Wynalazek niniejszy dotyczy trakto¬ wania wyrobów wlókienniczych pochodze¬ nia roslinnego, a zwlaszcza z wlókien sztucznie otrzymanych, chlorkami wyz¬ szych kwasów tluszczowych.Uzyte w niniejszym opisie wyrazenie ,,estry wyzszych kwasów tluszczowych blonnika" oznacza estry blonnika kwasów tluszczowych, które w postaci ich glicery¬ dów tworza glówne skladniki olejów i tlu¬ szczów, Jako przyklad takich estrów kwa¬ sów tluszczowych moga sluzyc estry kwa¬ su stearynowego, palmitynowego, lauro- stearynowego i oleinowego blonnika, po¬ siadajace stosunkowo niski stopien estryfi- kacji i wogóle estry blonnika kwasów tlu¬ szczowych, o osmiu lub wiecej atomach we¬ gla.Wiadomo, ze blonnik w obecnosci piry¬ dyny mozna estryfikowac przy pomocy chlorków wyzszych kwasów tluszczowych, których rodniki posiadaja osiem lub wiecej atomów wegla, przyczem otrzymuje sie ciala, rozpuszczajace sie w zwyklych lot¬ nych rozpuszczalnikach organicznych.Grun i Wittka stwierdzili, ze przez estryfikowanie blonnika w bawelnie przy pomocy takich chlorków kwasów w obecno¬ sci pirydyny mozna bylo otrzymywac pro¬ dukty, nierozpuszczalne w zwyklych rozpu¬ szczalnikach organicznych i majace wyglad dosc kruchej masy wlóknistej.Analiza tych produktów wykazala, ze zasadniczo odpowiadaly one jedno- lub dwu-stearynowi albo jedno lub dwu-lau- renowi blonnika, a wynik analizy dal 58,6 % kwasu stearynowego w porównaniu z 66,3% (obliczonych dla jedno-stearynu)i 74,81 % kwasu stearynowego w porówna¬ niu z 81i9% (obliczonych dla dwusteary- nu). * Z powyzszego wiec widac, ze wynikiem przeprowadzonego przez nich nizszego stopnia estryfikowania byl produkt, które¬ go budowa zblizala sie do mono-stearynu blonnika.W patencie francuskim Nr 582390 pro¬ ponowano estryfikowanie tkanin i nitek z blonnika, dla nadania im wlasnosci nie- przepuszczania wody.W rzeczonym opisie patentowym omó¬ wiono przebieg tego stopnia estryfikacji przez uzycie bezwodnika octowego i stoso¬ wanie pirydyny, jako czynnika zgeszczaja- cego, przyczem stwierdzono, iz w charak¬ terze czynników estryfikujacych zamiast bezwodników kwasów tluszczowych mozna zastosowac ich chlorki.Wynalazca, przeprowadzajac doswiad¬ czenia nad estryfikowaniem wszelkiego ro¬ dzaju surowców i tkanin pochodzenia ro¬ slinnego w sposób, ujawniony przez Griina i Wittka, otrzymal produkty, nieposiada- jace uzytecznego stopnia wytrzymalosci.Celem zapewnienia niesiegajacej tak daleko destrukcji tkaniny przy estryfiko¬ waniu jej przy pomocy odczynników, sto¬ sowanych przez Griina i Wittka, estryfiko¬ wanie powinno byc przeprowadzane w t, zw. warunkach lagodnych, np. przez uzycie roztworów czynników estryfikuja¬ cych, i zasad slabszych od pirydyny, przy¬ czem obnizenie temperatury, w której prze¬ prowadza sie estryfikowanie, i zwiekszenie okresu estryfikowania pokrywaja spadek szybkosci reakcji, która prawdopodobnie nastepuje wskutek zwiekszenia rozciencze¬ nia chlorku kwasu w cieczy estryfikujacej i obnizenie temperatury reakcyjnej.We francuskim opisie patentowym Nr 693803 Nathansofina proponowano wytwa¬ rzanie nieprzyjmujacych wody wlókien lub tkanin pochodzenia roslinnego, przez pod¬ dawanie ich lagodnemu traktowaniu zapo- moca estryfikujacych pochodnych wyz¬ szych kwasów tluszczowych celem zapew¬ nienia wprowadzenia do tkanin pewnej proporcjonalnej ilosci