Wynalazek dotyczy nowego sposobu uszlachetnienia roslinnych tworzyw wló¬ kienniczych.Stwierdzono, ze tkaniny i przedziwo pochodzenia roslinnego otrzymuja bardzo cenne wlasnosci, gdy sie je podda dziala¬ niu chlorohydrynów np; jednochlorohydry- nów alkoholi wielowartosciowych w obec¬ nosci alkaljów..Wskutek tego i dzi|alania tworzywa o- trzymuja silny polysk jedwabisty i sa przyjemne w dotyku.Dzialanie alkaljów i chlorohydryny moze zachodzic jednoczesnie albo jedno po drugiem, przyczem porzadek dzialania nie gra zadnej roli.Jako alkalja w pierwszym rzedzie moz¬ na stosowac alkalje zrace. Ale równiez i przy stosowaniu siarczków alkaljów moz¬ na otrzymac dodatnie wyniki, chociaz w nizszym stopniu.Wszystkie roslinne wlókiennicze mate- rjaly, jak len róznego rodzaju, konopie, ramica, juta, a szczególnie czysta bawelna lub w postaci mieszanych tkanin, albo ja¬ ko przedza w motkach, na cewkach lub w pasmach daja sie w powyzszy sposób z powodzeniem obrobic.Dla wykonania sposobu mozna dzialac na materjaly wlókiennicze, które skladaja sie lub zawieraja wlókna roslinne w stanie surowym albo poprzednio obrobione (np. wygotowane w roztworze sody, w rozcien¬ czonych alkaljach, wzglednie w obu tych odczynnikach, pod cisnieniem), moczone albo niemoczone, odtluszczone albo nie-odtluszczone, niebielone albo bielone srod¬ kami utleniaj acemi, wzglednie redukujace- mi. Mozna tez uprzednio nasycic materjal srodkiem hydrolizujacym, wzglednie ze¬ latynujacym (np. mocnym kwasem mine¬ ralnym, kwasem siarkowym 49—60° Bs, kwasem fosforowym o 55—57° Be, kwasem solnym o 24° Be, kwasem azotowym 43— 46° Be albo mocniejszym, amonjakalnym roztworem tlenku miedzi, roztworem roda- nianu wapnia na zimno albo goraco, wzgledu nie innym rodanianem). Poprzedzajace dzialanie moze sie skladac z dwóch lub wiecej powyzszych metod, i Zmiany warunków pracy sa mozliwe w szerokich rozmiarach bez przekroczenia gramie wynalazku, który nie ogranicza sie przez to d<» nizej podanych szczególów praktycznego wykonania.Nastepujace sposoby wykonania sa przytoczone, jako przyklady.Pierwszy sposób wykonania polega na uprzedniem traktowaniu tkaniny lub prze¬ dzy roztworem alkaljów i nastepnie pod¬ daniu dzialaniu chlorohydryny np. a — jednochlor)oLydryny albo etylenchlorohy- dryny.Lug alkaliczny mozna doprowadzic w rózny sposób do tworzywa wlókiennicze¬ go, np. przez zanurzanie albo nasycanie wiekszym lub mniejszym nadmiarem lugu, przez zanurzanie albo nasycanie i nastepne usuwanie nadmiaru roztworu alkalji przez wyzecie, wirowanie, nasycanie na maszy¬ nie do farbowania tkanin bawelnianych lub tym podobnych maszyn, albo przez nasy¬ canie na gladkich, wzglednie rymowanych walcach, na krochmalarce, albo przez do¬ prowadzanie zappimoca gesto rytowanych walców na drukarce przy uzyciu odpowied¬ niego srodka zgeszczajacego, wreszcie przez rozpylenie, albo w jakikolwiek badz inny znany sposób.Jako lug alkaliczny mozna uzyc 10 — 50%-owego lugu sodowego. Odpowiednie- mi okazaly