tik. *69/w Wiadomo, ze mozna otrzymywac nasy¬ cone wzglednie nienasycone wielordzenio¬ we podstawione ketony pierscieniowe, je¬ zeli nasycone lub nienasycone w rdzeniu sterylny albo kwasy zólciowe wzglednie ich pochodne i produkty rozkladu, których obecne w rdzeniu grupy wodorotlenowe wskutek podstawienia, a ewentualnie obec¬ ne w rdzeniu wiazania podwójne wskutek przejsciowego zabezpieczenia nie ulegaja utlenieniu, traktuje sie srodkami utleniaja¬ cymi, a z obojetnych nielotnych produk¬ tów utlenienia wydziela sie zawarte w nich wielordzeniowe ketony pierscieniowe, i ewentualnie istniejace grupy estrowe lub podobne przeprowadza sie z powrotem w grupy wodorotlenowe.Steryny albo kwasy zólciowe z nieza¬ bezpieczona grupa wodorotlenowa podda¬ wano juz utlenieniu, jednakze z produktów utlenienia nie wyosabniano zwiazków, za¬ wierajacych niezmieniony rdzen sterynowy i czesciowo lub calkowicie rozszczepiony lancuch boczny.Obecnie stwierdzono, ze mozna otrzy¬ mywac produkty utlenienia nasyconych lub nienasyconych steryn albo kwasów zólcio¬ wych z czesciowo lufo calkowicie rozszcze¬ pionym lancuchem bocznym, jezeli na takie steryny albo kwasy zólciowe wzglednie ich pochodne, produkty rozkladu i produktyprzemiany, zawierajace w rdzeniu wolne grupy wodorotlenowe wzglednie karbony- lowe, ewentualnie zabezpieczone przejscio¬ wo podwójne wiazania rdzeniowe, bedzie sie dzialalo srodkami utleniajacymi, jak np. kwasem chromowym, nadmanganianem, nadtlenkami lub cztearooc&anem olowiu, al¬ bo tez jezeli utlenienie bedzie sie prze¬ prowadzalo na drodze elektrolitycznej, ewentualnie w obecnosci tlenu albo zwiaz¬ ków przenoszacych tlen, jak nadtlenku olo¬ wiu, i jezeli z mieszaniny utlenionej wy¬ dzieli sie nielotne produkty utlenienia, wy¬ tworzone za pomoca zabiegu calkowitego albo czesciowego rozszczepienia lancucha bocznego. Takie przejsciowe zabezpiecze¬ nie istniejacych wiazan podwójnych w rdzeniu mozna np. osiagnac przez przyla¬ czenie do nich chlorowca Wzgledlnie chlo¬ rowcowodoru. Po skonczonym utlenieniu dziala sie nastepnie w celu przywrócenia podwójnych wiazan na produkty utlenie¬ nia, w dowoliiym stadium oczyszczania, srodkami odszczepiaj acymi chlorowiec wzglednie chlorowcowodór, jak np. pyl¬ kiem cynkowym i kwasem octowym, pyl¬ kiem cynkowym i metanolem, jodkami po- tasowców albo katalitycznie pobudzonym wodorem wzglednie zasadami trzeciorzedo¬ wymi, jiak pirydyna, dwumetyloanilina al¬ bo lugami polasowcowymi.Kwasy karbonowe, wytworzone przez czesciowe rozkladowe utlenienie steryn albo kwasów zólciowych i zawierajace w rdzeniu grupe karbonyllowa, których grupa karboksylowa znajduje sie w lancuchu bo¬ cznym albo na jego miejscu, otrzymuje sie z utlenionej mieszaniny, np, za pomoca materialów o odczynie zasadowym, w po¬ staci soli tych kwasów i oczyszcza sie wy¬ dzielone kwasy np. ponownie poprzez ich sole i (albo) przez przekrystaJlizowanie al* bo tez poprzez wytwarzanie estrów, ami¬ dów, pochodnych z odczynnikami na ke¬ tony lub przez czastkowa sublimacje.Obojetne nielotne zwiazki wielokarbo- nylowe, powstale w wyniku czesciowego albo calkowitego rozszczepienia lancucha bocznego steryn albo kwasów zólciowych, jak np. wieloketony lub ketomoaldehydy, np. po usumieciu kwasnych i latwo lotnych skladników, oddziela sie od siebie oraz od obecnych zwiazków jednokarbonylowych za pomoca fizycznych i chemicznych me¬ tod rozdzielania albo za pomoca tylko che¬ micznych sposobów rozdzielania, jak np. przez zastosowanie srodków bedacych od¬ czynnikami na ketony, przez lugowanie zwiazków wielokarfoonylowych stezonymi roztworami srodków kwasnych, przez np. czastkowa krystalizacje lub sublimacje w prózni pod bardzo zmniejszonym cisnie¬ niem. Jako srodki kwasne stosuje sie zwla¬ szcza mocne kwasy, jak np. kwas solny, brottiowoidorowy, kwasy nadchlorowcowe (kwas nadchlorowy), kwas siarkowy, kwa¬ sy alkylosiarkowe, kwas fosforowy lub kwas mrówkowy. Za pomoca tych srodków udaje sie oddzielic produkty