Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych pochodnychkwasu (d,l)-9-keto-prostatrienowego, a zwlasz¬ cza 16-fenoksy- pochodnych, dopuszczalnych w farmacji, nietoksycznych, nizszych estrów alkilowych i soli kwasu (d, l)-9-keto-ll a, 15a-dwuhydroksy-17, 18, 19, 20-tetra- norprosta-trans-trienowego-4, 5,13.Prostaglandyny opisano jako chemicznie spokrewnione hydroksykwasy alifatyczne o 20 atomach wegla w lancuchu, o strukturze opartej na szkielecie kwasu prostanowego, o wzorze 6.Prostaglandyny majace grupe wodorotlenowa w polo¬ zeniu C-ll i grupe ketonowa w polozeniu C-9 sa znane jako czlony serii PGE, natomiast majace zamiast grupy ketonowej w polozeniu C-9 grupe wodorotlenowa naleza do serii PGF i oznaczone sa dodatkowo litera a lub fi, okreslajaca konfiguracje grupy wodorotlenowej w tym polozeniu. Zwiazki naturalne sa zwiazakmi a-hydroksy.Czasteczka prostoglandyny moze byc w róznym stopniu nienasycona, zwlaszcza w polozeniach C-5, C-13 i C-17, co równiez przedstawiono odpowiednim symbolem. Tak wiec, np. do serii PGFi i PGEi naleza kwasy prostanowe z wiazaniem olefinowym trans w polozeniu C-13, natomiast zwiazki PGF2 i PGE2 stanowia serie kwasów prostadie- nowych z wiazaniem olefinowym cis w polozeniu C-5 i wiazaniem olefinowym trans w polozeniu C-13.Przeglad prostoglandyn i definicje prostaglandyn pier¬ wotnych podaje np. Bergstrom, Recent Progress in Hor- mone Research 22, str. 153—175 (1966) oraz ten sam autor, Science, 157, str. 382 (1967).Wytwarzanie pochodnych kwasu prostanowego nabralo 10 20 25 so duzego znaczenia po wykazaniu wysoce interesujacych biologicznych i farmakologicznych wlasciwosci natural¬ nych prostaglandyn.Wiekszosc badan poswiecono modyfikacji obu lancuchów bocznych i modyfikacji podstawników przylaczonych do ukladu cyklopentanowego (patrz np. U. Axen i inni, Synthesis Vol. 1, John Wiley and Sons Inc., New York, N. Y. 1973 oraz P. H. Bently, Chem. Soc. Reviews 2, 29 (1973)).Synteze analogów prostaglandyny majacych nienasyce¬ nie dwuetylenowe (allenowe) w lancuchu kwasu karbo- ksylowego opisano miedzy innymi w opisie patentowym Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 3879438.Synteza analogów prostaglandyny, w których lancuch alkilowy przylaczony do C-15 zwiazków naturalnych za¬ stapiono grupa aryloksymetylenowa jest przedstawiona np. w opisach patentowych Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 3864387, 3954881 (zwiazki 9-keto-16-fenoksy-prosta- dienowe- 5,13) i 3985791 (zwiazki 9 a-hydroksy-16-fenok- sy-prostadienowe-4,5,13) oraz w belgijskim opisie paten¬ towym nr 806995.Sposobem wedlug wynalazku, zsyntetyzowano nowe analogi 9-keto-prostaglandyn o wzorze ogólnym 5a, w któ¬ rym R oznacza nizsza grupe alkilowa o 1 do 4 atomach wegla albo kation. We wskazanym wzorze wiazania przed¬ stawione w postaci szeregu równoleglych kresek wskazuja, ze podstawniki sa w konfiguracji a, tj. znajduja sie ponizej plaszczyzny pierscienia cyklopentanowego.Podwójne wiazanie przy C-13 w zwiazkach wytwarzanych sposobem wedlug wynalazku ma te sama konfiguracje, co 120 633120 633 3 w prostaglandynach naturalnych — zwiazkach serii PGE i PGF, tj. konfiguracje trans.Nowe zwiazki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku maja centra asymetrii i w zwiazku z tym moga byc wytwa¬ rzane w postaci racemicznych mieszanin „ (d,l)" lub jako indywidualne enancjomery 8R. Jezeli to jest pozadane, mie¬ szaniny racemiczne moga byc rozdzielane w odpowiednich etapach syntezy, znanymi sposobami, na indywidualne enancjomery.Stosowany w opisie termin „nizsza grupa alkilowa" jezeli nie zaznaczono inaczej oznacza grupe o lancuchu prostym lub rozgalezionym, zawierajaca do 4 atomów wegla, np. grupe metylowa, etylowa, n-propylowa, izo- pr^ylowa^n-butylowa^orazpodobne. ^ermin „dopuszczalne w farmacji sole" oznacza sole z dopuszczalnych w farmacji zasad nieorga¬ nicznych lub organicznych. Solami