Przedmiotem wynalazku jest przekladnia prze¬ laczalna pod obciazeniem.Znane przekladnie przelaczalne pod obciazeniem, na przyklad automatyczne przekladnie pojazdów mechanicznych stanowia polaczenie sprzegla hy¬ drodynamicznego z jedna lub kilkoma przeklad¬ niami obiegowymi, przy czym dla wyboru poza¬ danych stosunków przelozenia, wzglednie pozada¬ nych kierunków napedu (bieg przedni lub wstecz¬ ny) maja uklad sprzegiel i hamulców, za pomoca których zarówno wal wejsciowy jak i wal wyj¬ sciowy moga byc dowolnie laczone z kolem osio¬ wym, jarzmem lub kolem tarczowym przekladni obiegowej. ^ Celem wynalazku jest opracowanie konstrukcji przekladni przelaczalnej pod obciazeniem o kon¬ strukcji znacznie prostszej od konstrukcji znanych obiegowych przekladni przelaczalnych pod obcia¬ zeniem i nie wymagajacej ani sprzegla hydrodyna¬ micznego ani wlasnych hamulców dla zatrzymania poszczególnych elementów praelklaidni dla dokona¬ nia przelaczen.Istota wynalazku polega na tym, ze mechanizm posredniczacy zawiera dwie pary wspólosiowych walków, z których kazdy na zwróconych ku so¬ bie koncach posiada tarcze sprzegajaca z wysta¬ jacymi do wewnatrz roboczymi powierzchniami sprzegajacymi, na drugich koncach, posiada po Jednym kole zebatym, stale zazebionym ze wspól¬ pracujacym kolem zebatym walu wejsciowego 10 15 20 25 30 wzglednie walu wyjsciowego, zas pomiedzy zwró¬ conymi ku sobie koncami wewnetrznych wspól¬ osiowych walków jest ulozyskowana swobodnie wzgledem nich przesuwalna srodkowa tarcza sprze¬ gajaca, a dwa jednoznaczne walki obu par wal¬ ków sa niezaleznie od siebie przesuwane do we¬ wnatrz z polozenia spoczynkowego zabezpieczone¬ go sprezynami, natomiast oba pozostale walki sa ulozyskowane osiowo, i w polozeniu spoczynko¬ wym wszystkich walków, robocze powierzchnie sprzegajace obu tarcz sprzegajacych na walkach ulozyskowanyeh osiowo nieprzesuwnie znajduja sie blizej srodkowej tarczy sprzegajacej anizeli robocze powierzchnie sprzegajace obu pozostalych tarcz sprzegajacych.W korzystnym przykladzie wykonania osiowo przesuwne walki sa docisniete sprezynami w po¬ lozeniu spoczynkowym, odpowiadajacym polozeniu biegu luzem przekladni, i sa przesuwalne za po¬ moca skoków w kierunku ku srodkowej tarczy sprzegajacej.Taka przekladnia posiada tylko kola zebate i mo¬ ze byc pod obciazeniem przelaczana za pomoca prostych hydraulicznych napedów wlaczajacych.Przez szeregowe polaczenie dwóch albo kilku prze¬ kladni mozna uzyskac duza ilosc biegów, które moga równiez obejmowac biegi wsteczne.Przedmiot wynalazku jest uwidoczniony w przy¬ kladzie wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia przekladnie wedlug wynalazku, w 123 708123 708 3 4 którym wewnetrzne wspólosiowe walki mechaniz¬ mu posredniczacego sa osiowo przesuwne, w prze¬ kroju wzdluznym, fig. 2 — inne rozwiazanie prze¬ kladni wedlug wynalazku, w którym zewnetrzne wspólosiowe walki mechanizmu posredniczacego sa osiowo przesuwne, a wewnetrzne