem według wynalazku wytwarza się nowe związki o wzorze 1, w którym X oznacza grupę etynylenową, R oznacza grupę okso lub grupę iminową, R² oznacza atom wodoru, grupę C1-2 alkilową albo rozgałęzioną lub cykliczną grupę C3-4 alkilową, na przykład grupę izopropylową lub cyklopropylową, R3 oznacza atom wodoru lub grupę acylową, na przykład grupę C1-4 alkanoilową lub grupę benzoilową ewentualnie podstawioną na przykład jednym lub kilkoma atomami chlorowca, grupami alkilowymi, hydroksylowymi lub alkoksylowymi, a R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, z tym, że w przypadku gdy R1 oznacza grupę iminową, R3 oznacza atom wodoru, a r4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, to R2 oznacza grupę metylową lub etylową oraz (b) jeśli R1 oznacza grupę okso, R3 oznacza grupę C1-4 alkanoilową lub ewentualnie podstawioną grupę benzoilową, a R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, to R2 oznacza atom wodoru, grupę C1-2 alkilową lub rozgałęzioną albo cykliczną grupę C3-C4 alkilową oraz ich farmaceutycznie dopuszczalne pochodne.

Związki o wzorze 1 przydatne są do stosowania w leczeniu ludzi, zwłaszcza w leczeniu lub zapobieganiu infekcjom wirusowym, przede wszystkim infekcjom herpeswirusowym takim jak infekcje VZV, CMV i EBV

Związki wytwarzane sposobem według wynalazku można podawać w dowolny sposób odpowiedni dla leczonej choroby, przy czym do odpowiednich sposobów należy podawać doustnie, doodbytowe, donosowe, miejscowe (w tym do jamy ustnej i podjęzykowo), dopochwowe i pozajelitowe (w tym podskórnie, domięśniowo, dożylnie, śródskórnie, doosłonkowo i naskórnie). Jest zrozumiałe, że korzystny sposób może zmieniać się w zależności np. od stanu pacjenta.

Przy każdym z wyżej wymienionych zastosowań i wskazań niezbędna ilość konkretnego składnika czynnego będzie zależała od szeregu czynników obejmujących stan choroby oraz osobę pacjenta i ostatecznie będzie w gestii lekarza przepisującego lek. W zasadzie jednak przy każdym z takich zastosowań i wskazań odpowiednia skuteczna dawka będzie wynosić 0,1-250 mg na kg wagi ciała pacjenta na dzień, korzystnie 1-100 mg na kg wagi ciała na dzień, a najkorzystniej 5-30 mg na kg wagi ciała na dzień. Optymalna dawka wynosi około 15 mg na kg wagi ciała na dzień. O ile nie zaznaczono tego inaczej wszystkie ilości składnika czynnego odnoszą się do związku pierwotnego, tak że w przypadku jego soli i estrów ilości te należy proporcjonalnie zwiększyć. Pożądana dawka może w razie potrzeby występować w postaci dwóch, trzech, czterech lub więcej pod-dawek podawanych w odpowiednich odstępach czasu w ciągu dnia. Takie pod-dawki można podawać w formie dawek jednostkowych, na przykład zawierających 10-1000 mg, korzystnie 20-500 mg, a najkorzystniej 100-400 mg składnika czynnego w jednostkowej formie dawki.

Jakkolwiek podawać można same związki, korzystnie jest jednak stosować je w postaci środków faramceutycznych. Środki farmaceutyczne zawierają co najmniej jeden składnik czynny określony powyżej wraz z jednym lub kilkoma dopuszczalnymi jego nośnikami, oraz ewentualnie innymi składnikami leczniczymi. Nośnik(i) muszą być dopuszczalne w tym sensie, że muszą zgadzać się z innymi składnikami środka i nie mogą być szkodliwe dla pacjenta pobierającego lek.

Środki te obejmują leki nadające się do podawania doustnego, doodbytowo, donosowo, miejscowo (w tym do jamy ustnej i podjęzykowo), dopochwowo lub pozajelitowo (w tym podskórnie, domięśniowo, dożylnie, śródskórnie, doosłonkowo i naskórnie). Środki mogą dogodnie występować w formie dawek jednostkowych i mogą być wytwarzane dowolnym ze sposobów powszechnie stosowanych w farmacji. Sposoby takie obejmują etap doprowadzania do połączenia składnika czynnego z nośnikiem, który zawiera jeden lub więcej składników pomocniczych. W zasadzie środki wytwarza się przez jednorodne i dokładne połączenia składnika czynnego z nośnikami ciekłymi lub silnie rozdrobnionymi nośnikami stałymi, albo obydwoma rodzajami tych nośników, a następnie, w razie potrzeby, uformowanie wyrobu.

Środki do podawania doustnego mogą występować w postaci odrębnych jednostek takich jak kapsułki, saszetki lub tabletki, z których każda zawiera określoną ilość składnika czynnego, w postaci proszku lub granulatu, w postaci roztworu lub zawiesiny w cieczy uwodnionej lub cieczy niewodnej, albo w postaci ciekłej emulsji typu olej w wodzie lub woda w oleju. Składnik czynny może również występować w postaci dużej pigułki, powidełka lub pasty.

Tabletkę można otrzymać przez sprasowanie lub uformowanie ewentualnie z jednym lub więcej składnikami dodatkowymi. Tabletki prasowane otrzymywać można przez sprasowanie w

158 050 odpowiednim urządzeniu składnika czynnego w postaci sypkiej, takiej jak proszek lub granulat, ewentualnie po wymieszaniu ze spoiwem (na przykład poliwinylopirolidonem), żelatyną, hydroksypropylometylocelulozą), środkiem smarnym, neutralnym rozcieńczalnikiem, środkiem konserwującym, środkiem ułatwiającym rozpad (na przykład glikolan sodowy skrobii, usieciowany poliwinylopirolidon usieciowana sól sodowa karboksymetylocelulozy), środkiem powierzchniowo czynnym lub środkiem dyspergującym. Tabletki formowane otrzymywać można przez formowanie w odpowiednim urządzeniu mieszaniny sproszkowanego związku zwilżonego neutralnym ciekłym rozcieńczanikiem. Tabletki można ewentualnie powlekać lub nacinać i można przygotowywać w taki sposób, aby uzyskać powolne lub kontrolowane uwalnianie składnika czynnego, stosując np. hydroksypropylometylocelulozę w różnych proporcjach, aby zapewnić pożądany profil uwalniania.