zasad nieorganicznych s4 soifr sodowe, potaspwe, litowe, amonowe, wapniowe, magnezowe, zelazowe^zelazawe, sole cynku, miedzi, man¬ ganu, glinu, i tym podobne.Szczególnie korzystne sa sole amonowe, potasowe, sodowe, wapniowe i magnezowe. Sole wyprowadzone z dopuszczalnych w farmacji nietoksycznych zasad orga¬ nicznych obejmuja sole pierwszo-, drugo- i trzeciorzedo¬ wych amin, amin podstawionych, w tym podstawionych amin pochodzenia naturalnego, amin cyklicznych i zasa¬ dowych zywkjonitowych,jak izopropyloamina, trójmetylo- amina, dwuetyloamina, trójetyloarnina i trójpropyloamina, etanoloamina, 2-dwumetyloaminoetanol, 2-dwuetyloamino- etanol, trometamina, lizyna, arginina, histydyna, kofeina, prokaina, hydrabamina, cholina, betaina, etylenodwuamina, glikozamina, N-metyloglikamina, teobromina,puryny, pipe¬ razyna, piperydyna, N-etylopipery nowe i podobne. Szczególnie korzystnymi nietoksycznymi zasadami organicznymi sa izopropyloamina, dwuetyloami¬ na, etanoloamina, piperydyna, trometamina, cholina i ko¬ feina.Sposób wytwarzania nowych zwiazków o wzorze 5a, w którym R ma wyzej okreslone znaczenie, polega wedlug wynalazku na tym, ze zwiazek o wzorze 5 poddaje sie reakcji z dwuazoalkanem o 1—4 atomach wegla lub zasade o pozadanym kationie z wytworzeniem odpowiedniego estru lub soli.Nowy zwiazek 9-keto stosowany jako zwiazek wyjsciowy w sposobie wedlug wynalazku wytwarza sie w sposób przed¬ stawiony na zalaczonym schemacie, w podanych wzorach Ri oznacza nizsza grupe alkilowa o 1 do 4 atomach wegla.Zwiazki o wzorze 1 otrzymuje sie sposobem podanym w opisie patentowym Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 3985791, który to opis przytacza sie na zasadzie odnosnika.Na zwiazki o wzorze 1, korzystnie takie, w których Ri oznacza rodnik metylowy, dziala sie halogenkiem HI-rz.- -butylodwumetylosililu, korzystnie chlorkiem Dl-rz.-buty- lodwumetylosililu, w obecnosci imidazolu, N-metyloimida- zolu itp., korzystnie imidazolu oraz w obecnosci organicz¬ nego rozpuszczalnika, np. dwumetyloformamidu, dwumety- loacetamidu, pirydyny lub ich mieszanin itp., korzystnie dwumetyloformamidu, w temperaturze od okolo —40° dookolo —10°C, korzystnieodokolo —30dookolo—20 °C, w ciagu od okolo 5 do okolo 24 godzin, korzystnie 15—20 godzin, otrzymujac zwiazki 9-hydroksy-ll a, 15 a-bis-IH- -rz.-butylodwumetylosililoksy o wzorze 2. Ewentualnie powstale zwiazki mono- i/lub trójsililoksy poddaje sie hydrolizie, w warunkach jakie opisano ponizej, otrzymujac zwiazki o wzorze 1, które zawraca sie do ponownego uzycia jako materialy wyjsciowe.Zwiazki o wzorze 2 traktuje sie nastepnie czynnikiem utleniajacym, np. trójtlenkiem chromu, dwuchromianem s pirydyny itp., korzystnie trójtlenkiem chromu, w obecnosci pirydyny, szesciometylotrójamidu kwasu fosforowego, 3,5- -dwumetylopirazolu itp., korzystnie pirydyny lub chloro- chromianu pirydyniowego, octanu sodu i organicznego roz¬ puszczalnika, np. dwuchlorometanu, dwuchloroetanu, itp., 10 lub ich mieszaniny, korzystnie dwuchlorometanu w tem¬ peraturze od okolo —10 do okolo 30°C, korzystnie od okolo 15 do okolo 25°C, w ciagu od okolo 30 minut do okolo 2 godzin, korzystnie od okolo 15 do okolo 45 minut, otrzymujac zwiazki 9-keto-ll a, 15 a-bis-111-rz.-butylo- 15 dwumetylosililoksy o wzorze 3. Korzystnie, reakcje te przeprowadza sie w warunkach bezwodnych, w atmosferze obojetnego gazu, np. azotu.Zwiazki o wzorze 4 otrzymuje sie przez hydrolize zwiaz¬ ków o wzorze 3, korzystnie hydrolizekwasowa, prowadzona 20 za pomoca kwasu organicznego lub nieorganicznego, np. octowego, monochlorooctowego, propionowego itp. lub ich mieszanin, korzystnie za pomoca kwasu octowego, w temperaturze od okolo 0 do okolo 35*C, korzystnie 15—20°C w ciagu od okolo 10 do okolo 24 godzin, ko- 25 rzystnie od okolo 15 do okolo 20 godzin, z odszczepieniem grup ochronnych w pozycji C-ll i C-15.Dalsza hydrolize zwiazków