rodników kwaso¬ wych, nieznacznie przekraczajacych ilosc rodników, zawartych w naturalnem wlók¬ nie, oraz stosowac bezwodniki lub chlorki kwasów w obecnosci czynników zgeszczaja- cych.Patent ten wyjasnia, ze mozna uzyc w wysokim stopniu rozcienczony roztwór chlorku stearylowego, zawierajacy np. od Yz do \% bezwodnika, rozpuszczonego w rozpuszczalniku obojetnym, w temperatu¬ rze 70 — 100°C, przyczem traktowanie trwac powinno szesc godzin, albo tez moz¬ na estryfikowany materjal zanurzyc w ka¬ pieli z bezwodników wyzszych kwaków tlu¬ szczowych i traktowac tkanine przez szesc godzin w temperaturze 70°C.Pominawszy, ze podobne wyniki mozna otrzymac przez uzycie chlorków takich kwasów tluszczowych w ntóob&chosci roz¬ puszczalników, w których utworzone estry blonnika beda nierozpuszczalne, to patent ten nie podaje zadnych wskazówek, w ja¬ kich warunkach nalezy przeprowadzac estryfikowanie.W niemieckim opisie patentowym tego samego Natansohna, zaznaczono jednak, ze mozna uzyc roztwór 5— 10% chlorku wyz¬ szego kwasu tluszczowego w polaczeniu z dwu-etyloanilina, przyczem nitki lub tkani¬ ny traktuje sie w roztworze w temperaturze 60 — 80°C w ciagu 24 godzin, co powodu¬ je, jak to stwierdzil wynalazca niniejszy, wprowadzenie zupelnie nieznacznej ilosci rodników kwasu tluszczowego do materja- lu blonnika i bardzo duze oslabienie wy¬ trzymalosci tkaniny.Sposób ulepszania materjalu wlókienni¬ czego pochodzenia roslinnego, przez estry¬ fikowanie chlorkami wyzszych kwasów tlu¬ szczowych wedlug niniejszego wynalaz¬ ku, znamienny jest tem, ze materjaly wló¬ kiennicze poddaje sie na okres czasu, nie — 2 —przekraczajacy jednej godziny, najlepiej w ciagu 30 minut, estryfikowaniu, w tempera¬ turach, zawartych miedzy 60 i 120°C, mie¬ szanina chlorków wyzszych kwasów tlu¬ szczowych i pirydyny o takiem zgeszczeniu i w takich ilosciach w stosunku do materja- lu wyjsciowego, iz przez estryfikowanie o- trzymuje sie wzrost ciezaru materjalu wyjsciowego, nie przekraczajacy 25% je¬ go wagi poczatkowej.Stezenie wyzszego kwasu tluszczowego w mieszaninie estryfikujacej, proporcja, w której go uzyto w stosunku do materjalu wyjsciowego i temperatury, w jakich prze¬ prowadza sie estryfikowanie, sa czynnika¬ mi, wzajemnie od siebie zaleznemi.Np. w poszczególnym przypadku 1 czesc chlorku stearynowego, zmieszanego z 10 czesciami pirydyny w danej temperaturze uskutecznialy stopien estryfikacji, wyraza¬ jacy sie wzrostem wagi o 13%, a w innych podobnych warunkach stosunek 1 czesci chlorku stearylowego do 7V2 czesci pirydy¬ ny dawaly wzrost ciezaru o 20%, podczas gdy stosunek chlorku kwasu do pirydyny wynosil 1 : 15, wzrost ciezaru wynosil bli¬ sko 6%.Nastepnie stwierdzono, ze w danej temperaturze i przy danem stezeniu chlor¬ ku stearylowego w roztworze pirydyny, wzrost ciezaru byl tern wiekszy, im wiek¬ szy byl stosunek uzytego chlorku stearylo¬ wego do traktowanego materjalu, przy- czem czas trwania estryfikowania pozostal ten sam.Wskutek wzrostu stosunku chlorku stea¬ rylowego do traktowanego materjalu w jed nej grupie doswiadczen, w których stosuje sie ilosc chlorku stearylowego równa 130% ciezaru materjalu traktowanego, wzrost cie¬ zaru wynosil do 5% w temperaturze 60°, 20% w temperaturze 70° i 30% w tempera¬ turze 75°, podczas gdy przy uzyciu chlorku stearylowego w ilosci równej 