sie 12—40%-wy lug sodowy.Ilosc lugu alkalicznego, która moze byc zatrzymana lub pochlonieta przez tkaniny albo przedze moze $ie wahac w bardzo sze¬ rokich granicach. Otrzymuje sie np. dobre rezultaty, uzywajac dwukrotna i dziesie¬ ciokrotna ilosc lugu w stosunku do ilosfci tworzywa wlókienniczego, przewaznie jed¬ nak wystarcza od dwukrotnej do 4-krotnej ilosc lugu w stosunku do ilosci tworzywa wlókienniczego.Temperatura roztworu alkalicznego moze byc rózna. W naleznosci od stezenia lugu otrzymuje sie w granicach—10° C i przy + 50° C jeszcze zadawalniajace wy¬ niki. Przy niezbyt slabych lugach wystar¬ cza przewaznie temperatura pokojowa.Azeby roztwór lugu glebiej przeniknal do wlókien i dla powiekszenia polysku, mozna podczas traktowania lugiem prze¬ puszczac tkanine albp przedze przez wal¬ ce, wzglednie w inny sposób poddac mate¬ rjal dzialaniu wysokiego cisnienia.Mozna tez do lugu dodac alkoholu.Tworzywo wlókiennicze traktuje sie chlo- rohydryna np. jedniochlorohydryna alko¬ holi wielowartosciowyeh albo natychmiast po dodaniu do niego roztworu lugu albo po krótszem, wzglednie dluzszem pozostawie¬ niu przy, pokojowej, wzglednie wyzszej temperaturze, albo w stanie mokrym lub po uprzedniem calkowitem, wzglednie cze- sciowem wysuszeniu.Poprzednio traktowana lugiem alka¬ licznym, tkanine lub przedze sprowadza sie w zetkniecie z chlorohydryna jako taka, albo rozpuszczona w odpowiednim rozpu¬ szczalniku, albo w postaci zawiesin w sro¬ dowisku obojetnem. Jako rozpuszczalnik uzywa sie wode lub alkohol, wzglednie mieszanine wfody i alkoholu, lub jakikol¬ wiek inny rozpuszczalnik. Dla równomier¬ nego rozdzielenia chlorohydryny mozna jej uzywac w mieszaninie z, odpowiednim srod¬ kiem wiazacym, wzglednie zgeszczajacym, jak skrobia, dekstryna, guma, bialkiem i t. p. substancjami. — 2 —Doprowadzenie chlorohydryny do tka¬ niny lub przedzy, zaopatrzonej w lug, mo¬ ze sie odbywac w róznorodny sposób.Mozna tkanine albo przedze nasycac chlo- rohydryna, jej roztworem, lub emulsja (w tym wypadku nadmiar daje sie usunac przez wyzecie, wzglednie odwirowanie) al¬ bo przez przeciaganie lub przez wprowa¬ dzenie do tworzywa wlókienniczego roz¬ tworu, wzglednie emulsji chlorohydryny.Mozna sie tez poslugiwac wszelka inna me¬ toda, np. rozpylaniem. Dla osiagniecia mozliwie równomiernego rozdzielenia chlo- rohydryny w tworzywie wlókienniczem mozna podczas jej wprowadzania, przepro¬ wadzac tworzywo wlókiennicze przez jed¬ na albo wiecej par walców, albo w jakikol¬ wiek inny sposób poddac cisnieniu.Wszelkie przyrzady znane w technice apreturowej, lub technice drukowania na tkaninach wlókienniczych nadaja sie do do¬ prowadzania chlorowicohydryny.Ilosc zapotrzebowanej chlorohydryny nie jest w praktyce ograniczona. Zasadni¬ czo bierze sie na jedna czasteczke alkaljów nie wiecej, jak jedna, najwyzej dwie czasteczki chlorohydryny, W wiekszosci wypadków wystarczaja mniejsze ilosci, np. 0,3 do 0,75 czasteczki, a nawet mniej chlo¬ rohydryny na