o wzorze 4 do wolnegokwasu o wzorze 5, tj. 9-keto-ll a, 15 a-dwuhydroksykwasu, prze¬ prowadza sie biologicznie, korzystnie enzymatycznie, za so pomoca preparatu lipazy pankreatynowej, która rozszczepia ester o wzorze 4 (korzystnie ester metylowy) z wytworze¬ niem wolnego kwasu o wzorze 5.Zwiazek o wzorze 5 stosuje sie jako zwiazek wyjsciowy w sposobie wedlug wynalazku. Zgodnie z wynalazkiem 35 zwiazek ten przeksztalca sie w jego odpowiednie estry alkilowe, dzialajacnawolnykwas nadmiarem dwuazoalkanu, jak dwuazometan, dwuazoetyn lub dwuazopropan, w roz¬ tworze estrowym lub w chlorku metylenu, albo sole, które Zgoanie z wynalazkiem otrzymuje sie z wolnego kwasu, 40 dzialajac równowaznikiem molowym dopuszczalnej w far¬ macji zasady, nieorganicznej lub organicznej.Sole wywodzace sie z zasad nieorganicznych obejmuja sole sodowe, potasowe, litowe, amonowe, wapniowe, mag¬ nezowe, zelazawe, cynkowe, miedzi, manganowe, glinu, 45 zelazowe, manganowe i podobne. Szczególnie korzystne sa sole amonowe, potasowe, sodowe, wapniowe i magnezo¬ we. Sole wyprowadzone z dopuszczalnych w farmacji nie¬ toksycznych zasad organicznych obejmuja sole amin pierwszo-, drugo- i trzeciorzedowych, amin podstawionych, 00 w tym podstawionych amin pochodzenia naturalnego, amin cyklicznych i zasadowych zywic jonitowych, jak izopropy¬ loamina, trójmetyloamina, dwuetyloamina, trójetyloarnina, trójpropyloamina, etanoloamina, 2-dwumetyloaminoetanol lizyna,arginina, histydyna, kofeina,prokaina, hydrabamina, 55 cholina, betaina, etylenodwuamina, glikozamina, metylo- glikamina, teobromina, puryny, piperazyna, piperydyna, N-etylopiperydyna, zywice poliaminowe itp. Szczególnie korzystnymi nietoksycznymi zasadami organicznymi sa izopropyloamina, dwuetyloamina, etanoloamina, piperyay- io na, trometamina, cholina i kofeina.Reakcje prowadzi sie w wodzie, samej lub zmieszanej z obojetnym, mieszajacym sie z nia organicznym rozpusz¬ czalnikiem, w temperaturze od okolo 0 do okolo 100°C, korzystnie w temperaturze pokojowej. Typowymi, miesza- 55 jacymi sie z woda rozpuszczalnikami organicznymi sa120 633 9 metanol, etanol, izopropanol, butanol, aceton, dioksan r czterowodorofuran. Stosunek molowy wolnego kwasu do zasady dobiera sie tak, aby uzyskac zadana sól.Dla uzyskania np. soli wapniowych lub magnezowych, wyjsciowy wolny kwas zadaje sie co najmniej 0,5 równo¬ waznikami molowymi dopuszczalnej w farmacji zasady, otrzymujac obojetna sól. Dla otrzymania obojetnej soli glinu, dopuszczalna w farmacji zasade stosuje sie w ilosci co najmniej 1/3 równowaznika molowego na mol kwasu.W korzystnym sposobie realizacji sposobu wedlug wy¬ nalazku sole wapniowe i magnezowe kwasów prostatrie- nowych otrzymuje sie dzialajac na odpowiednie sole sodowe lub potasowe co najmniej 0,5 równowaznika molowego chlorku wapnia lub chlorku magnezu, w wodnym roz¬ tworze lub w mieszaninie wody z mieszajacym sie z nia organicznym rozpuszczalnikiem, w temperaturze od okolo 20 do okolo 100°C.Korzystny sposób otrzymywania soli glinowych kwasów prostatrienowych wedlug wynalazku polega na dzialaniu na wolny kwas o wzorze 5 co najmniej 1/3 molowego równo¬ waznika alkoholanu glinu,jak trójetylan glinu, trójpropylan glinuitp., w rozpuszczalniku weglowodorowymjak benzen, ksylen, cykloheksan itp., w temperaturze od okolo 20 do okolo 80°C.