walki sa nie- przesuwne w przekroju .wzdluznym. W przekladni przedstawionej na fig. 1, na wale wejsciowym 1, stale polaczonym z niepokazanym silnikiem na¬ pedzajacym, sa zamontowane przesuwnie dwa kola zebate 2 i 3. W taki sam sposób dwa kola zebate 4, 5 sa zamontowane na wale wyjsciowym 6, po¬ laczonym na stale roboczo z odbiornikiem energii, ^fta^przyktad--z napedzana osia pojazdu albo z wa¬ lem ^nafo^aowym obrabiarki.Dwie pary wspólosiowych walków drazonych 7».8 i,9t,10 tworzaalternatywnie sprzegalne odcin- . ki walka mechanizmu posredniczacego. Walki dra¬ zone" 7 i 9 "sa ulozyskowane osiowo przesuwnie wzgledem nieprzesuwnie ulozyskowanych w obu¬ dowie przekladni, walków drazonych 8 i 10. Ze¬ wnetrzne konce wewnetrznych walków drazonych 7 i 9 sa osadzone w lozyskach kulkowych 7A, 9A które sa zamocowane w gniazdach cylindrycznych tloków 13, 14.Tloki 13, 14 sa przesuwnie usytuowane w cy¬ lindrach 15, 16 i moga byc obciazone za pomoca czynnika cisnieniowego doprowadzonego przez o- twory 17, 18 znajdujace sie w pokrywach cylin¬ drów. Sprezyny srubowe 21, 22 przytrzymuja tloki 13, 14 i z nimi walki drazone 7 i 9 w ich poloze^ niu spoczynkowym, które jest równoczesnie polo¬ zeniem biegu luzem przekladni.Zewnetrzne walki drazone 8 i 10 sa nieprzesu¬ wnie ulozyskowane, za pomoca lozysk kulkowych 8A, 10A, w sciankach dzialowych 11, 12 obudowy przekladni, w których sa równiez przewidziane lozyska kulkowe la wzglednie 6a walu wejscio¬ wego i walu wyjsciowego. Na walku drazonym 9 jest zamocowane kolo zebate 24, które jest stale zazebione z kolem zebatym 5, i w stosunku do któ¬ rego jest ono osiowo przesuwne.Walek drazony 7 na wewnetrznym, przeciwle¬ glym do tloka 13, koncu ma zaklinowana tarcze sprzegajaca 25. Analogicznie na walku 9 jest za¬ klinowana tarcza sprzagajaca 26.Walki drazone 8 i 10 posiadaja na swych ze¬ wnetrznych koncach kola zebate 27, 28, przy czym kolo zebate 27 jest stale zazebione z kolem zeba¬ tym 3, a kolo zebate 28 jest stale zazebione z ko¬ lem zebatym 4. Walki drazone 8 i 10 posiadaja na wewnetrznym koncu tarcze sprzegajace 30 i 31, które otaczaja tarcze sprzegajaca 25 i 26 osadzone na koncach walka drazonego 7 i 8.Pomiedzy tarczami sprzegajacymi 25, 31 z jed¬ nej strony i tarczami sprzegajacymi 26, 30 z dru¬ giej strony jest zamontowana srodkowa tarcza sprzegajaca 32, luznie ulozyskowana za pomoca dwóch czopów 33 i 34 w walkach drazonych 7 i 9.Dla wynalazku jest istotnym to, ze tarcze sprze¬ gajace 25, 26, 30 i 31 sa wykonane tak, ze robo¬ cze czolowe powierzchnie 25', 26', 30' i 31' podczas sprzegania leza w róznych plaszczyznach.W przykladzie wykonania wedlug fig. 1 odle¬ glosc pomiedzy czolowymi powierzchniami tarcz sprzegajacych 25 i 26, w polozeniu spoczynkowym jest wieksza od odleglosci pomiedzy czolowymi powierzchniami tarcz sprzegajacych 30 i 31.Opisana przekladnia dziala w nastepujacy spo¬ sób. W chwili obciazenia tloków 13 i 14 równo¬ czesnie, poprzez otwory 17, 