Prawie wszystkie silniki elektryczne mozna powstrzymac od rozbiegu, jezeli we wlasciwym czasie czesci ich tak polaczyc, ze silnik zyskuje moznosc przeksztalcenia sie na pradnice i oddawania pradu sieci.Polaczenie podobne polega prawie zawsze na tern, ze przy pewnej oznaczonej szyb¬ kosci, która wogóle mianuje sie szybkoscia syn/chroniczna, zachodzi zupelne zwarcie.Powyzszej wlasnosci silników elektrycz¬ nych nie wyzyskano dotychczas w stopniu nalezytym, zaniedbywano bowiem obmysle¬ nia urzadzen zabezpieczajacych rzeczone polaczenia przy rozbiegu maszyny. Za¬ zwyczaj poprzestaje sie na zadaniu, aby maszynista mechanizmem rozruchowym, który w pewnem polaczeniu sprawia zwar¬ cie twornika, zapobiegal rozbiegowi silnika.W tych warunkach jednak rozrzad staje sie niepewnym i szczególnie przy nastaw¬ nikach bardziej zlozonych niewykonalnem i motorowy nie moze zapobiec rozbiegowi.Tak np. w dzwigach o napedzie silnikiem indukcyjnym albo silnikiem bocznikowym pradu stalego, twornik moze byc zwarty tylko przy postawieniu dzwigni (nastawni- czej) w polozeniu koncowem. Wskutek tego motorowy jest zmuszony: 1) przesu¬ nac nastawnice do ostatniego kontaktu je¬ szcze przed osiagnieciem szybkosci syn¬ chronicznej (w motorach pradu stalego), przy której przeciwsile elektromotorycznej odpowiada sila elektromotoryczna dopro¬ wadzona, 2) zawsze znac dzialanie posu-wajacego sie ciezaru, aby uniknac zatrzy- Sgnania s:e w polozeniach posrednich, 3) wreszcie przy przejsciu do ruchu zwalnia¬ jacego ustawic z wielka zrecznoscia hamu¬ lec ruch zwalniajacy, wlaczajac jednocze- . snie opór rozruchowy i 4) zapobiec przytem przeciazeniu silnika. Przy stosowaniu ha¬ mowania przeciwpradem natomiast po usu¬ nieciu hamowania pradnica winno nastapic wlaczanie oporów rozruchowych, przela¬ czenie silnika i ponowne wlaczenie oporów rozruchowych, zanim nastapi zwalnianie, co wszystko zajmie tyle czasu, iz silnik tymczasem zdaza sie rozbiec.Wynalazek niniejszy usuwa niedogod¬ nosci znanych dotychczas stawidel silni¬ ków elektrycznych do zapobiegania rozbie¬ gowi tychze w drodze zwarcia albo utrzy¬ mania w zwarciu uzwojen wzbudzajacych.Idea zasadnicza nowego sposobu polega na tern, ze obwód wzbudzajacy silnika, zostau je przy pomocy np. osobnego wlacznika przy napedzie silnika samoczynnie z ze¬ wnatrz w momencie wlasciwym zwarty, wzglednie — ze zwarcie to zostanie utrzy¬ mane podczas odprowadzania nastawnika z polozenia zwarcia a równiez ponownego wlaczenia oporów rozruchowych, i przery¬ wa sie dopiero przez przesuniecie nastaw¬ nika w polozenie hamuface albo urucho¬ mienie osobnych hamulców zapomoca osob¬ nych rekojesci, tak ze okres zwalniania ru¬ chu silnika pracujacego Juz Jako pradnica nasteoufe bezposrednio po wylaczeniu dzialania pradnicy i natenczas caly okres rozrzadu wolny jest od jakiegokolwiek nie¬ bezpieczenstwa. Zwarcie obwodu wirnika zapomcca osobnego wlacznika moze nasta¬ pic m. w zaleznosci od szybkosci silnika, tak iz, zachodzi ono samoczynnie, skoro szybkosc ta zbliza sie albo przewyzsza doouszczalna najwyzsza granice. Zwarcie mozna tez wywolac nastawnikiemt skoro ten osiacn!e pozycje zwarcia.Pierwsza forme wykonania pokazuje fig. 1, druga — fig. 2.Cyfra 1 oznacza silnik, 2 — wlacznik pola wirujacego, 3 — dzwignie rozruchowa, 4 — opory rozruchowe wirnika, które w kazdym wypadku stopniowo