* W podobny sposób otrzymuje sie sole z nieorganicznymi zasadami, które nie sa wystarczajaco rozpuszczalne do przeprowadzenia reakcji.Wytworzone jako produkty sole wyodrebnia sie kon¬ wencjonalnymi sposobami.Zwiazki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku wy¬ kazuja prostaglandyno-podobna czynnosc biologiczna i sa stosowane w leczeniu ssaków, w przypadkach, w których wskazane jest stosowanie prostaglandyn.Zwiazki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku sa uzyteczne w napadach dusznicy, poniewaz rozszerzaja oskrzela i wykazuja wlasciwosci przeciWalergiczne, przez inhibitowanie wydzielania mediatora. Ponadto sa one uzyteczne w leczeniu skurczu oskrzelowego u ssaków i w tych przypadkach, gdzie wskazane jest uzycie czynników rozszerzajacych oskrzela. Zwiazki te wykazuja równiez czynnosc rozszerzania naczyn i sa uzyteczne w leczeniu i lagodzeniu nadcisnienia u ssaków. Ponadto wykazuja one czynnosc depresyjna w centralnym ukladzie nerwowym i sa uzytecznejako srodki uspokajajace.Nieoczekiwanie stwierdzono, ze kwas 9-keto-16-fenoksy- -prostatrienowy-4,5,13 o wzorze 5 jest silniejszym inhibi¬ torem wydzielania kwasu zoladkowego i silniejszym czyn¬ nikiem przeciwwrzodowym niz odpowiednie zwiazki 9-ke- to-16-fenoksy-prostadienowe-5,13. Zwiazki o wzorze 5a sa równiez niezwykle uzyteczne w zapobieganiu wrzodom zoladka i dwunastniczych oraz ich leczeniu.Wytwarzane sposobem wedlug wynalazku zwiazki mozna podawac czyste lub lacznie z innymi farmaceutycznie odpo¬ wiednimi lekami, w postaci srodków farmaceutycznych odpowiednich do podawania doustnego lub pozajelitowego lub inhalacji, w przypadku czynników rozszerzajacych oskrzela. Typowo podaje sie je jako farmaceutyczne kom¬ pozycje, skladajace sie zasadniczo z soli lub estru o wzorze 5a. i farmaceutycznego nosnika.Farmaceutycznym nosnikiem moze byc material staly, ciecz lub aerozol, w którym zwiazek (sól lub ester) jest rozpuszczony, zdyspergowany lub zawieszony. Kompozycja moze ewentualnie zawierac male ilosci srodków konser¬ wujacych i/lub buforujacych pH. Odpowiednimi srodkami konserwujacymi sa np. alkohol benzylowy i podobne. Od- 6 powiednimi czynnikami buforujacymi sa np. octan sodu, farmaceutyczne fosforany i podobne.Kompozycje ciekle moga miec postac roztworu, emulsji, zawiesiny, syropu lub eliksiru. Kompozycje stale moga 5 miec postac tabletek, proszków, kapsulek, pigulek i podob¬ nych, korzystnie dawek jednostkowych do zwyklego poda¬ wania lub dawek dokladnych. Odpowiednimi nosnikami stalymi sa np. farmaceutyczne gatunki skrobi, laktoza, sacharyman sodu, talk, wodorosiarczyn sodu i podobne. io Dla podawania inhalacyjnego z soli i estrów o wzorze 5a mozna sporzadzac preparaty np. w postaci aerozolu, zawierajacego skladnik czynny w obojetnym propelencie, lacznie z rozpuszczalnikiem wspomagajacym i ewentualnie srodkiem konserwujacym i buforujacym. Dodatkowe in- 15 formacje ogólne dotyczace stosowania do inhalacji aerozoli podane sa w opisach patentowych Stanów Zjednoczonych Ameryki nr 2868691i 3095355.Wytwarzane sposobem wedlug wynalazku zwiazki ty¬ powo podaje sie w dawkach od okolo 1 MB do okolo 100 / 20 na kg wagi ciala. Dokladna dawka efektywna bedzie oczy¬ wiscie zmieniac sie w zaleznosci od sposobu podawania, leczonego stanu i pacjenta. Tak wiec np. dla uzyskania rozszerzenia oskrzeli podaje sie okolo 1 /fg do okolo 10 //g na kg wagi ciala, w aerozolu, a dla uzyskania hamowania as wydzielania kwasu zoladkowego podaje sie doustnie okolo 1 do okolo 50/ig na kg wagi ciala.Aktywnosc biologiczna zwiazków wytwarzanych sposo¬ bem wedlug wynalazku badano prowadzac próbe hamo¬ wania wydzielania kwasu zoladkowego wywolanego hjsta- 30 mina.W próbie uzyto samców szczura rasy Sprague-Dawley (Hilltop). Dla zapobiezenia dostepu do pozywienia i kalu, zwierzetom umocowano wokól szyi plastikowy kolnierz.Zwierzeta glodzono w ciagu 48 godzin. Badane zwiazki 25 wprowadzono doustnie przez zglebnik, rano w dniu próby, 30 minut przed zabiegiem chirurgicznym. W czasie zabiegu zwierzeta byly uspione eterem i umieszczono im jedna ligature na dwunastnicy w poblizu zwieracza odzwiemika, a druga na przelyku za krtania. Laparotomie zamknieto 40 zaciskami i w 15 minutowych odstepach, w ciagu 3 godzin, podskórnie podawano 2,5 mg histaminy, w celu stymulacji wydzielania kwasu zoladkowego. Po uplywie 3 godzin szczury usmiercono, pobrano z nich zawartosc zoladka i zmierzono jej objetosc. Próbke soku odmiareczkowano 45 0,02 N NaOH do pH = 7,0 ± 0,1, pH — metrycznie.Wydzielony sok zoladkowy przeliczono na milirówno- wazniki na 100 g wagi ciala. Grupy traktowane porównano statystycznie zkontrola. Wpowyzszej próbie ester metylowy kwasu (d,l)-9-keto-ll, a, 15 a-dwuhydroksy-16-fenoksy^ 50 -17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 podawany w dawce od 7,5 do 1000 ^g/kg, wykazal wartosc LDso 21 /ig/kg.Doswiadczalnie wyznaczono równiez dawke LDso od¬ zwierciedlajaca szkodliwosc zwiazków wedlug wynalazku. 