18 czynnikiem cisnie¬ niowym zostaja one przesuniete ku sobie, przeciw naciskowi sprezyn srubowych 21, 22. W wyniku tego zostana równiez przesuniete ku sobie walki drazone 7, 9 tak daleko az tarcze sprzegajace 25, 26 przylgna z przeciwleglych stron do srodkowej tarczy sprzegajacej 32.Przy tym najnizszym przelozeniu naped prze¬ biega z walu wejsciowego 1 przez kolo zebate 2, kolo zebate 23, walek *7, tarcze sprzegajaca 25, tarcze sprzegajaca 32, tarcze sprzegajaca 26, walek 9, kolo zebate 24, kolo zebate 5 na wal wyjscio¬ wy 6.Przy zmianie przelozenia na nastepne odcina sie doplyw czynnika cisnieniowego do cylindra 16.Sprezyna srubowa 22 rozpreza sie i sprowadza przy tym tlok 14, a z nim walek 9 i tarcze sprzegajaca 26, z powrotem do polozenia wyjsciowego.Poniewaz tlok 13 pozostaje jednak .w dalszym ciagu pod cisnieniem, sciska on, wobec tego ze na srodkowa tarcze sprzegajaca 32 nie dziala obec¬ nie zadne przeciwcisnienie, sprezyne srubowa 21 jeszcze bardziej i przesuwa walek 7, tarcze sprze¬ gajace 25 i 32 dalej na prawo. Przy tym ruchu tarcza sprzegajaca 25 przesuwa ze soba luzno ulo- zyskowana srodkowa tarcze sprzegajaca 32 tak daleko, az zetknie sie ona z tarcza sprzegajaca 30.W tym polozeniu naped przebiega z walu wej¬ sciowego 1, przez kolo zebate 2, na kolo zejbate 23, walek 7, tarcze sprzegajaca 25, tarcze sprzegajaca 32, tarcze sprzegajaca 30, walek 10, kolo zebate 28, kolo zebate 4 na wal wyjsciowy 6.Jezeli odetnie sie doplyw czynnika cisnieniowe¬ go do cylindra 15 i równoczesnie spowoduje sie doplyw czynnika cisnieniowego, poprzez otwór 18 do tloka 14 w cylindrze 16, wówczas sprezyna srubowa 21 przesunie tlok 13 i wszystkie zwiaza¬ ne z nim czesci w polozenie spoczynkowe. Równo¬ czesnie tlok 14 scisnie sprezyne srubowa 22 i prze¬ sunie wszystkie zwiazane z nim czesci w lewo.Przy tym ruchu tarcza sprzegajaca 26, opiera sie najpierw o srodkowa tarcze sprzegajaca 32 i prze¬ suwa ja ze isaba, przy ozyim tarcza siprzejgaijaca 32 dochodzi do zetkniecia z tarcza sprzegajaca 31.Naped jest teraz przenoszony z walu wejscio¬ wego 1 przez kolo zebate 3, kolo zebate 27, walek 8, tarcze sprzegajaca 31, tarcze sprzegajaca 32, tarcze sprzegajaca 26, walek 9, kolo zebate 24, kolo zebate 5 na wal wyjsciowy 6.Gdy doplyw czynnika cisnieniowego do obu cy¬ lindrów 15 i 16 jednoczesnie zostanie odciety, wów¬ czas wszystkie czesci, pod dzialaniem sprezyn sru¬ bowych 21, 22, powróca do polozenia spoczynko¬ wego pokazanego na fig. 1, które jest równocze¬ snie polozeniem biegu luzem przekladni.Przekladnia zajmuje polozenie biegu luzem przy usunieciu cisnienia z obu cylindrów 15, 16 a pra¬ cuje na najwiekszym przelozeniu, a wiec na najniz¬ szym biegu, na przyklad na pierwszym biegu, przy obciazeniu cisnieniem obu cylindrów 15, 16. Przy 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 605 obciazeniu cisnieniem tylko cylindra 15 przeklad¬ nia pracuje na drugim z kolei przelozeniu, odpo¬ wiadajacym drugiemu