W przypadku infekcji oka lub innych tkanek zewnętrznych, na przykład jamy ustnej lub skóry, środki korzystnie stosuje się w postaci powierzchniowej maści lub kremu, zawierających składnik czynny w ilości np. 0,075-20% wagowych, korzystnie 0,2-15% wagowych, a najkorzystniej 0,5-10% wagowych. Jeśli wytwarza się maść, składniki czynne można stosować w nośniku parafinowym lub mieszającym się z wodą. Alternatywnie składniki czynne mogą występować w kremie z nośnikiem typu olej w wodzie.

W razie potrzeby faza wodna nośnika w formie kremu może zawierać na przykład co najmniej 30% wagowych alkoholu wiełohydroksylowego, to znaczy alkoholu zawierającego dwie lub więcej grup hydroksylowych, takiego jak glikol propylenowy, butanodiol-1,3, mannit, sorbit, gliceryna, glikol polietylenowy oraz ich mieszaniny. Środki do stosowania miejscowego mogą korzystnie zawierać związek ułatwiający absorpcję lub penetrację składnika czynnego przez skórę lub inne zaatakowane obszary. Przykładowo do takich środków ułatwiających penetrację przez skórę należy dimetylosulfotlenek i zbliżone do niego analogi.

Faza oleista emulsji może być złożona ze znanych składników i otrzymana w znany sposób. Jakkolwiek faza ta może zawierać jedynie emulgator (zwany również środkiem emulgującym), pożądane jest, aby zawierała ona mieszaninę co najmniej jednego emulgatora z tłuszczem lub olejem albo zarówno z tłuszczem jak i z olejem. Korzystnie wprowadza się emulgator hydrofilowy wraz z emulgatorem lipofilowym, który działa jako stabilizator. Korzystne jest również, aby faza ta zawierała zarówno olej jak i tłuszcz. Emulgator(y) wraz ze stabilizatorem (stabilizatorami) lub bez nich tworzą razem tak zwany wosk emulgujący, a wosk ten wraz z olejem i/lub tłuszczem tworzy tak zwany emulgujący nośnik maści, który stanowi oleistą fazę rozproszoną środka w postaci kremu.

Do środków emulgujących i stabilizatorów emulsji nadających się do stosowania w środkach należy Tween 60, Span 80, alkohol cetostearylowy, alkohol mirystylowy, monostearynian gliceryny oraz laurylosiarczan sodowy.

Doboru odpowiednich olejów i tłuszczów dla kompozycji dokonuje się w oparciu o pożądane właściwości kosmetyczne, gdyż rozpuszczalność związku czynnego w większości olejów z powodzeniem stosowanych w farmaceutycznych preparatach emulsyjnych jest bardzo mała. I tak krem powinien być korzystnie produktem niemazistym, niebrudzącym i zmywalnym, o odpowiedniej konsystencji, aby uniknąć jego wyciekanie z tub lub innych pojemników. Stosować można prostołańcuchowe lub rozgałęzione mono- lub dwuzasadowe estry alkilowe takie jak diizoadypinian, stearynian izocetylu, dwuester glikolu propylenowego z kwasami tłuszczowymi oleju kokosowego, mirystynian izopropylu, oleinian decylu, palmitynian izopropylu, stearynian butylu, palmitynian 2-etyloheksylu lub mieszaninę estrów o rozgałęzionych łańcuchach, znaną jako Orodamol CAP, przy czym trzy ostatnie środki są estrami korzystnymi. Można je stosować pojedynczo lub w kombinacji w zależności od pożądanych właściwości. Alternatywnie stosować można lipidy o wysokiej temperaturze topnienia takie jak biała miękka parafina i/lub ciekła parafina, albo inne oleje mineralne.

Środki nadające się do podawania miejscowego do oka obejmują również krople do oczu, w których składnik czynny rozpuszczony jest lub zawieszony w odpowiednim nośniku, zwłaszcza w uwodnionym rozpuszczalniku tego składnika czynnego. W środkach takich stężenie składnika czynnego wynosi korzystnie 0,5-20, jeszcze korzystniej 0,5-10, a zwłaszcza około 1,5% wagowych.

158 050

Środki nadające się do stosowania miejscowego w jamie ustnej obejmują cukierki zawierające składnik czynny w nośniku ze środkiem smakowym, zazwyczaj w sacharozie i gumie arabskiej lub tragakantowej, pastylki zawierające składnik czynny w neutralnym nośniku takim jak żelatyna i gliceryna albo sacharoza i guma arabska, oraz płukanki zawierające składnik czynny w odpowiednim ciekłym nośniku.

Środki do podawania doodbytowego mogą stanowić czopki z odpowiednim nośnikiem obejmującym np. masło kakaowe lub salicylan.

Środki nadające się do podawania donosowego, w których nośnik jest substancją stałą, zawierają gruby proszek o wielkości cząstek np. w zakresie 20-500/rm, który stosowany jest przez wciąganie, to znaczy szybką inhalację przez przewody nosowe z pojemnika proszku trzymanego tuż przy nosie. Odpowiednie środki, w których nośnik jest ciekły, do stosowania np. przez rozpylanie lub w postaci kropli do nosa, zawierają wodne lub oleiste roztwory składnika czynnego.

Środki nadające się do stosowania dopochwowego mogą występować jako pesaria, tampony, kremy, żele, pasty, pianki lub środki aerozolowe, zawierające obok składnika czynnego powszechnie znane odpowiednie nośniki.

Środki nadające się do podawania pozajelitowego obejmują wodne i niewodne sterylne roztwory do iniekcji, które mogą zawierać antyutleniacze, bufory, środki bakteriostatyczne oraz substancje rozpuszczone nadające środkowi izotoniczność względem krwi przewidzianego biorcy, a także wodne i niewodne sterylne zawiesiny, które mogą zawierać środki dyspergujące i środki zagęszczające. Środki mogą występować w formie pojemników zawierających dawki pojedyncze lub wiele dawek, np. zatopionych ampułek lub fiolek i mogą być przechowywane w formie wysuszonej sublimacyjnie (liofilizowanej) wymagającej jedynie dodania sterylnego ciekłego nośnika, np. wody do iniekcji, bezpośrednio przed stosowaniem. Odręcznie przyrządzone roztwory i zawiesiny do iniekcji otrzymywać można ze sterylnych proszków, granulatów i tabletek uprzednio opisanego typu.