55 W przeprowadzonej próbie samce myszy rasy Simonsen (18—24 g) podzielono na grupy po 8 zwierzat. Injekcje prowadzono do zyly ogonowej. Badane myszy obserwowa¬ no w ciagu nastepnych 48 godzin.Wyniki: 60 Dawka Liczba zwierzat padlych/ /suma 0,25mg/kg 0/8 0,50mg/kg 3/8 65 0,75mg/kg 1/8120 633 7 1,00mg/kg 0/8 1,50mg/kg 6/8 3,00mg/kg 5/8 6,00mg/kg 8/8 W powyzszej próbie dla estru metylowego kwasu (d,l)- b -9-keto-ll a, 15 a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17,18,19, 20- -tetranorproStatricnoWCgo-4, 5, 13 (t) znaleziono wartosc LD* 1,45 mg/kg.Dla ulatwienia zrozumienia i stosowania, wynalazek jest ilustrowany ponizszymi przykladami wytwarzania prepara- 10 tów i zwiazku wyjsciowego oraz produktów finalnych, które ilustruja wynalazek.Wyodrebniania opisanych zwiazków mozna dokonywac jakimkolwiek odpowiednimi sposobami separacji i oczysz¬ czania, jak np. ekstrakcja, saczenie, odparowanie, destyla- u cja, krystalizacja,chromatografia cienkowarstwowa, wysoko¬ cisnieniowa chromatografia cieczowa, chromatografia ko¬ lumnowa lub kombinacje tych procedur. Odpowiednie sposoby sa podane w opisie wytwarzania preparatów i w przykladach. Mozliwe jest oczywiscie zastosowanie 20 jakichkolwiek sposobów równowaznych.Przyk la d I. Lipaza pankreatynowa, która moze byc stosowana do przemiany zwiazków o wzorze 4 w zwiazki o wzorzo 5. 10 g surowej fipazy pankreatynowej (odnosnik: Biochem. 25 Biophys.Acta., vol. 23, str. 264 (1957)) zawiesza sie w 65 ml wody, w temperaturze 0°C. Zawiesine miesza sie w ciagu godziny w temperaturze 0°C i odwirowuje w ciagu 20 minut przy 10 000 X g. Ciecz oddziela rie i przechowuje w temperaturze 0°C do pózniejszego uzycia. Osad po- 30 nownfe zawiesza sie w 65 ml wody i odwirowuje jak po¬ przednio. Ciecz oddziela sie i laczy z otrzymana poprzednio, a nastepnie przy mieszaniu dodaje do 130 ml nasyconego wodnego roztworu siarczanu amonu, w temperaturze 0°C i pozostawia w spoczynku w ciagu 5 minut. Otrzymana 35 mieszanine wiruje sie w ciagu 20 minut przy 10 000 X g.Ciecz zdekantowuje sie, a osad zbiera i rozpuszcza w takiej ilosci wody, by otrzymac 125 ml roztworu. Dodaje sie 15 ml nasyconego wodnego roztworu siarczanu amonu, otrzymuje zawiesine, która w ciagu 20 minut wiruje sie 40 przy 10 000 x g. Ciecz zlewa sie i zadaje 100 ml nasyco¬ nego Siarczanu amonu, uzyskujac druga zawiesine, która dzieli sie na dwie rózne czesci. Kazda z tych czesci wiruje sie w ciagu 20 minut przy 10 000 x g, w kazdym przy¬ padku odrzucajac (zdekantowujac) ciecz i zbierajac osad. 45 Osady przechowuje sie przed uzyciem w temperaturze 4°C.Preparat lipazy pankreatynowej rozszczepiajacy ester o wzorze 4 sporzadza sie bezposrednio przed uzyciem, roz¬ puszczajac jeden z powyzszych osadów w 25 ml 0,1 M wodnego roztworu chlorku sodu i 0,05 M chlorku wapnia 50 i doprowadzajac roztwór do pH 7,0 ostroznym dodaniem (np. odmiareczkowaniem) 0,1 M wodnego roztworu wodorotlenku sodu.Pr zykla d DL Do roztworu 0,50 g estru metylowego kwasu (d,l)-9 a, 11 a, 15 a-trójhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 55 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzorze 1) o nastepujacych stalych fizycznych: MeOH widmo UV X max 220, 265, 271, 278 nm (log e 3,99, 3,11, 3,23, 3,16) (c 9792, 1284, 1710, 1437), 6o CDCI3 widmo NMR H-l S TMS 3,63 (s, 3H, OCH3), 3,89 (m, 1H), H-ll), 3,92 (d, 2H, H-16, J-6), 4,20 (m, 1H, H-9), 4,46 (m, 