biegowi, a przy obciazeniu cisnieniem tylko cylindra 16 przekladnia pracuje na najmniejszym przelozeniu odpowiajacemu trzeciemu biegowi.Przekladnia wedlug wynalazku pozwala na róz¬ ne konstrukcyjne zmiany.Na przyklad w rozwiazaniu przedstawionym na fig. 2 wewnetrzne walki drazone 7 i 9 sa nieprze- suwnie ulozyskowane w pokrywach 39, 40, podczas gdy zewnetrzne walki drazone 8 i 10 sa osiowo przesuwne wzgledem walków drazonych 7 i 9, W poblizu wewnetrznych konców walków dra¬ zonych 8 i 10 sa usytuowane komory pierscienio¬ we 41, 42, których sciany czolowe od strony tarcz sprzegajacych sa uksztaltowane jako tloki 43, 44.Czynnik cisnieniowy dochodzi do komór pierscie¬ niowych 41, 42 poprzez otwory 37, 38. Sprezyny srubowe 45, 46 utrzymuja walki 8 i 10, jezeli tlo¬ ki 43 i 44 nie sa obciazone czynnikiem cisnienio¬ wym, w ich polozeniu spoczynkowym, które od¬ powiada polozeniu biegu luzem przekladni.W tej postaci wykonania przekladni, kola ze¬ bate 27 i 28 sa przesuwne wzgledem kól zebatych 3 i 4, jednak równoczesnie stale zazebiaja sie z kolami zebatymi 3 i 4, w kazdym mozliwym po¬ lozeniu.Na zwróconych ku sobie wewnetrznych koncach walkpw 7 i 9 sa umieszczone tarcze sprzegajace 47 wzglednie 48, i analogicznie na zwróconych ku sobie wewnetrznych koncach walków 8, 10 sa umieszczone taoroze sprzegajace 49 wzglednie 50.Pomiedzy tymi tarczami sprzegajacymi jest luzno ulozyskowana, srodkowa tarcza sprzegajaca 32, której czopy osiowe 33, 34 sa ulozyskowane w ot¬ worach walków 7 i 9.Rozwiazanie przekladni wedlug fig. 2 rózni sie od rozwiazania wedlug fig. 1 tym, ze w polozeniu biegu luzem wzajemne odleglosci powierzchni czo¬ lowych 47', 48' tarcz sprzegajacych 47, 48 osadzo¬ nych na wewnetrznych walkach drazonych sa mniejsze od odleglosci powierzchni czolowych 49', 50' tarcz sprzegajacych 49 i 50 osadzonych na ze¬ wnetrznych walkach drazonych, azeby mozna bylo tworzyc posrednie polaczenia sprzegajace pomie¬ dzy tarczami 49 i 48 wzglednie pomiedzy tarczami sprzegajacymi 47 i 50.Dla konstrukcji przekladni obowiazuje wiec ogólna regula, wedlug której w polozeniu biegu luzem przekladni, suma odleglosci roboczych po¬ wierzchni sprzegajacych przesuwnych w kierun¬ ku osiowym tarcz sprzegajacych od wspólpracu¬ jacych z nimi powierzchni sprzegajacych, luzno ulozyskowanej srodkowej tarczy sprzegajacej mu¬ si, byc wieksza od sumy odleglosci powierzchni roboczych nieprzesuwnych w kierunku osiowym tarcz sprzegajacych od wspólpracujacych z nimi powierzchni roboczych luzno ulozyskowanej srod¬ kowej tarczy sprzegajacej.Ustalenie ze chodzi tu o sume odleglosci jest istotne z tego powodu ze to stwierdzenie ma zna¬ czenie dila kand-ego polazenia luzno ulozyskowamej srodkowej tarczy sprzegajacej 32, równiez wów¬ czas, gdy po przelaczeniu z powrotem do poloze - 708 6 nia biegu luzem ta tarcza sprzegajaca na skutek uprzedniego przelaczenia przylega do jednej z tarcz sprzegajacych 47, 48. Ta regula jest wazna w sposób