jedna czasteczke lugu zra¬ cego.Tkanine lub przedze, która uprzednio traktowano chlorohydryna, mozna natych¬ miast po tern traktowaniu, wzglednie po dluzszem lub krótszem (np. pól godz do 24 godz) oddzialywaniu jej przy pokojo¬ wej, wzglednie wyzszej temperaturze (np. 50—100° C), ewentualnie po uprzedniem suszeniu albo wprost przemyc, albo, co jest dogodniejsze, obrabiac na zimno lub cieplo kwasem, kwasna sola, sola amonowa, inna jakakolwiek sola, roztworem taniny, roz¬ tworem aldehydu mrówkowego, lub wszel¬ kim innym znanym w technice wiskozy srodkiem, stracajacym, wzglednie miesza¬ nina srodków stracajacych, nastepnie prze¬ myc i wysuszyc. Mozna materjal poddac dzialaniu pary, przed lub po przemyciu.Wszystkie, zwykle przy merceryzacji stosowane zabiegi moga tez i przy obecnyjm sposobie byc uzyte, jak np. nadawanie po¬ lysku, tloczenie, mechaniczne uderzania i tym podobne czynnosci.Aby osiagnac mocn^ jedwabisty polysk, niezbedne jest rozciaganie tworzywa wló¬ kienniczego. Rozciaganie moze sie odby¬ wac podczas wszelkich operacyj, a wiec mozna je rozpoczac przed nasycaniem, a zakonczyc po przemyciu i wysuszeniu. Roz¬ ciaganie moze byc wykonywane tylko pod¬ czas dzialania lugu lub chlorohydryny, al¬ bo tez rozciaga sie tkanine, wzglednie prze¬ dze nasycona lugiem i trzyma sie ja w tym stanie rozciagnietym podczas dzialania chlorohydryny i podczas traktowania kwa¬ sem, albo sola. Rozciagac mozna nawet tez podczas przemywania, wzglednie susze¬ nia. Mozna tez nie wykonywac rozciaga¬ nia podczas dzialania lugiem i chlorohy¬ dryna, a uskutecznic je dopiero podczas traktowania kwasem, wzglednie sola, prze¬ mywania, ewentualnie suszenia. Mozna tez nie rozciagac obrabianego tworzywa podczas traktowania lugiem, kwasem, wzglednie sola ewentualnie przemywania, a rozciagac dopiero podczas dzialania jed- nochlarohydryny.Druga odmiana wykonania sposobu po¬ lega na odwróceniu porzadku dzialania, a mianowicie: wpierw dziala sie na tworzy¬ wo wlókiennicze chlorohydryna, jako taka, jej roztworem, wzglednie zawiesina, a na¬ stepnie dopiero wprowadza sie do roztwo¬ ru alkalji lub w inny dowolny sposób od¬ dzialywa sie alkaljairri. Poniewaz chloro¬ hydryny nie dzialaja na tworzywa wló¬ kiennicze w nieobecnosci alkaljów, mozna je traktowac lugiem natychmiast po dzia¬ laniu chlorohydryny.Po zetknieciu sie lugu z tkanina, wzglednie przedza, trzeba pozostawic chlo- rohydrynie pewien czas do dzialania, co — 3 —mozna wykonac przy temperaturze poko- jowej luh wyzszej. Dane, tyczace sie in¬ nych warunków pracy, jak ilosciowe sto¬ sunki, temperatura, czas dzialania, rozcia¬ ganie, doprowadzenie do stanu gotowego wyszczególnione zostaly poprzednio.Przy odpowiednim doborze warunków pracy osiaga sie przy stosowaniu niniejsze¬ go sposobu jedwabisty polysk, przewyzsza¬ jacy polysk, otrzymywany przy mercery- zacji.Poza jedwabistym polyskiem otrzymu¬ je tkanina lub przedza wykonczenie zna¬ komite, jest ona miekka i elastyczna. Po¬ lysk jedwabisty