1H, H-15), 5,11 (m, 2H, H4,6), 5,62 (m, 2H, H-13,14), 6,8—7,0 (m, 3H, aromatyczne-H), 65 8 widmo NMR»C d (ppm) 23,83, 24,06 (C-13), 27,15 (C-7), 33,222 (C-2), 42,59, 42,72 (C-10), 49,51, 49,77 (C-8), 51,72 (OCHs), 55,79 (C-12), 71,07 (C-15), 71,85 (C-16), 72,40 72,53 (C-9), 77,70 (C-ll), 89,92, 90,15 (C-6), 90,96 (C-4), 114,82 (C-18), 121,33 (C-20), 129,68 (C-19), 130,36 (C-14), 135,14 (C-13), 158,71 (C-17), 173,80, 173,89 (C-l), 204,32 (C-5), widmo masowe m/e 402 (M+). oraz 0,45 g imidazolu w 10 ml suchego dwumetyloformamidu dodaje sie w tem¬ peraturze —25 °C, przy mieszaniu, 0,50 g chlorku m*-rz.- -butylodwumetylosililu. Roztwór reakcyjny miesza sie w ciagu 16 godzin w temperaturze —30 óo —20°C i dodaje 250 ml eteru dwuetylowego, a eterowy roztwór przemywa dwiema 50 ml porcjami wody, suszy nad bezwodnym siar¬ czanem sodu i odparowuje pod zmniejszonym cisnieniem, otrzymujac ester metylowy kwasu (d,l)-9 a-hydroksy- -11 a, 15 a-bis-in-rz.-butylodwumetylosiHloksy-16-feno- ksy-17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzorze 2) i mala ilosc analogów trój- i mono* -m-rz.-butylodwumetylówych tego zwiazku.Surowa mieszanine reakcyjna poddaje sie chromato¬ grafii na kolumnie z 100 g zelu krzemionkowego, eluujac mieszanine octan etylu-heksan (15 :85), otrzymujac ester metylowy kwasu (d,l)-9 a-hydroksy-11 a, 15 a-bis-HI- -rz.-butylodwumetylosililoksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20- -tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzo¬ rze 2) o nastepujacych stalych fizycznych: CDO3 widmo NMR H-l S TMg 0,85 (s, 9H, OSiC(CHs)a m-rz.-butyl), 0,89 (s, 9H, OSiC(CH3)2 m-rz.-butyl), 3,62 (s, 3H, OCH3), 3,81 (d, 2H, H-16, J-16), 3,95 (m, 1H, H-ll), 4,17 (m, 1H, H-9), 4,47 (m, 1H, H-15), 5,14 (m, 2H, H-4,6), 6,78—7,0 (m, 3H, aromatyczne-H), 7,15—7,35 (m, 2H, aromatyczne-H) widmo masowe m/e 645 (M+ -C4H9).Frakcje chromatograficzne z bardziej polarnym zwiaz¬ kiem monosililowym i mniej polarnym zwiazkiem trójsili- lowym mozna ponownie przeprowadzic w wyjsciowy triol o wzorze 1, dla aalszej konwersji w zwiazek o wzorze 2.Wtym celu stosuje sie np. nastepujaca procedure hydrolizy: Roztwór 0,2 —1,0 g mono- i trójsililowychanalogów zwiaz¬ ku o wzorze 2 w 250 ml kwasu octowego i wody (65/35, objetosciowo), mieszasie w temperaturze pokojowej w ciagu 15—20 godzin. Pod zmniejszonym cisnieniem, a nastepnie przez prózniowa destylacje azeotropowa, odpedza sie kwas octowy i wode, stosujac w tym celu 100 ml toluenu. Zre¬ generowany triol o wzorze 1 mozna nastepnie bezposrednio przeprowadzic w pochodna 11a, 15a-mVIII-rz. butylodwu- metylosililoksy (o wzorze 2, jak wyzej opisano).W podobny sposób mozna równiez inne estry o wzorze 1 przeprowadzac w odpowiednie estry zwiazków 11a, 15a- -bis-in-rz.-butylodwumetylosililoksylowych o wzorze 2.Przyklad III. 0,77 g bezwodnego trójtlenku chromu dodaje sie do mieszanego roztworu 1,5 ml suchej pirydyny w 20 ml suchego dwuchlorometanu, calosc miesza sie watmosferze suchego azotu, w temperaturze 20°C, w ciagu 15 minut, po czym dodaje sie roztwór 305 mg estru mety¬ lowego kwasu (d,l)-9a-hydroksy-lla, 15a-bis-III-rz.-bu- tylodwumetylosililoksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20-tetranor- prosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzorze 2) w 10 ml suchego dwuchlorometanu i calosc miesza w ciagu 30 minut w temperaturze 20 °C. Roztwór dekantuje sie znad pozostalosci, a pozostalosc przemywa dwiema 200 ml porcjami eteru dwuetylowego. Organiczne roztwory laczy sie, przemywa kolejno trzema 50 ml porcjami wody i suszy120 633 nad bezwodnym siarczanem soda. Odparowanie pod umniejszonym cisnieniem daje oleista pozostalosc, która poddaje sie chromatografii na kolumnie z zelem krzemion¬ kowym, eluuje mieszanine octan etylu-heksan (15 :85).Otrzymuje sie ester metylowy kwasu (d,l)-9-keto-lla,- 5 15 a-bisin-rz.