ogólny, poniewaz w ramach wynalazku, 5 w miejsce zwyklych sprzegiel tarczowych sa prze¬ widziane stozkowe elementy sprzegajace dla prze¬ niesienia wiekszych sil.Dla mozliwosci dowolnej zmiany kierunku na¬ pedu, urzadzenie zawiera walek drazony 52 prze- io suwany wzdluz walka 9 i polaczony z nim za po¬ moca wpustu lub wielowypustu, na którego kon¬ cach sa umieszczone kola zebate 53, 54. Za pomo¬ ca, korzystnie recznie uruchamianego, mechaniz¬ mu wlaczajacego mozna przesunac walek drazony is 52 wzdluz walka drazonego 9.W polozeniu pokazanym na fig. 2 zazebiaja sie kola zebate 5 i 53 i przekladnia jest wlaczona na „bieg przedni".W polozeniu „biegu wstecznego" kolo zebate 54 20 zpstaje doprowadzone do zazebienia z kolem ze¬ batym posredniczacym 56, które za pomoca . kola posredniczacego 57 napedza kolo 5 w odwrotnym kierunku.Przy biegu wstecznym cylinder 43 jest pod ci- 25 snieniem i w zwiazku z tym naped przebiega z walu wejsciowego 1, pmzez kolo zebate 3, kolo zebate 27, walek 8, tarcze sprzegajaca 49, tarcze sprzegajaca 32, tarcze sprzegajaca 48, walek 9, kolo zebate 54, kolo zebate 56, kolo zebate 5 na 30 wal wyjsciowy 6.Mozliwe jest na przyklad przez szeregowe po¬ laczenie przekladni wedlug fig. 1 i przekladni we¬ dlug fig. 2 zbudowanie napedu, który posiada do wyboru dziewiec biegów przednich i trzy biegi 35 wsteczne. Ponadto, przez skonstruowanie tarczy sprzegajacej 32 z dwóch czesci, polaczonych ze soba bez mozliwosci obrotu wzajemnie hydrauli¬ cznie rozpieranych, istnieje mozliwosc wlaczania do przekladni, poza tym takiej samej konstruk- 40 eji, czwartego biegu, przy którym powolujac sie na fig. 1, naped jest przenoszony z walu wejscio¬ wego 1 przez kolo zebate 3, kolo zebate 27, walek 8, tarcze sprzegajaca 31, pare rozpieranych srod¬ kowych tarcz sprzegajacych 32, tarcze sprzegajaca 45 30, walek 10, kolo zebate 28, kolo zebate 4 na wal wyjsciowy 6.Dla zasilania czynnikiem cisnieniowym i dla sterowania przebiegu przelaczania mozna zastoso¬ wac znane zespoly, które nie stanowia przedmio- 50 tu wynalazku i z tego powodu nie sa przedstawio¬ ne i opisane. W przykladowej postaci wykonania mozna wytworzyc cisnienie za pomoca pompy ze¬ batej napedzanej bezposrednio silnikiem napedo¬ wym. 55 Doprowadzenie cisnienia do pozadanego, lub po¬ zadanych w kazdym przypadku tloków moze byc wykonane za pomoca elektrycznych suwaków ele¬ ktrycznego zespolu sterujacego. Korzystnie jest wbudowac do przewodu czynnika cisnieniowego &o uprzednio zaprogramowany zespól do regulacji ci¬ snienia, który po kazdym zabiegu przelaczenia za¬ pewni powolny wzrost cisnienia w przewodach czynnika cisnieniowego i przez to zapewni lagodne wlaczanie ukladu kól zebatych odpowiadajacego w temu zabiegowi przelaczania.123 708 Zastrzezenia patentowe- i 1. Przekladnia przelaczalna pod obciazeniem po¬ siadajaca wal wejsciowy i wal wyjsciowy, na któ¬ rych sa usytuowane po dwa kola zebate o róz¬ nych ilosciach zebów, oraz posiadajaca