mozna przez jednokrotne lub kilkakrotne powtórzenie operacji znacz¬ nie powiekszyc.Sposób wedlug niniejszego wynalazku nadaje sie równiez do otrzymywania dese¬ ni. W tym celu postepuje sie w sposób na¬ stepujacy: 1. Przed traktowaniem lugiem drukuje sie lub szablonuje wzór na tkaninie pasta rezerwujaca, która nie zabezpiecza od dzia¬ lania lugu. Odpowiednie do tego celu srod¬ ki sa np.: albumina, guma, kwasy (jak octo¬ wy, cytrynowy, winowy lub inny kwas or¬ ganiczny), alun, siarczan glinu lub inne so¬ le. Nastepnie traktuje sie tkanine, jak wy¬ zej bylo opisane, lugiem i chlorohydryna.Przy takiem postepowaniu osiaga sie bly¬ szczacy wzór na ciemnem tle lub odwrot¬ nie. 2. Na tkaninie drukuje sie odpowiedni wzór lugiem alkalicznym w polaczeniu z odpowiednim srodkiem zageszczaj acym (np. skrobia, skazonem bialkiem, roztwo¬ rem alkalicznym hydrocelulozy, pochodna alkylowa, wzglednie oksyalkylpochodna celulozy albo kwasem celulozo-hydroksy- parafin-jedno-weglowym), poczem obrabia sie tkanine w opisany sposób chlorohydry¬ na. Osiaga sie efekty podobne, jak po¬ przednio. 3. Po dzialaniu lugiem alkalicznym i ewentualnem wysuszeniu wprowadza sie na tkanine pokrycie, które mechanicznie al¬ bo chemicznie zabezpiecza od reakcji mie¬ dzy alkaliczna celuloza i chlorohydryna.W tym celu mozna stosowac kwas, bialko, kaoline, biel cynkowa lub tym podobne sub¬ stancje. Mozna dodac równiez barwnik lub pigment. Po wprowadzeniu zabezpieczenia traktuje sie tkanine chlorohydryna, zakwa¬ sza lub dziala sola i suszy. Przy tym-spo¬ sobie pracy otrzymuje sie produkt mocno blyszczacy na mniej blyszczacem tle lub odwrotnie. 4. Mozna tez osiagnac wzorzyste efekty przez napawanie tkaniny roztworem lugu wedlug (pierwszego sposobu wykonania i nastepnie, ewentualnie po uprzedniem wy¬ suszeniu, wprowadza sie na tkanine chlo- rohydryne, rozpuszczona, wzglednie zawie¬ szona w odpowiednim srodku zageszczaja¬ cym (np. w gumie brytyjskiej, skrobi, al¬ bo dekstrynie) z dodaniem barwnika lub bez barwnika. 5. Na tkaninie drukuje sie chlorohydry¬ na w roztworze lub w postaci zawiesin przy pomocy srodka zageszczajacego, poczem tkanine suszona lub niesuszona poddaje sie dzialaniu lugu alkalicznego. Otrzyma¬ ne wyniki sa podobne do osiagnietych w sposobie 2-im i 3-im.Przyklady wykonania. I. a) Bielona al¬ bo niebielona bawelniana tkanine lub przedze bawelniana traktuje sie 25 — 40%-ym lugiem sodowym o temperaturze pokojowej w ciagu 5 minut do 12 godzin i nadmiar lugu sodowego wyzyma lub usu¬ wa sie przez wirowanie tak, ze tkanina za¬ trzymuje 2x/2 — 3V2-krotna ilosc lugu w stosunku do swego ciezaru. Nastepnie na¬ sycone lugiem sodowym tworzywo natych¬ miast po nasyceniu albo po odstawieniu na 3 do 72 godzin a-jednochlorohydryna (Y-chloropropylenglikolem), albo etylen- chlorohydryna jako taka, albo 10%-ym do 50°/o"ym alkoholowym roztworem a-monc- chlorohydryny, wzglednie etylenchlorohy- dryny, albo 10%-ym — 50%-ym roztwo- — 4tetA, wzglednie zawiesina