Korzystnymi środkami w formie dawek jednostkowych są środki zawierające dzienną dawkę lub jednostkę, dzienną pod-dawkę opisaną powyżej albo jej odpowiednią część, składnika czynnego.

Obok składników konkretnie wymienionych w powyższych składach środki zawierające związki wytworzone według wynalazku mogą zawierać inne składniki stosowane zazwyczaj w środkach danego typu. Tak np. środki nadające się do podawania doustnego mogą zawierać środki smakowe.

Związki o wzorze 1 wytwarzać można metodami znanymi z wytwarzania takich samych lub podobnych związków, patrz np. opis patentowy brytyjski nr 1 601 020 oraz Robin M. J. i Barr P. J., J. Org. Chem. (1983), 48, 1854-1862.

Według wynalazku sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozydów pirymidynowych o wzorze 1 polega na tym, że związek o wzorze 2, w którym R² ma znaczenie podane wyżej, X oznacza grupę etynylenową, R1 a oznacza zablokowaną grupę hydroksylową a M1 oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową, kondensuje się ze związkiem o wzorze 3, w którym Y oznacza atom chlorowca, M2 i M³ każdy oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową, a R⁴a oznacza atom wodoru lub zablokowaną grupę hydroksylową.

Substancje wyjściowe można chronić zwykłymi grupami blokującymi, takimi jak grupy acylowe, na przykład grupy alkanoilowe lub aryloilowe takie jak grupa p-toluilowa, albo grupami trialkilosililowymi takimi jak grupa trimetylosililowa, przy czym grupy blokujące M1 i R¹a są zazwyczaj sililowymi grupami blokującymi. Grupę chlorowcową Y reszty cukrowej, związku o wzorze 3 stanowi zazwyczaj atom chloru, a reakcję prowadzi się w obecności katalizatora typu kwasu Lewisa, np. chlorku cynowego, w odpowiednim rozpuszczalniku takim jak 1,2-dichloroetan. Związek macierzysty można następnie otrzymać, po rozdzieleniu anomerycznym, w wyniku działania alkoholowym roztworem zasady, na przykład metanolanem sodowym w metanolu. Sposób ten jest równieżopisany przez Barra i innych, w J. Chem. Soc., Perkin 1 (1978), 1263 i dalej.

Grupy blokujące można następnie usunąć za pomocą hydrolizy kwasowej lub zasadowej, przy czym grupy acylowe usuwa się najlepiej poprzez hydrolizę zasadową, a grupy sililowe poprzez hydrolizę kwasową.

158 050

Wyżej wspomniane materiały wyjściowe wytwarzać można w zwykły sposób ze znanych związków, wykorzystując powszechnie znane techniki, opisane np. w Nucleic Acid Chemistry: Improved New Synthetic Procedures, Methods and Techniąies. Wydawcy: L. B. Rownsend i R. S. Tipson, Wiley Interscience (1978) oraz w Nucleoside Analogues: Chemistry, Biology and Medical Applications, wydawcy R. T. Walker, E. de Clercq i F. Eckstein, NATO Advanced Study Institute. Plenum Press (1979). Przykładowe sposoby wytwarzania materiałów wyjściowych opisane są poniżej.

Związek o wzorze 2, w którym R² oznacza atom wodoru, (czyli X oznacza grupę etylidenową), wytworzyć można na przykład w wyniku chlorowcowania 5-acetylouracylu odpowiednim środkiem chlorowcującym takim jak chlorek fosforytu, w obecności zasady, otrzymując związek o wzorze 6, w którym Y oznacza atom chlorowca. Związek o wzorze 6 można następnie poddać działaniu nieorganicznej zasady takiej jak wodorotlenek potasowy w wodzie, a następnie zablokować, uzyskując związek o wzorze 2.

Substancje wyjściowe można chronić zwykłymi grupami blokującymi, takimi jak grupy acylowe, na przykład grupy alkanoilowe lub aryloilowe, takie jak grupa p-toluilowa, albo grupami trialkilosililowymi, takimi jak grupa trimetylosililowa, przy czym grupy blokujące M1 i Ra są zazwyczaj sililowymi grupami blokującymi. Grupę chlorowocową Y reszty cukrowej związku o wzorze 3 stanowi zazwyczaj atom chloru, a reakcję prowadzi się w obecności katalizatora typu kwasu Lewisa, np. chlorku cynowego, w odpowiednim rozpuszczalniku takim jak 1,2-dichloroetan.

Związek macierzysty można następnie otrzymać, po rozdzieleniu anomerycznym, w wyniku działania alkoholowym roztworem zasady, na przykład metanolanem sodowym w metanolu. Sposób ten jest również opisany przez Barra i innych, w J. Chem. Soc., Perlin trans 1 (1978), 1263 i dalej.

Związki o wzorze 1, w którym R³ oznacza grupę acylową, wytwarzać można z odpowiednich związków, w których R3 oznacza atom wodoru, na przykład przez selektywne blokowanie grup hydroksylowych w ugrupowaniu cukrowym, na przykład z zastosowaniem grup trialkilosililowych, a następnie scylowanie zablokowanych związków z zastosowaniem, na przykład odpowiedniego chlorku lub bezwodnika kwasowego, korzystnie w obecności zasady takiej jak pirydyna lub trietyloamina, która może również służyć jako rozpuszczalnik reakcyjny. Uzyskany związek acylowy o wzorze 1 można następnie wyodrębnić przez odblokowanie, na przykład przez usunięcie grup trialkilosililowych, w wyniku obróbki kwasem takim jak kwas octowy.

Sposobem według wynalazku estry wytwarzać można na przykład w wyniku działania na związek macierzysty o wzorze 1 lub jego ester (ewentualnie zablokowany) odpowiednim środkiem estryfikującym lub transestryfikującym, na przykład w wyniku działania na 2'-dezoksy-5etynylourydynę odpowiednim halogenkiem (na przykład chlorkiem) lub bezwodnikiem kwasowym w obecności zasady, zazwyczaj pirydyny, która może również być stosowana jako rozpuszczalnik, po czym usuwa się jakiekolwiek pozostające grupy blokujące.