mecha¬ nizm posredniczacy z kolami zebatymi wlaczalny- mi alternatywnie w lancuch kinematyczny po¬ miedzy wal wejsciowy ii wal wyjsciowy za pomoca sprzegiel, znamienna tym, ze mechanizm posredni¬ czacy zawiera dwie pory wspólosiowych walków <7, 8, 9, 10) iz których kaizdy na zwróconych ku so¬ bie koncach posiada tarcze sprzegajaca (25, 31, 26, 30) z wystajacymi do wewnatrz roboczymi powierz¬ chniami sprzegajacyimd <25', 31', 26', 30'), a na dru¬ gich koncach posiada po jedrnym kole zejbatyim (23, 27, 24, 28), stale izazeibionym ze wspólpracujacym kolem zebatym (2, 3 wzglednie 5, 4) walu wejscio¬ wego (1) wzglednie walu wyjsciowego (C), zas po¬ miedzy zwróconymi ku isobie koncami wewnetrz¬ nych wspólosiowych walców <7, 9) jest ulozyskowa- na .swobodnie wzgledem nich, iprzesuwalna srodko¬ wa tarcza sprzegajaca (32), a dwa jednoznaczne walki (7, 9 i 8, 10) Obu par walków (7, 8 i 9, 10) sa niezaleznie od siebie, przesuwalne do wewnatrz z polozenia spoczynkowego, zabezpieczonego spre¬ zynami (21, 22, 45, 46), natomiast oba pozostale walki (8, 10 wzglednie 7, 9) sa ulozyskowane osio¬ wo nieprzesuwnie, i w polozeniu spoczynkowym wszystkich walków roboczych powierzchnie sprze¬ gajace (30', 31', i 47', 48') obu tarcz sprzegajacych (30, 31, 47, 48) na walkach (8, 10 wzglednie 7, 9) ulozyskowanych osiowo nieprzesuwnie, znajduja sie blizej srodkowej tarczy sprzegajacej (32) anize¬ li robocze powierzchnie sprzegajace (25', 26' wzgle¬ dnie 49', 50') obu pozostalych tarcz sprzegajacych (25, 26 wzglednie 49, 50). 2. Przekladnia wedlug zastrz. 1, znamienna tym, 5 ze osiowo przesuwne walki (7, 9 i 8, 10) sa doci¬ sniete sprezynami (21, 22, 45, 46) w polozeniu spo¬ czynkowym odpowiadajacym polozeniu biegu lu¬ zem przekladni i sa przesuwalne za pomoca cylin¬ drów cisnieniowych (15, 16, 41, 42) w kierunku tt ku srodkowej tarczy sprzegajacej <32). 3. Przekladnia wedlug zastrz. 1 albo 2, zna¬ mienna tym, ze srodkowa tarcza sprzegajaca (32) jest ulozyskowana za pomoca czopów osiowych (33, 34) swobodnie przesuwalnych w otworach we- 15 wnetrznych walków (7, 9) wspólosiowych par wal¬ ków (7, 8, 9, 10). 4. Przekladnia wedlug zastrz. 1, znamienna tym, ze wewnetrzne walki <7, 9) wspólosiowych par walków (7, 8, 9, 10) sa korzystnie ulozyskowane * na ich zewnetrznych koncach w lozyskach kulko¬ wych (7A, 9A). 5. Przekladnia wedlug zastrz. 1, znamienna tym, ze wewnetrzne walki (7, 9) wspólosiowych par walków (7, 8, 9, 10) sa ulozyskowane osiowo nie- 25 przesuwnie a jeden z tych walków (9) jest sprze¬ gany nawrotnie poprzez przelaczalne kola zebate (53 i 5) wzglednie (54, 56, 57 i 5) i ze wspólpracuja¬ cym kolem"zebatym na wale wejsciowym (1) wzgle¬ dnie wale wyjsciowym <6). 30 6. Przekladnia wedlug zastrz. 1, znamienna tym, ze jedna przekladnia w wykonaniu nie posiada¬ jacym mechanizmu nawrotnego jest polaczona z druga przekladnia w wykonaniu posiadajacym mechanizm nawrotny.123 708 31 M sssss\ss\\s\\ssx ^yy-^y^w. ^^ 41 X PL