40% materja¬ lu wzrost ciezaru o 20% zapewniono przez przeprowadzenie procesu estryfikacji w temperaturze 100°, podczas gdy stopien estryfikacji spadal szybko wraz ze spad¬ kiem temperatury, w której przeprowadza¬ no estryfikacje.Ogólnie mówiac, jezeli wzrost ciezaru, zapewniony przez estryfikacje, przekracza 25%, wtedy spadek wytrzymalosci otrzy¬ manego materjalu, w porównaniu z mate- rjalem wyjsciowym, staje sie coraz wiek¬ szy.W jednym przypadku stwierdzono np., ze przez estryfikowanie do zwiekszania ciezaru o 25%, wytrzymalosci traktowa¬ nych i nietraktowanych tkanin przedsta¬ wialy sie w stosunku 90 do 100. Gdy estry¬ fikowanie przeprowadzano w innych wa¬ runkach do wzrostu ciezaru o 50 %f wów¬ czas wytrzymalosc traktowanych tkanin, przedstawiala sie w stosunku 60 do 100. W razie przeprowadzania estryfikacji celem zapewnienia jeszcze wiekszego wzrostu cie¬ zaru wytrzymalosc spada proporcjonalnie.W ten sposób przy przeprowadzaniu estry¬ fikacji celem zapewnienia wzrostu cieza¬ ru o 70% wzgledna wytrzymalosc trakto¬ wanych i nietraktowanych tkanin przedsta¬ wia sie w stosunku 35 do 100.Produkty, otrzymane wedlug wynalaz¬ ku, sa bardziej odporne na dzialanie wody, niz materjal, z którego sa wykonane i, we wszystkich przypadkach, wykazuja znacz¬ na róznice przy chwycie.W zastosowaniu do traktowania tkanin w sztukach okazalo sie konieczne utrzymy¬ wanie traktowanego materjalu w ruchu w cieczy reakcyjnej, przez przeciaganie ma¬ terjalu w pojedynczej warstwie z jednego walka na drugi.Na rysunku uwidoczniono urzadzenie do wykonania sposobu wedlug wynalazku* a mianowicie na fig. 1 w rzucie poziomym, a na fig. 2 w przekroju poprzecznym.Liczba 1 oznacza panew, umieszczona w komorze 2, z plaszczem 3 dla kapieli wodnej.Podczas pracy plaszcz 3 zawiera zwy- — 3 —kle wode, wrzaca pod cisnieniem atmosfe- rycznem, aby temperatura w komorze nie przekraczala 90°C.Do dolnej polowy 2 komory jest przy¬ mocowana górna polowa 4 przy pomocy np. trzpieni przechodzacych przez kolnierze 5 i 6, W górnej polowie komory znajduje sie wlaz 7, wyposazony w przykrywe 8, która moze byc zaopatrzona w okienko z przezro¬ czystego materjalu; celem ulatwienia kon¬ trolowania i dozorowania materjalu, pod¬ dawanego traktowaniu. Liczby 9 i 10 ozna¬ czaja waly, osadzone odpowiednio w lozy¬ skach 11 — 11f i 12-— 12. Na walach tych sa osadzone kola zebate 13 i 14, zazebiaja¬ ce sie z kolem zebatem 15, osadzonem na wale 16, umieszczonym w odpowiednich lo¬ zyskach 17 — 17. Wal ten moze byc obra¬ cany w obu kierunkach przez osadzony na nim tryb stozkowy 18 za posrednictwem jednego z pary trybów stozkowych 19 i 20, osadzonych na wale 21, obracanym stale w tym samym kierunku przez kolo napedowe 22. ; Kola stozkowe, osadzone na wale 16, sprzegniete sa ze sprzeglem 23, osadzonem przesuwnie na wale zapomoca klina tak, iz moze byc przez nie obracane jedno lub dru¬ gie z kól stozkowych, powodujac w ten spo¬ sób obracanie sie walu 16 w jednym lub drugim kierunku w celu nawijania materja¬ lu 24 z bebna 25, osadzonego na jednym wale na beben 26, osadzony na drugim wa¬ le, i z tego ostatniego bebna na pierwszy beben.Naturalnie z komora i naczyniem reak- cyjnem moze byc polaczone urzadzenie do regulowania doplywu do nich cieczy reak¬ cyjnej i cieczy plóczacej podczas procesu traktowania materjalu