a-monóchlorohy- dryny lub etylenchlorohydryny w 20 do 25%-ym roztworze dekstryny. Przedze lub tkanine mozna nasycac, wzglednie jedno- lub dwustronnie powlekac chloróhydryna, jej roztworem albo zawiesina, albo wpro¬ wadzac zewnetrznie albo i wewnatrz przez walcowanie. Ilosc wprowadzanej do nasy¬ conej lugiem sodowym przedzy albo tkani¬ ny* a-jednochlorohydryny lub etylenchlo¬ rohydryny praktycznie nie podlega zad¬ nym ograniczeniom. Poleca sie jednak ze wzgledów ekonomicznych nie uzy¬ wac wiecej, jak polowe, az do calo¬ sci wagi materjalu bawelnianego, po¬ niewaz otrzymuje sie juz ta, lub nawet mniejsza iloscia bardzo dobre wyniki. Na¬ stepnie tworzywo, po uprzedniem krótkiem (np., 10-cio min), wzglednie dluzszem, (np. 12 godz) zetknieciu sie z a-jednochlorohy- dryna, albo etylenchlorohydryna, wprowa¬ dza sie albo do rozcienczonego (np. 10 — 20%-ego) kwasu siarkowego lub octowego, albo do 20 — 30% -ej kapieli chlorku amo¬ nu lub siarczanu amonu, albo w jakakol¬ wiek inna z techniki wiskozy znana kapiel stracajaca; pozostawia sie tam na czas krótszy (np. 5 min), wzglednie dluzszy (np. kilka godz) myje i suszy sie. Mozna tez srodek utrwalajacy stosowac zapomoca na¬ tryskania, rozpylania lub tym podobnego sposobu.Podczas poprzednio opisanych czynno¬ sci trzeba tkanine albo przedze co najmniej przejsciowo rozciagac. Jezeli czas dziala¬ nia lugu i chlorohydryny nie jest zbyt dlu¬ gi, mozna rozciaganie wykonywac podczas kazdej z poprzednich operacyj. W prze¬ ciwnym razie mozna po dzialaniu lugiem wykonywac rozciaganie podczas calego lub czesci okresu dzialania chlorohydryny i e- wentualnie podczas traktowania kwasem, wzglednie sola. Tworzywfo wlókiennicze mozna tez przemywac w stanie rozciagnie¬ tym, co wplywa dodatnio na polysk.Wedlug poprzedniego przykladu otrzy¬ muje sie silny jedwabisty polysk i mate- rjal jest miekki, elastyczny i przyjemny w dotyku. b) sposób pracy, jak w przykladzie a), jednak z ta róznica, ze zamiast a-jedno- chlorohydryny, wzglednie etylenchlorohy¬ dryny, uzywa sie epichlorohydryne do na¬ pawania albo powlekania impregnowanego lugiem sodowym tworzywa. c) Sposób pracy, jak w przykladzie a) lub b), jednak z ta róznica, ze oddzialywa¬ nie chlorohydryny odbywa sie na goraco.Do tego celu utrzymuje sie tkanine impre¬ gnowana lugiem sodowym w zetknieciu z chloróhydryna w ciagu 10 min do jednej godziny w temperaturze od 50° do 100° C. d) Sposób pracy, jak w przykladach a), b) lub c), jednak z ta róznica, ze zamiast 25 — 40%-ego lugu sodowego uzywa sie 18 — 20%-y lug sodowy. Gotowe produk¬ ty posiadaja ladny jedwabisty polysk. e) Sposób pracy, jak w przykladach a), b), c) lub d), jednak z ta zmiana, ze na tkaninie, obrobionej lugiem sodowym i, e- wentualnie, suszonej, drukuje sie chloróhy¬ dryna, szczególnie w obecnosci dekstryny.II. Napawa sie bielona, wzglednie nie- bielona tkanine lub przedze bawelniana 10%-ym roztworem a- jednochlorohydryny w wodzie, do którego mozna dodac, odpo¬ wiednio do