-butylometylosililoksy-16-fenoksy-17,18,19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4,5,13 (zwiazeko wzo¬ rze 3) o nastepujacych stalych fizycznych: MeOH Widmo U.V.k ^^ 220, 245, 263, 270,277 nm (log c, lf 4,04, 3,34, 3,30, 3,33, 3,21) (« 11089, 2191, 1997, 2116 1639), CDCla Widmo NMR 3 TMS 0,86 (s, 9H, OSi(CH3)2 m-rz.- -butyl), 0,89 (s, 9H, OSi(CH3)2 m-rz.-butyl), 3,63 (s, u 3H, OCH3), 3,83 (d, 2H, H-16, j-6), 4,08 (q, 1H, H-ll, j-8), 4,54 (m 1H, H-15), 5,09 (m, 2H, H-4,6), 5,71 (m, 2H, H-13,14), 6,78—7,0 (m, 3H, aromatyczne-H), 7,15— —7,35 (m, 2H, aromatyczne-H) widmo masowe m/e 628 (M+). 20 W podobny sposób mozna równiez inne, analogiczne zwiazki wyjsciowe o wzorze 2 przeprowadzac w odpowied¬ nie estry zwiazków 9-keto-lla, 15a-bis-III-rz.-butylodwu- metylosililoksylowych o wzorze 3.Przyklad IV. Roztwór 230 mg estru metylowego kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-bis-IQ-rz.-butylodwumetylo» sililoksy-16-fen0kfcy-17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans- -trienowego-4, 5,13 (zwiazek o wzorze 3) w 260 ml kwasu octowego, zawierajacego 140 ml wody miesza sie w tem¬ peraturze 20—25°C, w Ciagu 15—20 godzin, Pod zmniej¬ szonym cisnieniem z nastepna azeotropowa destylacja, odpedza siekwas octowy-wode, stosujac w tym celu 100 ml toluenu. Oleista pozostalosc poddaje sie chromatografii na kolumnie z zelem krzemionkowym, eluujac mieszanine octan etylu-heksan (25 -{-75 :100-r0), otrzymuje sie ester metylowy kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydroksy- -16-fenoksy-17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowe- go-4, 5, 13 (zwiazek o wzorze 4) o nastepujacych fctalych fizycznych: MeOH 40 widmo UV X j^ 220, 265, 271, 277 nm (log « 4,01, 3,14, 3,24, 3,16) (c 10218, 1388, 1732, 1440) CDCb widmo NMR S TMS 3,63 (s, 3H, OCfij), 3,85—4,2 (m, 3H, H-ll, 16X 4,55 (m, 1H, H-15), 5,07 (m, 2H, H-13,14), 6,8—7,05 (m, 3H, aromatyczne-H), 7,15—7,38 (m, 3H, aromatyczne-H), widmo masowe m/e 400 (M+).W podobny sposób mozna równiez inne, analogiczne bo zwiazki wyjsciowe o wzorze 3 przeprowadzic w odpowiednie estry zwiazków 9-keto-lla, 15a-dwuhydroksy o wzorze 4.P r z y k l a d V. 50 mg estru metylowego kwasu (d,l)-9- -keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20-te- tranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazku o wzorze 55 4) miesza sie z 20 ml preparatu lipazy pankreatynowej (przyklad I), w temperaturze pokojowej. Mieszanine emulguje sie przez sonikacje w ciagu 15 minut, a nastepnie w ciagu 30 minut miesza sie w temperaturze pokojowej.Zkolei mieszanine wylewa sie do 125 ml acetonu, przesacza 60 i odparowuje, a pozostalosc ekstrahuje czterema 25 ml porcjami octanu etylu. Ekstrakty laczy sie i zateza przez odparowanie pod zmniejszonym cisnieniem. Koncentrat poddaje sie chromatografii na cienkowarstwowych plytkach z zelem krzemionkowym, w ukladzie chloroform-metanol 65 so 35 10 (1:1— objetosciowo). Produkt eluuje sie z zelu krze¬ mionkowego mieszanina octan etylu-metanol (3 :1 -+¦ objetosciowo). Po odsaczeniu i odparowaniu pod zmniej¬ szonym cisnieniem rozpuszczalnika otrzymuje sie kwas (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydrokSy-16-fenoksy-17,18,19,- 20-tetranorprosta-trans-trienowy-4, 5, 13 (zwiazek o wzo¬ rze 5), W postaci oleju, o nastepujacych stalych fizycznych: widmo NMR C-13 ó (ppm): 179,69 (Ol), 32,67 (02), 23,50 (C-3), 90,48 90,80 (04), 204,71, 204,58 (05), 89,60 (C-6), 26,72, 26,33 (C-7), 54,32 (C-8), 214,24, 213,88 (09), 46,03 (C-1Ó), 71,49 (Oli), 53,45, 53,25 (C-12), 133,26 (013), 129,78 (014), 70,87 (015), 72,20 72,07 (C-16), 158,45 (C-17), 114,82 (018), 121,62 (C-20).W podobny sposób mozna równiez inne, analogiczne estry o wzorze 4 przeprowadzac w Wolny kwas 9-keto-lla,- 15a-dwuhydroksy o wzorze 5.Przyklad VI. Do roztworu 92 mg kwasu (d,l9- -keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20- -tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzo¬ rze 5) w 10 ml metanolu dodaje sie 1,0 molowego równo¬ waznika 0,2 N roztworu wodoroweglanu sodu, po czym miesza calosc w ciagu godziny w temperaturze pokojowej.Mieszanine reakcyjna pod zmniejszonym cisnieniem od¬ parowuje sie do sucha, otrzymujac sól sodowakwasu (d,l)- -9-keto-lla, 15a-dWuhydroksy-16-fenok*y-17, 18, 19, 20- tetmnorprusta-trans-trienowego (zwiazek o wzorze 5a).Stosujac zarniast wodoroweglanu sodu 1,0 równowaznika molowego wodoroweglanu potasu (w postaci 0,1 n roz¬ tworu), otrzymuje sie sól potasowa kwasu (d,l)-9-keto- -lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20-tetra- norprosta-trans-trienowego-4* 5,13 (zwiazek o wzorze 5a).Przyklad VII. Do roztworu 20 mg kwasu (d,l9- -keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20- -tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwiazek o wzo¬ rze 5)w 5 ml metanolu dodajesie mieszanine 1 ml stezonego roztworu wodorotlenku amonu i 2 ml metanolu. Otrzymana mieszanine miesza sie w ciagu 2 godzin w temperaturze pokojowej i odparowuje do sucha, otrzymujac sól amonowa kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17,- 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwia¬ zek o wzorze 5a).Stosujac zamiast wodorotlenku amonu dwumetylo- amine, dwuetyloamine lub dwupropyloamine, otrzymuje sie odpowiednie sole kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwu- hydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans- -trienowego-4, 5,13.Przyklad VIII. Do mieszaniny 30,6 mg prokainy (1,0 równowaznika molowego) i 1,5 ml wodnego metanolu dodaje sie 50 mg kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydrok- sy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trieno- wego-4, 5, 13 (zwiazek o wzorze 5) w 10 ml metanolu i calosc miesza w ciagu 16 godzin w temperaturze pokojo¬ wej. Nastepnie mieszanine odparowuje sie pod zmniej¬ szonym cisnieniem do sucha, otrzymujac prokainowa sól kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17,- 18, 19, 20-tetranorprosta-trans-trienowego-4, 5, 13 (zwia¬ zek o wzorze 5a).W podobny sposób otrzymuje sie sole z lizyna, kofeina, trometamina i arginina oraz sole z prokaina, lizyna, ko¬ feina, trometamina i arginina kwasu otrzymanego w przy- klaazie V, (zwiazek o wzorze 5a).Przyklad IX. Do roztworu 100 mg kwasu (d,l)-9- -keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17, 18, 19, 20- -tetranorprosta-trans-triencwegc-4, 5, 13 (zwiazek o wzo-120 633 11 rze 5) w 5 ml eteru dodaje sie 1 ml eterowego roztworu dwuazometanu i mieszanine reakcyjna utrzymuje sie w temperaturze pokojowej przez 10 minut. Rozpuszczalniki oraz nadmiar reagentów usuwa sie na drodze destylacji prózniowej, a pozostalosc oczyszcza sie metoda chromato¬ grafii cienkowarstwowej otrzymujac ester metylowy kwasu (d,l)-9-keto-lla, 15a-dwuhydroksy-16-fenoksy-17,18,19,- 20-tetranorprosta-trens-trienowego-4,5,13 (zwiazek o wzo¬ rze 5a) o nastepujacych stalych fizycznych: MeOH: Widmo Wl max 220, 265, 271, 277 nm (log e 4,01, 3,14, 3,24,3,16) (c 10218, 1388, 1732, 1440), CDCb: widmo NMR S JMS 3,63 (s, 3H, OCH3), 3,85^4,2 10 12 (m, 3H, H-ll, 16), 4,55 (m, 1H, H-15), 5,07 (m, 2H, H-13,14), 6,8—7,05 (m, 3H, H-aromatyczny), 7,15—7,38 (m, 3H, H-aromatyczny), widmo masowe m/e 400 (M+).Zastrzezenie patentowe Sposób wytwarzania nowych pochodnych kwasu (d,l)- -9-keto-prostatrienowego o wzorze 5a, w którym R oznacza nizsza grupe alkilowa o 1—4 atomach wegla lub kation, znamienny tym, ze zwiazek o wzorze 5 poddaje sie reakcji z dwuazoalkanem o 1—4 atomach wegla lub z zasada o po¬ zadanym kationie otrzymujac odpowiedni ester lub sól.OH ' s^CH-OCH^^ OH OH ivzór 1 C00R, C00R! CH3-Si-!!!«-bul(jl CHsCHa-Si-I*-^' CH3 *zór2 ¦^CH-C-CH^^ C00R, 0 * ^CH=C=CH^^0R' CH3-Si- i Schemat Mrz-bulijl CH3—Si-|rz-6utc/l wzór 3 CH3- -¦* t CH3120 633 Schemat cd C00H y/zor 5 Schemof C00R 7.5,3 Tr wzór 6 PL PL PL PL PL PL PL PL