Sole związków wytwarzanych według wynalazku można wytwarzać w zwykły sposób, na przykład w wyniku reakcji związku macierzystego z odpowiednią zasadą, uzyskując odpowiednią sól zasady. Inne pochodne można również wytwarzać znanymi sposobami.

Związki wytwarzane sposobem według wynalazku przetwarza się w formy leku, jak tabletki, kapsułki, preparaty fo iniekcji, syropy, czopki, pesaria itp. Badanie działania przeciwwirusowego i toksyczności.

Cytomegalewirus ludzki (HCMV) bada się w monowartstwach komórek MRC5 (płuco embriona ludzkiego) lub komórkach Detroit 532 (fibroblasty napletka ludzkiego) na wielogniazdowych płytkach. Aktywność związków oznacza się w próbie redukcji plak, w której monowarstwową komórek infekuje się zawiesiną HCMV, a następnie pokrywa się wierzchnią warstwą pożywki agarozowej w formie żelu, aby zapewnić nie rozprzstrzenianie się wirusa poprzez hodowlę. Wierzchnie warstwy pożywki agarozowej zawierały badany związek o znanej molowości, w różnych stężeniach. Liczbę plak przy każdym stężeniu wyrażano w procentach w stosunku do próby

158 050 9 kontrolnej, wykreślając następnie krzywą zależności reakcji od dawki. Z krzywej tej odczytywano stężenie odpowiadające zahamowaniu wzrostu o 50% (ICso).

Wirus varicella zoster (VZV) badano w komórkach MRC5 w podobny sposób, jak wirus HCMV, z tym, że wyeliminowano wierzchnią warstwę agarozową.

Przeprowadzono badanie, w których komórki wytwarzające wirus (P3HR-1) poddano w ciągu 14 dni działaniu leku, po czym określano liczbę kopii genomowych EBV na komórkę poprzez właściwą dla EBV hybrydyzację c-RNA-DNA. Wirus Epsteina-Barra bada się metodami Nomocyama'y i Pagano opisanymi w Naturę: New Biology, Vol. 233, strony 103-104, 1971. Podane wielkości IC50 oznaczają stężenie niezbędne do ograniczenia o 50% ilości genomów EBV na komórkę.

Toksyczność w stosunku do komórek ocenia się w próbie zahamowania wzrostu komórek. Podzbiegające się hodowle komórek Vero hodowane na 96-gniazdowych płytkach poddaje się działaniu leku w różnym rozcieńczeniu, oceniając następnie co dzień żywotność komórek w powtarzalnych hodowlach na podstawie pochłaniania barwnika tetrazoilowego (MTT). Stężenie niezbędne do zmniejszania żywotności komórek o 50% w ciągu 96 godzin określano jako CCID50. Wyniki przedstawiono w tabeli.

Tabela

Przykład	ICsofaM) vzv	ICsofaM) HCMV	CCIDsoG/M) Po 96 godzina-	ICsoG^M) :h EBV
I	1,0	>16	>500	>50
II	0,3/1,2	3/7	>500	—
V	1,5	>2,0	>300	>0,1
VII	3,3	>20	>300	—
IX	2,2	28,5	>500	—

Wynalazek ilustrują następujące przykłady.

Przykład I. 2'-dezoksy-5-propynylourydyna.

a) 2'-dezoksy-3',5'-di-0-p-toluilo-5-propynylourydyna.

1,11 g (2,0 milimoli) 3',5'-dit0-p-toluilo-2'-dezoksy-5tjodourydyny (Can. J. Chem., 1982, 60, strona 554), 30 mg jodku miedziawego, 30 mg chlorku bis(trifenylofosfi^o)palladu (II) i 80 ml suchej trietyloaminy mieszano w atmosferze suchego azotu przepuszczając przez mieszaninę gazowy propyn w ciągu 15 minut. Mieszaninę mieszano następnie i ogrzewano w temperaturze 50°C w ciągu 3 godzin. Po schłodzeniu osad o białym zabarwieniu odsączono i rozpuszczono w dichlorometanie. Roztwór przemyto dwoma porcjami po 50 ml 2-proc. roztworu soli disodowej kwasu etylenodiaminotetraoctowego z mieszaniny dichlorometan/etanol (1:2) uzyskując 0,63 g (63%) tytułowego związku w postaci kryształów o barwie białej, o temperaturze topnienia 238-241°C.

b) Półhydrat 2'-dezoksy-5-propynylourydyny.

0,6 g (1,2 milimola) produktu z etapu a) w postaci roztworu w 18 ml 0,2 molowego metanolanu sodowego w metanolu (świeżo przygotowanego z sodu i metanolu) mieszano w temperaturze pokojowej w. ciągu 2,0 godzin. Roztwór zakwaszono do pH 4-5 dodając porcjami jonit Dowex 50 w formie wodorowej. Jonit odsączono i przemyto metanolanem. Przesącz odparowano, a pozostałość rozdzielono między wodę i eter. Warstwę wodną przemyto eterem, a następnie odparowano. Pozostałość ucierano z etanolem, a uzyskaną substancję stałą odsączono i przemyto eterem otrzymując 0,18g (55%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 194-196°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 52,36 H 5,49 N 10,23% stwierdzono: C 52'35 H 5,13 N 10,23%.

Przykład II. 2'-dezoksyt3',5'tdi-0-acetylo-5-etynylocytydyna.

a) 3',5'-dit0-acetylo-2'-dezoksy-5-etynylourydyna.

1,26g (5,0 milimoli) 5-etynylo-2'-dezoksyurydyny (J. Med. Chem. 26./5), 661-666, /1983/), 10 ml suchej pirydyny i 1,22 g (12, 0 milimoli) bezwodnika octowego mieszano w temperaturze

158 050 pokojowej w ciągu 20 godzin. Uzyskany klarowny roztwór odparowano uzyskując syropowatą pozostałość, z której po współodparowaniu z etanolem otrzymano substancję stałą o białym zabarwieniu. Po rekrystalizacji z etanolu otrzymano l,49g (92%) tytułowego związku w postaci kryształów o białym zabarwieniu, o temperaturze topnienia 152-154°C.

b) l-(2'-dezoksy-3',5'-di-0-acetylo- -D-rvbofuranozylo)-5-etynylo-‘^:4(l,2,4-triazoi-l-iio)pirymidyn-(lH)-on-2.