mozna zwie¬ rac ruchem prawym lub lewym nastawnika 11 za posrednictwem pedni zebatej 13, kor¬ by 14 i dzwigni kolankowej 15. Przelacz¬ nik 2 mozna np. przestawic nieznacznym ruchem nastawnika 11 zapomoca nozyc 12 z polozenia srodkowego w jednym lub dru¬ gim kierunku, w czasie którego to ruchu opory rozruchowe zmieniaja sie tylko bar¬ dzo nieznacznie. Opory rozruchowe zwie¬ raja sie krótko wlacznikiem 5 zapomoca magnesu 6, dzialajacego wbrew sprezynie 7, skoro magnes ten otrzyma prad. Wla¬ czenie magnesu 6 nastepuje przez wlacznik dzialajacy sila odsrodkowa, 8,9 przy prze¬ kroczeniu synchronicznej szybkosci. Ob¬ wód magnesów mozna oprócz tego zamknac wlacznikiem 10, a mianowicie dwoma róz- nemi sposobami, z których linja mieszana wskazuje jeden,, kreskowana zas drugi spo¬ sób. W wykonaniu pierwszem posluguje sie lacznikiem 10 jako wylacznikiem obwodu magnesowego zamykanego wy¬ lacznikiem odsrodkowym 8,9, to znaczy zwarcie wirnika zostaje przerwane, skoro tylko nastawnik znowu zajmie pozycje ze¬ rowa i stator silnika zostanie wylaczony z sieci. W tej chwili wlasnie moze nasta¬ pic uruchomienie mechanicznego albo jakie¬ gokolwiek innego hamulca. W ukladzie wskazanym Knjami kreskowanemi lacznik 10 sluzy za przelacznik w zwiazku z dru¬ gim przelacznikiem 2/, który zapomoca sprzegla slizgowego 20 zostaje walem 1 stosownie do kierunku obrotu siln:kd prze¬ suniety w nalezyte polozenie krancowe, aby obwód magnesowy zamknal sie, skoro przy zamknietym wylaczniku odsrodkowym 9 obrót silnika odpowiadal kierunkowi pola wirujacego, zaleznem od polozenia wlacz¬ nika 10. Przeciwnie, obwód pradu magne¬ sowego przerywa sie, skoro przy urucho¬ mionym silniku nastapi przelaczenie pola — 2 -wirujacego silnika, co np. mozna uskutecz¬ nic celem hamowania przeciwpradowego silnika zapomoca przesuniecia nastawnika 11 przez zero w kierunku przeciwnym. Ten uklad daje przeto rozwiazanie znacznie pewniejsze od opisanego powyzej, zwarcie • oporów wirnika zostaje utrzymane, jezeli ponowne wlaczenie statora w kierunku przeciwnym przedsiewzieto wczesniej, za¬ nim zaszlo takie opóznienie silnika, przy jakiem wlacznik srodkowy znowu sie otwo¬ rzy.Sposób dzialania opisanego ukladu przedstawia sie w zastosowaniu np. silnika 1 do napedu maszyny wyciagowej w spo¬ sób nastepujacy: przy zaczeciu ruchu dzwi¬ ga, niezaleznie od tego, czy chodzi tu o spuszczanie lub podnoszenie, ustawia sie nastawnik 11 w pozycji zamierzonego kie¬ runku obrotu, wskutek czego przelacznik 2 zostaje zamkniety podczas pierwszej cze¬ sci ruchu nastawnika dla wywolania wla¬ sciwego kieninku obrotu pola wiruj-acego silnika 1. Podczas tej czesci ruchu nastaw¬ nika rekojesc uruchomiajaca 3 prawie sie jeszcze nie porusza, podczas gdy przy dal¬ szym ruchu nastawnika stopniowo ustawia sie w polozeniu rozrusznika zwarcia. Je¬ zeli teraz ma miejsce obciazenie dodatnie maszyny, to silnik podnosi ciezar z przy- sp eszeniem odpowiadaj acem polozeniu na¬ stawnika przybierajac rozmaite szybkosci, stosownie do krancowego polozenia nastaw¬ nika bez moznosci przytem jakiegokolwiek niebezpieczenstwa. W razie natomiast ob¬ ciazenia ujemnego, maszyna przy urzadze¬ niu zwyklem przyspiesza swój bieg znacz¬ nie przed dojsciem tejze do koncowego polozenia nawet przy powolnym ruchu na¬ stawnika lub gdyby nastawnik ten przez nieuwage albo wskutek niezorjentowania