poprzednich przykladów, sro¬ dek zageszczajacy, np. dekstryne. Prze¬ siakniete tym roztworem tworzywo wló¬ kiennicze, po uprzedniem usunieciu albo bez tego nadmiaru przez wyzecie lub wiro¬ wanie, wprowadza sie do 30 — 40%-ego lugu sodowego, pozostawiajac go w ze- tkneciu z lugiem w przeciagu 10 min do dwóch godzin i doprowadza sie do ostatecz¬ nego przerobienia wedlug przykladu I. a).Podczas lub po traktowaniu lugiem sodo¬ wym wykonywa sie rozciaganie. Otrzyma¬ ny produkt posiada jedwabisty polysk.III. Sposób pracy, jak w przykladach La) do I. d), jednak z ta róznica, ze za¬ miast wodnego roztworu, wzglednie wodnej — 5 _zawiesiny uzywa sie 10 — 20%-egó roz¬ tworu a-jednochlorohydryny lub etylen- chlorohydryny w 50 do 96%-ym alkoholu.Otrzymany produkt posiada nadzwy¬ czajny polysk jedwabisty i jest miekki i elastyczny, w dotyku.IV. Sposób pracy, jak w przykladach I. a) do L d), jednak z ta róznica, ze za¬ miast wodnego 18 — 40% -ego lugu sodo¬ wego uzywa sie 18%-wy lug sodowy w al¬ koholu, który sie np. otrzymuje przez zmie¬ szanie 600 czesci wagowych 30-ego lugu sodowego z 400 czesciami wagowemi 96%-ego alkoholu.Produkt posiada wspanialy polysk je- dwabisty.V. Sposób pracy, jak w poprzednich przykladach wykonania, jednak z ta rózni¬ ca, ze traktuje sie tkanine mocnym kwasem siarkowym. Przy uzyciu kwasu siarkowego o mocy 49 — 50° Be oddzialywanie moze sie odbywac przy temperaturze pokojowej w ciagu kilku sekund do kilku minut, a na¬ wet i dluzej. Uzywajac mocniejszego kwa¬ su, np. o mocy 52° do 54° Be oddzialywa¬ nie powinno trwac, o ile pracujemy przy temperaturze pokojowej, tylko kilka se¬ kund. Moze trwac jednak dluzej, jezeli kwas siarkowy ma temperature 0° C lub jeszcze nizsza.Mozna przed traktowaniem kwasem siarkowym tkanine merceryzowac, np. 10%-ym lugiem sodowym przy niskich temperaturach, lub mocniejszym lugiem, np. 18 — 40%-ym lugiem sodowym przy temperaturze pokojowej.VI. Sposób pracy taki sam, jak w po¬ przednich przykladach, jednak z ta rózni¬ ca, ze poprzednio tkanine merceryzuje sie w dowolny znany sposób.Gotowe produkty moga byc w znany sposób maglowane lub zbijane.Sposób dzialania do osiagniecia wzo¬ rzystych efektów zapomoca pokrycia za¬ bezpieczajacego jest jasny sam przez sie.Wyrazy tworzywo wlókiennicze uzywa¬ ne w opisie i zastrzezeniach oznacza wsze¬ dzie, gdzie to jest dopuszczalne, wszelkie materjaly z wlókien roslinnych, jak len, wszelkiego rodzaju konopie, ramica, szcze¬ gólnie zas bawelna w postaci wlókien czy¬ sto roslinnych (czysto bawelnianych lub mieszanych tkanin), albo w postaci prze¬ dzy w motkach, cewkach i tym podobnej postaci.Wyraz srodki stracajace oksyalkilpo- chodne celulozy oznacza kwasy, sole, kwa¬ sne sole, mieszaniny kwasów i soli, jednem slowem wszelkie z techniki wiskozy znane srodki stracajace, a ponadto kwasy orga¬ niczne, wzglednie ich wodne roztwory, al¬ kohole, kwasy garbnikowe i formaline.Okreslenie oksyalkilpochodne oznacza tez — pochodne hydroksyalkilowe. PL