304 mg (1 milimol) produktu z etapu a), 207 mg (3 milimole) 1,2,4-triazolu, 3,0 ml suchej pirydyny i 352 mg (1,5 milimola) związku p-chlorofenylodichlorofosforowego mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 7 dni. Uzyskany roztwór o ciemnym zabarwieniu odparowano, a pozostałość w postaci oleju o brunatnym zabarwieniu rozpuszczono w dichlorometanie. Roztwór przemyto dwukrotnie wodą, wysuszono nad MgSOą i odparowano uzyskując 380 mg (98%) tytułowego związku w postaci pianki o blado żółtym zabarwieniu, stosowanej w postaci surowej w następnym etapie syntezy.

c) Półhydrat chlorowodorku 2'(dezoksy(3',5'(di-0-acetylO(5-etynylocytydyny.

380 mg (0,98 milimoli) produktu z etapu b) w postaci roztworu w 10 ml mieszaniny dioksan/amoniak o gęstości 880 kg/m³ w stosunku 3:1 mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 2,0 godzin, po czym odparowano uzyskując gumowatą pozostałość. Pozostałość tę rozpuszczono w gorącym etanolu i zakwaszono nasyconym roztworem chlorowodoru w propanolu-2. Po schłodzeniu krystaliczny chlorowodorek o białym zabarwieniu odsączono, przemyto etanolem i eterem, po czym wysuszono pod zmniejszonym ciśnieniem nad pięciotlenkiem fosforu, uzyksując 130 mg (35%) tytułowego związku rozkładającego się w temperaturze 160-162°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 47,31 H 5,03 N 11,03% stwierdzono: C 47,50 H 4,79 N 11,04%>.

Przykład III. 2'(dezoksy(5(etynylocytydyna.

Roztwór 250 mg (0,66 milimola) związku z przykładu II (c) w 3 ml mieszaniny dioksan (amoniak o gęstości 880 kg/m³) woda w stosunku 3:2:1 mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 24 godzin. Dodano jeszcze 1,0 ml amoniaku o gęstości 880 kg/m³ i mieszanie kontynuowano w ciągu 4,0 godzin. Roztwór odparowano, a pozostałość współodparowano z etanolem. Pozostałość ucierano z etanolem, a uzyskaną substancję stałą odsączono i przemyto eterem otrzymując 120 mg (72%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 162-165°C. Po rekrystalizacji z etanolu otrzymano próbkę analitycznie czystą o temperaturze topnienia 190-193°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 52,58 H 5,22 N 16,33% stwierdzono: C 52,80 H 5,20 N 16,38%.

Przykład IV. 3-N-benzoilo-2'-dezoksy-5-etynylourydyna.

Do mieszaniny zawiesiny 0,3 g (1,19 milimoli) 2'-dezoksy-5-etynylourydyny (j. Med. Chem., 26/5), 661-666, /1983/) w 8 ml suchego acetonitrylu i 0,5 ml chlorotrimetylosilanu dodano z ochłodzeniem w lodzie 0,85 ml (6,1 milimoli) trietyloaminy, po czym całość mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 2 godzin. Z kolei dodano 0,18 ml (1,54 milimoli) chlorku benzoilu i mieszaninę mieszano jeszcze w ciągu 1,5 godziny, po czym przesączono ją. Przesącz zatężono, a pozostałość rozpuszczono w 10 ml etanolu i dodano 0,4ml lodowatego kwasu octowego. Po wymieszaniu w ciągu 0,5 godziny rozpuszczalniki odparowano, a pozostałość oczyszczano metodą chromatogarfii kolumnowej na żelu krzemionkowym, ze stosowaniem do eluowania mieszaniny chlorek metylenu/metanol 19:1, uzyskując 0,2 g (47%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 156-157°C.

Zawartość CHN.

wyliczono: C 60,70 H 4,4-9 N ,.86% stwierdzono: C 60,44 H 4,336 N 7,69%.

Przykład V. l-OS-D-arabinofuranozyloj-S-etynylouracyl.

a) O²,2'-anhydrourydyna.

g (0,04 mola) urydyny rozpuszczono w 20 ml ciepłego, suchego dimetyloformamidu, po czym dodano 11,4 g (0,06 mola) węglanu difenylu i 0,2 g wodorowęglanu sodowego. Roztwór

158 050 mieszano i ogrzewano w temperaturze 150°C aż do zaniku wydzielania się dwutlenku węgla (około minut). Po schłodzeniu roztwór wylano do 200 ml eteru przy szybkim mieszaniu. Uzyskaną substancję stałą odsączono, przemyto eterem i rekrystalizowano z metanolu otrzymując 7,2 g (80%) tytułowego związku w postaci kryształów o białym zabarwieniu, o temperaturze topnienia

235-240°C.

b) l-()3-D-arabinofuranozylo)uracyl.

7,0 g (0,03 mola) produktu z etapu a) rozpuszczono w 585 ml mieszaniny etanol/woda 1:1, po czym dodano 41 ml 1-molowego roztworu wodorotlenku sodowego. Po mieszaniu w temperaturze pokojowej przez 2,0 godziny roztwór zakwaszono do pH 4-5 dodając porcjami jonit Dowex 50 w formie wodorowej. Jonit odsączono i przemyto za pomocą 100 ml mieszaniny etanol/woda 1:1. Przesącz odparowano do sucha, a pozostałość rekrystalizowano z etanolu uzyskując 5,51 g (75%) tytułowego związku w postaci kryształów o białym zabarwieniu, o temperaturze topnienia 220-223°C.

c) l-(S-D-arabinofuranozylo)-5-jodouracyl.

3,0 g (12,3 milimoli) produktu z etapu c), 3,0 g (11,8 milimoli)jodu, 15 ml chloroformu i 30 ml molowego kwasu azotowego intensywnie mieszano w temperaturze wrzenia w ciągu 2,0 godzin. Po schłodzeniu wydzieloną krystaliczną substancję stałą odsączono i przemyto dokładnie eterem w celu usunięcia nadmiaru jodu. Substancję stałą rekrystalizowano w postaci kryształów o białym zabarwieniu, o temperaturze topnienia 191-193°C (z rozkładem).

d) 5--odo-l-(2',3',5'-tri-0-p-toluoilo-/i-D-arabinofuranozy!o)uracyl.

