Znane przekladnie cierne maja te wa¬ de, ze reakcje osiowe sil, powstajace przy dociskaniu powierzchni ciernych, wymaga¬ ja bardzo zlozonych i drogich konstruk- cyj lozyskowych, zapomoca których te si¬ ly osiowe zostaja wyrównywane.Wynalazek usuwa wspomniana wade i polega na tem, ze reakcje sil, powstajace wskutek dociskania powierzchni ciernych przekladni, wzajemnie sie znosza, wsku¬ tek czego nietylko konstrukcja przekladni jest prosta, lecz usuwa sie wszelkie nie¬ domagania, które dotychczas uniemozli¬ wialy ogólne zastosowanie takich prze¬ kladni. Istotna cecha przekladni ciernej wedlug wynalazku polega na tem, ze po¬ wierzchnie cierne jednej czesci przekladni sa osadzone wzdluz osi przesuwnie na koncach walu tej czesci. Sily, dociskajace powierzchnie jednej czesci przekladni do odpowiednich powierzchni ciernych dru¬ giej czesci przekladni, dzialaja na osi wa^ lu pierwszej czesci przekladni, lecz w kie¬ runkach przeciwnych, wskutek czego po¬ wstajace reakcje sil, dzialajace równiez w kierunku tej osi przeciw sobie, znosza sie. Przekladnia jest pod wzgledem swej budowy bardzo prosta i zapomoca niej mozna osiagac zmiany szybkosci od zera do najwiekszej obliczonej wielkosci w oby¬ dwóch kierunkach obrotu.Rysunek przedstawia kilka przykla¬ dów wykonania przekladni ciernej wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia przekladnie w widoku zboku; fig. 2 — w widoku zgó- ry czesciowo w przekroju przy szybkoscizerowej; fig. 3 — przy ^szybkosci naj¬ wiekszej w jednym kierunku, a fig. 4 — W drugim kierunku; fi|. 5 — czesc skla¬ dowa przekladni w przekroju w powiek¬ szeniu; fig. 6, 7 i 8 schematycznie przed¬ stawiaja odmiany przekladni; fig. 9 — jed¬ na czesc przekladni z silnikiem w po¬ wiekszeniu.Przekladnia sklada sie z maszyny na¬ pedzajacej, np. silnika elektrycznego 1, którego wal 2 jest na dwóch koncach za¬ opatrzony w kuliste powierzchnie cierne 3, 3', które moga hyc w uwidocznionych kierunkach 4, 4* dociskane w rózny spo¬ sób do wewnetrznej powierzchni dzwonu ciernego 5, osadzonego na wale napedza¬ nym 6. Powierzchnie 3, 3' sa odcinkami kul, których promien jest nieco mniejszy niz promien wewnetrznej powierzchni cier¬ nej dzwonu 5. Zmiany przekladni osiaga sie przez wychylanie silnika 1 zapomoca polaczonej z nim dzwigni 7 okolo czopów 8, których wspólna os przecina os walu napedzanego 6 i jest prostopadla do tej osi. Dzwignie 7 mozna obracac w rózny sposób, np. zapomoca sruby lub przeklad¬ ni slimakowej, dzwigniowe j lub jakiej -» kolwiek innej.Gdy dzwignia 7 znajduje sie w polo¬ zeniu srodkowem (fig. 2), wówczas po¬ wierzchnie 3, 3' przy obrocie dotykaja we¬ wnetrznej powierzchni dzwonu 5, lecz nie tocza sie po niej. Gdy silnik w tern polo¬ zeniu obraca sie, dzwon 5 oraz wal nape¬ dzany 6 pozostaja nieruchome, czyli na¬ ped jest wylaczony, a silnik napedzaja¬ cy biegnie jalowo. Przy obracaniu dzwigni 7 w kierunku strzalki 9 powiekszaja sie promienie kól, które opisuje punkt ze¬ tkniecia sie powierzchni 3, 3' z powierzch¬ nia dzwonu, a wiec takze szybkosc obrotu walu napedzanego 6, az do osiagniecia najwiekszej szybkosci, odpowiadajacej najwiekszemu wychyleniu dzwigni 7 wzglednie walu 2 silnika napedzajacego / (Kg- 3).Fig. 4 przedstawia polozenie urza¬ dzenia, które odpowiada najwiekszej szybkosci obrotu w odwrotnym kierunku, wskutek wychylenia dzwigni 7 w kierun- . ku strzalki 10.Jak juz wspomniano, powierzchnie ku¬ liste 3, 3* moga byc dociskane do po¬ wierzchni ciernej dzwonu 5 zapomoca róznych srodków. Fig. 5 przedstawia jed¬ no rozwiazanie tego szczególu. Narzad do¬ ciskowy stanowi sprezyna 11, która opie¬ ra sie jednym koncem o tarcze 12, zaopa¬ trzona na obwodzie w prowadnice cylin¬ dryczna i osadzona na stale na wale 2 silnika, a