sie dosc wczesnie w sile napednej ciezaru zostal zatrzymany w jakims punkcie drogi rozrusznika, przekracza szybkosc synchro¬ niczna i wreszcie ulega rozbiegowi, ponie¬ waz silnik nie moze przejac roli pradnicy wskutek wlaczenia oporów rozruchowych.Zastosowanie opisanego powyzej urza¬ dzenia wlacznikowego zapewnia za osia¬ gnieciem szybkosci maksymalnej, ustalo¬ nej przez przelacznik wirnikowy 8,9 i mie¬ szczacej sie pomiedzy szybkoscia nadsyn- chroniczna (przy pelnem obciazeniu) i pod- synchroniczna (hamowania) 4 "zwarcie roz¬ rusznika samoczynne i wywola prace silni¬ ka w 'charakterze pradnicy. Niezaleznie przeto od tego, gdzie nastawnik zostanie unieruchomiony, maszyna zachowuje szyb¬ kosc nadsynchroniczna, odpowiadajaca ciezarowi czynnemu, az zajdzie spadek szybkosci do wartosci odpowiadajacej po¬ zycji nastawniczej przy obciazeniu dodat- niem, a to wskutek np. zmiany dlugosci li¬ iij i, albo przy obciazeniu stale ujemnem, dopóki nastawnik nie zostanie doprowadzo¬ ny do pozycji wylaczenia lub hamowania przeciwpradem, przyczem otwieranie wlacznika zwarcia uskutecznia sie zapomo¬ ca odlaczenia magnesu 6 przelacznikiem 10. Samoczynne urzadzenie zwarcia usu¬ wa niebezpieczenstwo rozbiegu i niepew¬ nosci stawidla, zachodzace przy napedzie kolei zelaznych lub dzwignic silnikami elek¬ trycznemu Samoczynny rozrzad wlacz¬ nikiem zwarcia w zaleznosci od szybkosci poslizgu albo natezenia pradu silnika (któ¬ re, jak wiadomo, przy polu wlaczonem zy¬ skuje wartosc zera tylko za osiagnieciem szybkosci synchronicznej) stanowi bez wat¬ pienia najpewniejsze rozwiazanie postawio¬ nego zadania. Jednakowoz mozna osiagnac zwarcie i innemi sposobami skoro tylko wskazany powyzej warunek glówny zostal spelniony, a mianowicie utrzymanie w zwarciu oporników rozruchowych az do przestawienia nastawnika w polozenie ha¬ mujace.Obwód pradu magnesowego mozna na¬ turalnie utrzymywac w stanie otwartym takze przez uzycie osobnej rekojesci ha¬ mulcowej przez przeprowadzenie jej w polozenie hamujace, przytem zwykle zwia-zanie nastawnicy z hamulcem daje rekoj¬ mie ze swojej strony, ze zahamowanie na¬ stapi dopiero po otwarcu wlacznika stato- rowego, ewentualnie obwodu wirnikowego.Stosownie do fig. 2 obok urzadzenia do roz¬ rzadu magnesu 6 wedlug fig. 1 podanu jeszcze dalszy kontakt pomocniczy 17, 18, laczacy sie jszczotka zwarcia z dzwignia rozrusznika, skoro ten dosiega pozycji zwarcia. Miedzy kontakty 17, 18 jest wla¬ czony opornik 79, tak wymierzony, ze ma¬ gnes 6 nie jest w stanie przy wlaczeniu o- pornika zamknac wlacznik 5, który jednak zamyka sie, gdy opornik zostanie wlaczony dodatkowo przy wciagnietym rdzeniu.Dzieki temu nawet przy usunieciu wylacz¬ nika odsrodkowego 9, oznaczonego tutaj linja kropkowana i bynajmniej nie koniecz¬ nego, mozna osiagnac polaczenie zabezpie¬ czajace, a mianowicie w zaleznosci od uzy¬ skanej juz pozycji zwarcia rozrusznika 3, jaka w wiekszosci wypadków nalezy o- siagnac dla uruchomienia silnika. Wsku¬ tek tego przesuniecia koncowego dzwigni rozrzadnej, opornik 19 uwiera, sie równiez, magnes 6 zyskuje moznosc zamkniecia wlacznika 5 (fig. 1) i utrzymywania go za¬ mknietym, jak nawet gdyby zostalo ponow¬ nie przerwane zwarcie opornika 19 wsku¬ tek cofniecia dzwigni 3, Uzyskane w ten sposób zwarcie oporów wirnika 4 przez wlacznik 5 trwa i po cofnieciu dzwigni roz¬ ruchowej celem udaremnienia rozbiegu podczas tego ruchu pomienionej dzwigni.Ponowne przerwania zwarcia we wlaczniku 5 nastapia wówczas, jak to wyjasnia fig. 1, przez cofniecie nastawnika w polozenie srodkowe albo do pozycji, przy jakiej za¬ chodzi hamowanie przeciwpradem zapomo- ea wlacznika 10 albo wlaczników 10 i 21.Zadanie mozna, rozumie sie, rozwiazac i innemi sposobami, np. tak, ze obwód pra¬ du magnesowego zamyka sie przez usta¬ wienie dzwigni rozruchowej na zwarcie i to zamkniecie podczas ruchu wstecznego dzwigni rozruchowej zostanie utrzymanem sposobem mechanicznym, np. wskutek za¬ trzymania kontaktu wlaczajacego Koni- takt ten. ustaje takze mechanicznie przez ccfnecie nastawnika na polozenie zero.Przy udziale opisanych urzadzen rozbieg maszyn napedzanych silnikami elektrycz- nemi staje sie zupelnie niemozliwym nawet wtenczas, kiedy nastawnik wskutek nie¬ dbalstwa podczas okresu przesuwania nie bedzie ustawiony w polozenie zwarcia i dzialanie silnika, jako pradnicy, bedzie za¬ pewnione, jak równiez ograniczenie maksy¬ malnej szybkosci do wartosci, oznaczonej liczba okresów sieci. Takie urzadzenie zapewnia np. przy dzwigach te korzysc, ze przyspieszenie maszyny nie wymaga ener- gji, ale moze zachodzic przy zupelnem wy¬ laczeniu lub otwartych oporach rozrucho¬ wych pod dzialaniem samego ciezaru, przy- czem oprócz tego za osiagnieciem najwyz¬ szej szybkosci nastepuje przeksztalcenie silnika na pradnice, co zarpewnia owlad¬ niecie dalszym ruchem ciezaru, dopóki przesunieciem nastawników na polozenie ha¬ mowania przeciwpradowego nie wywola sie zwolnienia biegu maszyny. Poniewaz w ten sposób oszczedza sie znaczna ilosc energji potrzebnej do puszczania, wiec bez ujmy dla ogólnego spólczynnika wydajnosci go¬ spodarczej w porównaniu ze sposobami zwyklemi energje te mozna zuzytkowac calkowicie dla podejmowania hamowania pradem przy pracy silnika, kontrolujac dzwig elektryczny zapomoca jednego tylko nastawnika. Oprócz tego w dzwigniach napedzanych silnikiem, otrzymuje sie prad bezposrednio z sieci. Mozna stosowac o- pisane powyzej urzadzenie równie i tam, gdzie podniesienie szybkosci silnika wywo¬ luje inna sprzezona z nim maszyna, ponie¬ waz nie ma zadnej pewnosci, ze w takim wypadku zawsze zajdzie dokladne zwarcie jej wirnika. W charakterze przykladu moz¬ na wskazac silniki napedne przetwornic Leonarda do dzwignic. Moze sie mianowi¬ cie tu przytrafic, ze przy opuszczaniu cie-zaru, mimo zmniejszajacego sie pradu lub nosnaoej szybkosci silnika napedzajacego przetwornice, n.e nastapi zbyt predko zwar¬ cie opornika zwalniajacego bieg, albo wsku¬ tek jakiegos specjalnego bledu W mecha¬ nizmie rozrzadczym nie osiagnie sie jego zupelnie, tak ze silnik nie bedzie w stanie oddac sieci swojej energji pradnicowej, a wtedy rozbieg jego jest nieunikniony.Tutaj takze stosuje sie nowe urzadzenie, które wywoluje samoczynnie zwarcie wir¬ nika w zaleznosci od szybkosci i przez po¬ suniecie nastawnika dajace dostep energji do silnika. Wartosc tego sposobu jest znacznie wyzsza od samoczynnego za¬ trzymania sie dzwignicy po przekroczeniu maksymalnej szybkosci przetwornicy. Udo¬ skonalenie urzadzenia opisanego, majace¬ go szczególne znaczenie dla dzwignic, o- trzymuje sie, stosownie do wynalazku, dzeki temu, ze otwarcie pradu silnikowego i wlaczenie hamulca w celu zwolnienia bie¬ gu maszyny (np. przez opuszczenie prze- ciwpradu) nastepuja nie, jak wskazano na fig. 1 i 2, dopiero po przesunieciu nastawni¬ ka przez polozenie zerowe albo srodkowe, ale przez cofniecie ilieco nastawnika z o- wego polozenia, które on zachowuje pod¬ czas rozruchu i podczas jazdy przy hamo¬ waniu pradnicy, mianowicie z polozenia zwarcia rozrusznika. Opanowanie zwol¬ nienia biegu maszyny podczas opada¬ nia (ruch przy silniku biegnacym nad- synchronicznie) osiaga sie zapomoca tych samych ruchów nastawnika, jak przy podno¬ szeniu (ruch przy silniku pedzacym). Pod¬ czas jazdy przy silniku pedzacym zmniej¬ sza sie stopniowo sila pedzaca silnika, a to wskutek opuszczania przez rozrusznik po¬ lozenia na zwarcie i stopniowego cofania dzwigni rozruchowej, przyczem nastepuje dzialanie hamujace maszyny przez podno¬ szacy sie ciezar. Podczas opuszczania nie wywiazuje sie zadna zmiana w stanie na¬ pedu silnika podczas tego samego cofania nastawnika, wedlug ukladu wskazanego na fig. 1 i 2, lecz przez osiagniecie zerowego polozenia i przekroczenie tegoz, albo przez uruchomienie hamulca zwalniajacego ruch, po cofnieciu nastawnika na polozenie zero¬ we. Pozostaje zwolnienie biegu maszyny, t. j. znajduje sie tutaj, tak zwany martwy obreb nastawnika, który to obreb sprawia zaklócenia, szczególniej przy zastosowaniu przyrzadu opózniajacego, gdyz dzialanie hamulca rozpoczyna sie przy opuszczaniu w punkcie lezacym znacznie pózniej niz przy podnoszeniu, podczas gdy bylby do zyczenia stosunek odwrotny, t. j. aby ha¬ mowanie podczas opuszczania zachodzilo, jezeli juz nie wczesniej, to przynajmniej silniej niz podczas podnoszenia w tym sa¬ mym obrebie nastawnika. Osiaga sie to w sposób wskazany powyzej. Wskutek o- puszczenia przez rozrusznik pozycji zwar¬ cia przy szybkosci wlasciwej hamowaniu pradnicy (nadsynchronicznej) silnika moz¬ na wlaczyc dzialanie hamujace, które sto¬ sownie do potrzeby w granicach drogi* na¬ stawnika, sluzacej przy podnoszeniu, do stopniowego wlaczania oporu rozruchowe¬ go mozna ustosunkowac w ten sposób, ze przy opuszczaniu ciezaru przy doisiagnie- ciu polozenia zerowego maszyna jest zaha¬ mowana w tym samym stopniu, w jakim to uskutecznilby podnoszacy sie ciezar wsku¬ tek zmniejszenia momentu obrotu silnika w granicach tego samego suwu nastawnika.Wystarcza w tym celu dzwignie roz- rzadna 11 z nozycami 12, rozrzadzaj acemi wlacznikami 2 i 10, polaczyc zapomoca ftp. sprzegiel elektromagnetycznych w ten spo¬ sób, aby w stanie normalnym ruchu, a wiec na poczatku podnoszenia i opuszczania i przy zatrzymaniu silnika przy podnosze¬ niu, nastapilo wlaczenie wlaczników 2 i 10 w bliskosci ich polozenia srodkowego, pod¬ czas natomiast biegu silnika z szybkoscia hamowania pradnicy juz przy polozeniu nastawnika na ruch, gdy sila odsrodkowa polaczone styki wlaczaja skutecznie sprze¬ glo w zaleznosci od szybkosci silnika. Jak — 5 -wskazano wyzej, w ukladzie tym jest celo- wem zbudowac urzadzenie do regulowania hamulca zmieniajacego szybkosc ruchu w ten sposób, ze dzialanie tej regulacji tak wzrasta z posuwaniem wstecz nastawnika ku polozeniu zerowemu, iz w bliskosci zera wyrównuje wywolanemu podnoszeniu naj¬ wiekszego ciezaru. Mozna przytem przez przesuniecie nastawnika na polozenie ha¬ mowania przeciwpradowego podniesc dzia¬ lanie hamulca jeszcze wyzej. Toz samo i przy podnoszeniu. PL