Roztwór 2,76 g (17,85 milimoli) chlorku p-toluilo w 5,0 ml dichlorometanu wkroplono w temperaturze 0°C, z mieszaniem, w atmosferze suchego azotu do 2,0 g (5,4 milimoli) produktu z etapu c) w 20 ml suchej pirydyny. Roztwór mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 5,0 godzin, po czym odparowano do sucha. Pozostałość ucierano z metanolem a powstałą substancję stałą o białym zabarwieniu odsączono i przemyto eterem uzyskując 2,61 g (67%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 214-216°C.

e) 5-trimetyIosiiiloetyny!o-l--2',3''5'-triiO-p-toluilo-/J-D-arabinofuranozylo)uracyl.

1,45 g (2 milimole) produktu z etapu d), 30 mg jodku miedziawego, 30 mg chlorku bis(trifenylofosfino)palladu (ll), 80 ml suchej treityloaminy i 0,6 g (6 milimoli) trimetylosililoacetylenu mieszano w temperaturze 50°C w atmosferze suchego azotu w ciągu 3,0 godzin. Schłodzoną zawiesinę odparowano do sucha, a pozostałość o ciemnym zabarwieniu rozpuszczono w dichlorometanie. Roztwór przemyto kolejno dwoma porcjami 50 ml 2-proc. wodnego roztworu soli dwusodowej kwasu etylenodiaminotetraoctowego i 50 ml wody. Roztwór wysuszono nad MgSC>4 i odparowano, a pozostałość rekrystalizowano z etanolu. Uzyskano 1,03 g (82%) tytułowego związku w postaci kryształów o białym zabarwieniu, o temperaturze topnienia 197-199°®

f) l-(/--D-arabinofuranozylo)t5-etynylouracyl.

Roztwór 1,0 g (1,59 milimola) produktu z etapu e) w 30 ml 0,2 molowego metanolanu sodowego w metanolu (świeżo przygotowanego z sodu i metanolu) mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 3,9 godzin, po czym zakwaszono do pH 4-5 dodając porcjami jonit Dowex 50 w formie wodorowej. Jonit odsączono i dokładnie przemyto metanolem. Przesącz odparowano do sucha, a pozostałość rozdzielono między wodę i eter. Warstwę wodną przemyto eterem, a następnie odparowano do sucha. Pozostałość współodparowano z dwoma porcjami etanolu, a następnie ucierano z etanolem. Uzyskaną substancję stałą odsączono i przemyto eterem otrzymując 0,30g (70%) tytułowego związku rozkładającego się w temperaturze powyżej 200°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 49,25 H 4,11 N 10,45% stwierdzono: C 49,40 H -4,11 N 10,29%.

Przykład Vl. 5-etynylo-l-(2',3',5'-tritOtacetylo-/J-Dtarabinofuranozylo)uracyl.

0,35 g (1,3 milimola) produktu z przykładu V (f), 2,0 ml suchej pirydyny i 0,48 g (4,7 milimoli) bezwodnika octowego mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 16,0 godzin. Uzyskany klarowny roztwór odparowano do sucha, a pozostałość współodparowano z etanolem. Po rekrystalizacji z etanolu uzyskano 0,4 g (89%) tytułowego związku w postaci sześciennych kryształów o blado żółtym zabarwieniu, o temperaturze topnienia 174-176°C.

158 050

Zawartość CHN:

wyliczono: C 51,78 H 4,60 N 7J0% stwierdzono: C 52,06 H 4,43 N 7,05%.

Przykład VII. 2'-dezoksy-5-propynylocytydyna.

a) 2'-dezoksy-3',5'-di-0-acetylo-5-propynvlourydyna.

0,8 ml bezwodnika octowego dodano do roztworu 1 g (3,76 mola) 2'-dezoksy-5-propynylourydyny z przykładu I (b) w 10 ml suchej pirydyny. Mieszaninę mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 16 godzin, po czym odparowano do sucha uzyskując piankowatą substancję stałą. Po rekrystalizacji z etanolu uzyskano 0,98 g (75%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 148-149°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 54,86 H 5143 N 7,00 % stwierdzono: C 54,82 H 5,114 N 7,8050.b) l-(2-dezoksy-3,5-di-0-acetylo-//-D-rybbfuranozylo)-5-propynylo-4-(l ,2,4-triazol-l-ilo)pirymidyn-( 1 H^onl.

0,76 g (3,10 milimoli) związku p(chlorffenylodichlfrofosforowego dodano do roztworu 0,7 g (2 milimole) produktu z etapu a) i 0,45 g (6,5 milimola) 1,2,4-triazolu w 20 ml suchej pirydyny. Roztwór mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej przez 2 dni, po czym odparowano do sucha. Pozostałość w postaci oleju eluowano z kolumny z żelem krzemionkowym za pomocą octanu etylu, otrzymując 0,33 g substancji wyjściowej i 0.2 g (44% w stosunku do 0,4g substancji wyjściowej) tytułowego związku, który rozkłada się dalej przy przechowywaniu w temperaturze pokojowej. Związku tego nie oczyszczano dokładniej, lecz zastosowano go w następnym etapie reakcji.

c) 2'-dezoksb-5-prfpbnbIfCbtbdbna.

0,2 g (0,5 milimola) surowego produktu z etapu b) rozpuszczono w 5 ml mieszaniny dioksan/amoniak o gęstości 880kg/m³ (woda 3:2:1 i mieszaninę odstawiono w temperaturze pokojowej na 16 godzin, po czym odparowano ją do sucha, a pozostałość współodparowano z etanolem. Uzyskaną substancję stałą o białym zabarwieniu rekrystalizowano z etanolu uzyskując 0,04 g (30%) czystego produktu rozkładającego się w temperaturze 195-200°C.

Zawartość CHN:

wyliczono: C 54,34 H 5,60 N 15,85% stwierdzono: C 54,19 H 5,550 N 15,33%.

Przykład VIII. l-l/3-D-arabmofuranozblo)-5-prfpbnblocbtozyna.

a) 5--odo-1 -(2,3,5-tπ-0-acetylo-(S-D-arabinofuranozblo)-uracbl.