drugim koncem — o wewnetrzna sciane kulistego narzadu ciernego, prze¬ suwnego wzdluz osi prowadnicy cylin¬ drycznej tarczy 12. W taki sam sposób wy¬ konane jest równiez osadzenie narzadu 3' na drugim koncu walu 2, wskutek czego powierzchnie kuliste zostaja dociskane za¬ pomoca sprezyn 11 do wykonanej z twar¬ dego materjalu wymiennej wkladki 13, stanowiacej wewnetrzna powierzchnie cierna dzwonu 5. Dzwon 5 jest osadzony przesuwnie na wale napedzanym 6, wo¬ bec czego w razie zuzycia sie powierzch¬ ni ciernej dzwonu wzglednie wkladki 13 dzwon moze byc przestawiony w inne po¬ lozenie na wale 6, aby inna czesc po¬ wierzchni ciernej dzwonu 5 wzglednie wkladki 13 stykala sie z powierzchnia 3.Dopiero po zuzyciu sie calej powierzchni nalezy wymienic wkladke 13.Takie samo dzialanie mozna osiagnac przez przesuw walu napedzajacego z po¬ wierzchniami 3, 3* wzgledem walu nape¬ dzanego 6.Opisane urzadzenie nadaje sie nietyl- ko do napedu zapomoca elektromotoru (fig. 1 — 4), lecz takze do maszyn na¬ pedowych innego rodzaju. Fig. 6 przed¬ stawia np. zastosowanie przekladni we¬ dlug wynalazku w polaczeniu z dwusu¬ wowym silnikiem spalinowym 14. Czesci napedzajace przekladni, do których nalezy — 2 —silnik 14, obydwie powierzchnie 3, 3* z wykorbionym walem 15 i wspólna rama, tworza zespól, który obraca sie wzgledem napedzanych czesci, czyli dzwonu 5 z wa¬ lem 6 okolo czopów 16.Fig. 7 przedstawia urzadzenie prze¬ kladni ciernej, w której wal napedzajacy 2, na koncach zaopatrzony w powierzch¬ nie 3, 3', jest napedzany zapomoca silni¬ ka 17, umieszczonego poza walem 2. Na¬ ped walu 2 odbywa sie zapomoca kól sli¬ makowych 18, 19. Ten naped moze byc, oczywiscie, inny, np. zapomoca zwyklych kól zebatych, stozkowych kól zebatych, pasa i t. d. Napedzajace czesci przekladni tworza w tym przypadku równiez zespól obrotowy okolo czopa 10.W celu zabezpieczenia dokladnego polozenia osi obrotu, okolo której wal na¬ pedzajacy z powierzchniami kulistemi ma byc wychylany, stosuje sie lozysko pro¬ wadnicze 21, znajdujace sie na przedluzo¬ nym koncu walu napedzanego 6. Fig. 8 przedstawia taka przekladnie w polacze¬ niu z silnikiem 1, którego wal 2 jest jed¬ noczesnie walem napedzajacym prze¬ kladni. Lozysko 21 sluzy do centrowania palaka 22, w którego lozyskach 23, 24 sa osadzone czopy 8 w taki sposób, ze znaj¬ duja sie one zawsze we wlasciwem polo¬ zeniu. Palak 22 jest osadzony na wspól¬ nej podstawie 25, na której znajduje sie takze lozysko 26 walu 6. Powierzchnie kuliste znajduja sie na koncach walu na¬ pedzajacego 2, a do obracania czesci na¬ pedzajacych sprzegla sluzy dzwigniaj 7.W przekladniach, sluzacych do przeno¬ szenia obrotów wielkich mas, moze po¬ wstawac przy rozruszaniu poslizg czyli wielkie zuzywanie sie powierzchni cier¬ nych. W celu unikniecia tej wady zaopa¬ truje sie przekladnie w dowolne sprzeglo cierne, którego wymiary sa tak okreslone, ze ono ma poslizg, skoro moment, przeno¬ szony zapomoca przekladni ciernej, prze¬ kroczy pewna maksymalna granice.Takie urzadzenie uwidocznia fig. 9.Wirnik silnika elektrycznego 27 jest osa¬ dzony swobodnie zapomoca wkladki 28 na wale napedzajacym silnika, a polaczenie wirnika z walem 2 uskutecznia np. zwykle sprzeglo cierne 29. To urzadzenie ma te zalete, ze przy odpowiednio dobranem sprzegle 29 przy rozruszaniu lub przecia¬ zeniu sprzeglo to slizga sie na odpowied¬ nio wielkich powierzchniach ciernych, pod¬ czas gdy poslizg wlasciwej przekladni ciernej w punktowych miejscach stykania sie nie nastepuje.Oczywiscie, dzialania czesci napedza¬ jacej i czesci napedzanej moga byc wza¬ jemnie zmienione, przyczem przy nastawio- nem na stale polozeniu tych czesci urza¬ dzenie moze byc uzyte do przenoszenia ruchu obrotowego bez zmian. PL