bez koniecznosci o- twierania komory.Podczas pracy urzadzenia jeden koniec tkaniny jest przymocowany do jednego z bebnów i nawijany na niego, a drugi koniec jest przymocowany do drugiego bebna.Tkanina musi byc dokladnie wysuszona przed wprowadzeniem jej do urzadzenia, lub w samem urzadzeniu przed wprpwa- dzeniem do niego mieszaniny (reakcyjnej, poczem, przeprowadza :\sie estryfikacje, przyczem mieszanina reakcyjna zostaje po¬ tem usunieta, a tkanine plócze sie w tern samem urzadzeniu* W przykladach sa podane szczególy, wskazujace odpowiednie sposoby wykona¬ nia wynalazku. . . ¦ Przyklad L 10 kg; starannie wysuszone*- go batystu bawelnianego o wadze 1 m2 == 80 g, o szerokosci 80 cm i dlugosci okolo 160 m, traktuje sie w omówionem urzadze¬ niu, nawijajac z jednego walka na drugi, w temperaturze 60°C w ciagu pól godziny roztworem. 10 kg chlorku stearylowegor w 100 litrach starannie odwodnionej pirydy¬ ny. Nastepnie ciecz wylewa sie z naczynia reakcyjnego, a tkanine plócze sie w piry¬ dynie, która potem odciaga sie z tkaniny mozliwie dokladnie, pozostale zas reszty w tkaninie, usuwa sie przez podniesienie tem¬ peratury W" naczyniu ireakcyjnem, .Nastep¬ nie tkanine traktuje sie 2% -owym roztwa- rem mydla, zawierajacym y^% weglanu sodu, plócze sie i suszy, Wzrost ciezaru tkaniny moze wynosic okolo 8 —* 9%.Przyklad II. 5 kg wiskozowej tkaniny jedwabnej traktuje sie zasadniczo w podob¬ ny sposób, lecz w temperaturze 80°C, roz¬ tworem 2,5 kg chlorku stearylpwego w 30 litrach starannie odwodnionej pirydyny w ciagu pól godziny, poczem tkanine po uwol¬ nieniu jej od pirydyny, przemywa " sie.Otrzymany w ten sposób wzrost cie¬ zaru wynosi, w danym przypadku 7 do 8%. : Przyklad III. 10 kg bawelniano-wel- nianej tkaniny dzianej traktuje sie przez pól godziny w wyzej wspomniany sposób, lecz w temperaturze 120°C, roztworem 4 kg chlorku stearylowego w 60 litrach staran¬ nie odwodnionej pirydyny. Nastepnie tka* nine uwalnia sie z pirydyny i plócze, przy- — 4 —czeiri wzrost ciezaru w tym przypadku wy¬ nosi okolo 20%.Ogólnie biorac dla celów praktycznych, pozadanem byloby przeprowadzac estryfi¬ kowanie raczej chlorkiem stearylowym, niz chlorkiem oleinowym, wskutek np. jedno¬ litosci otrzymywanego w handlu kwasu stearynowego, w porównaniu z handlowym kwasem oleinowym, oraz wskutek wiekszej latwosci, z jaka przeprowadza sie estryfi- kacje przy uzyciu chlorku stearylowego i jasniejszej barwy otrzymanych estrów kwasu stearynowego.Sposobem wedlug niniejszego wynalaz¬ ku moga byc traktowane tkaniny i przedzi¬ wo mieszane, to jest zawierajace wlókna i nieroslinne, o ile one nie zawieraja mate- rjalów, na które wplywa ujemnie traktowa¬ nie.Wreszcie mozna zaznaczyc, ze obecnosc nawet malych ilosci wody w pirydynie po¬ woduje strate chlorków kwasów wskutek hydrolizy, jak to widac z faktu, ze gdy uzy¬ to 50 litrów pirydyny, zawierajacej 0,036% wody, ilosc wody, obecna w pirydynie, wy¬ starczyla do przeprowadzenia hydrolizy 600 g chlorku stearylowego.Reasumujac powyzsze, we wszystkich przypadkach ilosc uzytej pirydyny prze¬ wyzsza znacznie ilosc chlorku stearylowe¬ go w mieszaninie reakcyjnej, wskutek cze¬ go, gdyby w pirydynie byla obecna woda, wówczas znaczna ilosc uzytego chlorku stearylowego uleglaby rozlozeniu i nie od¬ grywalaby zadnej roli w estryfikowaniu blonnika. PL