1,04 ml (11 milimoli) bezwodnika octowego dodano do roztworu 1 g (2,7 milimoli) l-(/3-Darabinofuranozylo)-5-jodouracblu z przykładu V (c) w 10 ml suchej pirydyny. Po mieszaniu w ciągu 3 godzin w temperaturze pokojowej rozpuszczalnik odparowano, a pozostałość współodparowano szereg razy z CH2CI2. Pozostałość ucierano z etanolem i uzyskaną substancję stałą odsączono i wysuszono uzyskując 1,25 g (93%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 175-179°C.

b) 5-propbnylo-l-(2,3,5-tΓi-0-acetylo-/3-D-arabinofrranozylo)uracyl.

Zawiesinę 1,16 g (2,3 milimoli) produktu z etapu a), 35 mg jodku miedziawego i 35 mg chlorku bis/trifenylofosfino)(palladr (II) w 95 ml suchej metyloaminy mieszano w atmosferze suchego azotu w ciągu 15 minut. Następnie przez mieszaninę przepuszczono w ciągu 15 minut gazowy propyn i mieszaninę w atmosferze azotu mieszano w temperaturze 50°C w ciągu 1 godziny. Roztwór przesączono, po czym przesącz odparowano do sucha. Pozostałość rozpuszczono w 30 ml CH2CI2 i przemyto dwoma porcjami po 25 ml 2-proc. wodnego roztworu soli dwusodowej kwasu etblenodiaminotetraoctowego, a następnie 50 ml wody. Roztwór organiczny wysuszono nad Na2SO4 i odparowano, po czym pozostałość rekrystalizowano z etanolu otrzymując 0,38 g (40%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 15O-157°C.

Zawartość CHN:

wyliczono:

stwierdzono:

C 52,94 H 4,902 N 6,863% C 52,86 H 4,827 N 6,784%.

158 050 13

c) 5-propynylo-1-(2,3,5-tri-0-acctylo- /3-D-arabinofuranozylo)-4-( 1,2,4-triazoI-1 -ilo)pirymidyn-(lH)-on-2.

10,5 ml związku p-chlorofenylodichlorofosforowego dodano do roztworu 0,5 g (1,2 milimola) produktu z etapu b) i 0,4 g 1,2,4-triazolu w 10 ml suchej pirydyny. Roztwór mieszano w temperaturze pokojowej w atmosferze suchego azotu przez 6 dni, po czym odparowano do sucha. Pozostałość rozdzielano między 30 ml dichlorometanu i 30 ml wody. Warstwę organiczną przemyto 25 ml wody, wysuszono nad Na2SO4 i odparowano uzyskując 0,65 g surowego produktu, który zastosowano w następnym etapie syntezy.

d) l-(3-D-arabinofuranozylo)-5-propynylocytozyna.

0,65 g (1,39 milimola) surowego produktu z etapu c) rozpuszczono w 30 ml mieszaniny dioksan (amoniak o gęstości 880kg/m³) woda 3:2:1 i uzyskany roztwór odstawiono na noc w temperaturze pokojowej. Roztwór odparowano do sucha uzyskując olej o żółtym zabarwieniu, który ucierano z etanolem otrzymując 0,22 g czystego produktu o temperaturze topnienia 241243°C (z rozkładem).

Zawartość CHN dla Ci2Hi5N3O5-0,7 H2O.

wyliczono: C 49,05 H N 44,30% stwierdzono: C 49,28 H 5^2 Ν 13,950όPrzykład IX. 3-N-benzoilo-2'-dezoksy-5-propynylourydyna.

1,1 ml suchej trietyloaminy dodano w temperaturze 0°C do mieszanej zawiesiny 0,4g (1,5 milimola) 2'—dezoksy-5-propynylourydyny z przykładu I (b) i 0,54 g (4,97 milimoli) chlorku trimetylosililu w 10 ml suchego acetonitrylu. Mieszaninę mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 2,5 godziny, po czym dodano 0,3 ml chlorku benzoilu i mieszanie kontynuowano w ciągu 5 godzin. Substancję stałą odsączono, przesącz odparowano do sucha, a pozostałość rozpuszczono w etanolu. Dodano 0,4 ml kwasu octowego i mieszaninę mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 0,5 godziny. Mieszaninę odparowano do sucha, a pozostałość eluowano z kolumny z żelem krzemionkowym za pomocą mieszaniny CH2Cl2/metanoI (9:1). Po szeregu rekrystalizacjach z uwodnionego etanolu otrzymano 0,14g (25%) produktu o temperaturze topnienia 137-140°C,

Zawartość CHN dla Ci9Hi8N2O6*0,2 H2O.

wyliczono: C 60,96 H 4,920 N 7,890% stwierdzono: C 60,69 H 4,88 1 N 7,4780.Przykład X. l-G3-D-arabinofuranozylo)-5-propynylouracyl.

0,3g (0,73 milimola) 5-propynylo-l-(2,3,5-tri-0-acetylo- /3-D-arabinofuranozylo)uracylu z przykładu VIII (b) rozpuszczono w 20 ml mieszaniny dioksan (amoniak o gęstości 880kg/m3) woda 3:2:1 i pozostawiono w temperaturze pokojowej na 18 godzin. Rozpuszczalnik odparowano, po czym pozostałość wspólodparowano z etanolem, a na koniec rekrystalizowano z etanolu uzyskując 0,17 g (82%) tytułowego związku o temperaturze topnienia 225-227°C.

Zawartość CNH.

wyliczono: C 51,06 H 4,964 N 9,93% stwierdzono: C 50,8 H 5,055 N 9,8 %.

Przykład XI. l-(/3-D-arabinofuranozylo)-5-etynylocytozyna.

a) 5-etynylo-l-(2,3,5-tri-0-acetylo-/--D-arabinofuranozylo)-4-(l,2,4-triazol-l-ilo)pirymidyn-2 (lH)-on.

0,6g (1,5 milimola) 5-etynylo-l-(2',3',5'-tri-0-acetylo-/5-D-arabinofuranozylo)uracylu z przykładu VI, 0,33 (4,8 milimola) 1,2,4-triazolu i 0,8 ml (4,8 milimola) związku p-chlorofenylodichlorofosforowego mieszano w 30 ml suchej pirydyny w ciągu 72 godzin. Uzyskany roztwór o ciemnym zabarwieniu odparowano do sucha, a pozostałość oczyszczano metodą chromatografii kolumnowej na żelu krzemionkowym, stosując do eluowania mieszaninę octan etylu/heksan 9:1. Uzyskano 0,44 g zasadniczo nietrwałego produktu, który w postaci surowej zastosowano w następnym etapie syntezy.

b) l-(/3-D-arabinofuranozylo)-5-etynylocytozyna.

Roztwór 0,44 g (0,9 milimola) produktu z etapu a) w 12 ml mieszaniny dioksan/amoniak o gęstości 880 mg/m3 (woda 3:2:1) mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 48 godzin, po czym

158 050 odparowano uzyskując olej, który oczyszczano metodą chromatografii kolumnowej na żelu krzemionkowym, stosując do eluowania mieszaninę metanol/chlorek metylenu 1:4. Frakcje produktu połączono i odparowano uzyskując substancję stałą, którą rekrystalizowano z etanolu otrzymując 0,03 g tytułowego związku rozkładającego się w temperaturze 223°C.

Zawartość CHN dla C11H13N3O5 · 0,3 H2O.

wyliczono: C 48,46 H 4,993 N 55,22% stwierdzono: C 48,22 H 4,889 N 14,99%.

Przykład XII. 2'-dezoksy-5-etynylo-3-N-p-toluoilourydyna.

Do mieszanej zawiesiny 0,4g (1,6 milimola) 2'-dezoksy-5-etynylourydyny (J. Chem. 26/5/, 661-666, /1983/) w 15 ml suchego acetonitrylu i 0,7 ml (5,6 milimoli) chlorotrimetylosilanu) dodano z chłodzeniem w lodzie 1,13 ml (8,1 milimoli) trietyioaminy, po czym całość mieszano w temperaturze pokojowej w ciągu 2.5 godziny. Z kolei dodano 0,3 ml (2,1 milimoli) chlorku toluoilu i mieszanie kontynuowano w ciągu 7 godzin, po czym mieszaninę przesączono, przesącz odparowano do sucha, a pozostałość rozpuszczono w 20 ml etanolu. Dodano lodowaty kwas octowy i po mieszaniu w ciągu 0,5 godziny w temperaturze pokojowej rozpuszczalnik odparowano, a pozostały kwas octowy współodparowano z etanolem. Po oczyszczaniu metodą chromatografii cienkowarstwowej na krzemionce z eluowaniem mieszaniną metanol/chlorek metylenu 1:24, a następnie rekrystalizacji z metanolu uzyskano 0,03 g tytułowego związku o temperaturze topnienia 176-179°C.

Zawartość CHN dla C19H18N2O6 · 0,2 C2H5OH.

wyliczono: C 61,37 H 5,08 N 7,6% stwierdzono: C 60,92 H 4,87 N 7,40%.

Ri _n^C = CHR2

X-R²

Wzór 6

Wzór 2

OH

Wzór 1

R¹

CRN^J ^M2°>

ÓM3

MO-..0J i ₂OM²

OM³

Wzór wzór o

Wzór 3

Zakład Wydawnictw UP RP. Nakład 90 egz.

Cena 5000 zł.

Claims

Zastrzeżenia patentowe

1. Sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozydów pirymidynowych o wzorze 1, w którym X oznacza grupę etynylenową, R¹ oznacza grupę okso lub grupę iminową, R² oznacza atom wodoru lub grupę C1-2 alkilową, R³ oznacza atom wodoru lub grupę C1-4 alkanoilową albo benzoilową ewentualnie podstawioną jednym lub kilkoma podstawnikami takimi jak atom chlorowca, grupa alkilowa, hydroksylowa albo alkoksylowa, a R⁴ oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, z tym że a) jeśli R1 oznacza grupę iminową, R3 oznacza atom wodoru a R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową to R2 oznacza grupę metylową lub grupę etylową oraz b) jeśli R1 oznacza grupę okso, R3 oznacza grupę C1-4 alkanoilową lub bezoilową, ewentualnie podstawioną jednym lub kilkoma podstawnikami takimi jak atom chlorowca, grupą alkilową, hydroksylową lub alkoksylową, R4 oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową to R2 oznacza atom wodoru lub grupę C1-2 alkilową, znamienny tym, że związek o wzorze 2, w którym X i R2 mają wyżej podane znaczenie, R1 zablokowaną grupę hydroksylową lub aminową, a M1 oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową poddaje się kondensacji ze związkiem o wzorze 3, w którym Y oznacza atom chlorowca, m2 i m3 każdy oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową, a R4 oznacza atom wodoru lub zablokowaną grupę hydroksylową, usuwa się wszystkie grupy ochronne i ewentualnie wytworzony związek o wzorze 1 przekształca się w jego farmaceutycznie dopuszczalną pochodną, albo jeśli wytworzonym związkiem jest farmaceutycznie dopuszczalna pochodna związku o wzorze 1 przekształca się ją w inną farmaceutycznie dopuszczalną pochodną albo w związek o wzorze 1.

2. Sposób wytwarzania 5-podstawionych nukleozydów pirymidynowych o wzorze 1, w którym X oznacza grupę etynylenową, R¹ oznacza grupę okso lub grupę iminową, R² oznacza rozgałęzioną lub cykliczną grupę C3-4 alkilową, R3 oznacza atom wodoru lub grupę C1-4 alkanoilową albo benzoilową ewentualnie podstawioną jednym lub kilkoma podstawnikami takimi jak atom chlorowca, grupa alkilowa, hydroksylowa albo karboksylowa, a R⁴ oznacza atom wodoru lub grupę hydroksylową, znamienny tym, że związek o wzorze 2, w którym X i R² mają wyżej podane znaczenie, R1 oznacza zablokowaną grupę hydroksylową lub aminową, a M1 oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową poddaje się kondensacji ze związkiem o wzorze 3, w którym Y oznacza atom chlorowca, M2 i m3 każdy oznacza grupę blokującą grupę hydroksylową, a R⁴a oznacza atom wodoru lub zablokowaną grupę hydroksylową, usuwa się wszystkie grupy ochronne i ewentualnie wytworzony związek o wzorze 1 przekształca się w jego farmaceutycznie dopuszczalną pochodną, albo jeśli wytworzonym związkiem jest farmaceutycznie dopuszczalna pochodna związku o wzorze 1 przekształca się ją w inną farmaceutycznie dopuszczalną pochodną albo w związek o wzorze 1.