wyjsciowe i produkty uboczne od prodtiktów konco¬ wych, posiadajacych grupe ketonowa, a prócz tego co najmniej jedna jeszcze gru¬ pe zawieraJJaca tlen, poniewaz w wyzej wspomnianych srodkach kwasnych rozpu¬ szczaja sie tylko te zawierajace wiecej tlenu zwiazki. Z roztworów tych mozna zwiazki powyzsze odzyskiwac z powrotem w posta¬ ci czystej wzglednie w postaci mieszaniny zawierajacej je w ilosci przewazajacej, mianowicie przez rozcienczenie woda i przez wylugowanie rozpuszczalnikami or¬ ganicznymi, niemieszajacymi sie z woda, jak np. eterem, eterem izopropylowym, benzenem, heksanem /lufo eterem naftowym.Jako odczynniki na ketony stosuje sie celo¬ wo hydrazyne ailbo hydroksyloamine wzgle¬ dnie ich pochodne, jak np. semikarbazyd, tiosemikarlbazyd, aminoguanidyne, fenylo- hydrazyne, obojetnie lub zasadowo podsta¬ wione acylohydrazydy, np. chlorowodorek trójmetyloaminoacetylohydirazydu, nastep¬ nie kwasny siarczyn itd. Oczywiscie moz- — 2 —na równiez stosowac lacznie wyzej wy¬ szczególnione metody rozdzielania.Odpowiedtoimi materialami wyjsciowy¬ mi, które poddaje sie rozkladowi utleniaja¬ cemu, sa nip. choilestenon, sitostenon, cyn- chom, stygmastadienon, cholestanon, kopro- stanon, chdlesteryna, allocholesteryna, sito- steryna, stygmasteryna, cynchol, dwuhy- dirOcholesteryna, koprosteryna, dwubromo- albo dwuchlorocholesteryna, dwuhromo- al- 'bo dwuchlorocholestenon, chloro- albo bro- miochdlestenon, kwasy 3-oksy- wzgledinie JJketochollenowe, kwas litocholowy, dezok¬ sycholowy albo apocholowy. Dalej mozna równiez silosowac pochodne wzglednie pro¬ dukty przemiany kwasów zólciowych, jak np. estry albo amidy, aJlbo zwiazki, któ¬ rych grupa karboksylowa jest zastapiona grupa karbinolowa. Zamiast wspomnianych 3-ketozwiazków mozna stosowac równiez ich odpowiednie estry enolowe. Oczywis¬ cie, jako materialy wyjsciowe, moga rów¬ niez sluzyc mieszaniny róznych steryn wzglednie kwasów zólciowych, zawieraja¬ ce rdzeniowe *grupy wodorotlenowe wzgle¬ dnie rdzeniowe grupy karboksylowe, o ile tylko maja one jednakowa budowe rdze¬ nia; poza tym produkty rozkladu steryn i kwasów zólciowych otrzymywane np. sposobem wedlug wynalazku niniejszego przez zaledwie czesciowe rozszczepienie lancuchów bocznych.Jezeli, jako materialy wyjsciowe, be¬ dzie sie stosowalo zwiazki nasycone, jak np. cholestanon, dwuhydrocholesteryne al¬ bo dwuhydrositosteryne, to otrzymuje sie nasycone produky procesu, jak np. andro- stanldion, alllopregnandion, norcholestan- I.CHt-COOH di!on-(3,25), kwas 3-ketoaMochdlanowy albo kwas 3-kdtoaMoetiochoilanowy.Jezeli natomiast, jako materialy wyj¬ sciowe, bedzie sie stosowalo zwiazki nie¬ nasycone, jak np. cholestenon, choJlestery- ne albo stygimasteryne, to otrzymuje sie produkty nienasycone, jak np. androsten- diotny, pregnendiony, norcholestendio- ny - (3,25), 3 - ketobisnorcholenoalldehydy, kwasy 3-ketccholenowe albo kwasy 3ike- toetiocholenowe.Przyklad I. Do 1 czesci wagowej cho- Lestenonu w 30 czesciach wagowych lodo¬ watego kwasu octowego energicznie mie¬ szajac w temperaturze 20°C dodaje sie stopniowo w ciagu 4 godzin 1,4 czesci wa¬ gowych trójtlenku chromu rozpuszczonego w 90%-owym kwasie octowym. W tej sa¬ mej temperaturze mieszanine reakcyjna miesza sie dalej w ciagu 24 godzin, na¬ stepnie rozklada sie nadmiar kwasu chro¬ mowego za- pomoca metanolu i roztwór mocno zageszcza sie w prózni. Pozostalosc rozciencza sie woda i w ciagu godziny pod¬ daje destylacji próznowej z para wodna.Nastepnie wyciaga sie eterem az do wy¬ czerpania i roztwór eterowy wielokrotnie przemywa sie 10%-owym kwasem siarko¬ wym, n-lugiem sodowym i woda. Podczas wyciagania lugiem wytracaja sie trudno rozpuszczalne sole sodbwe, z których przez wielokrotne zakwaszanie i wyciaganie lu¬ giem, a takze przekrystalizowywanie z kwasu octowego albo acetonu mozna otrzy¬ mac kwas zl4-3-ketocholenowy o punkcie topnienia 1860,C i o wzorze I. W jego lu¬ gach macierzystych znajduja sie jeszcze mniejsze ilosci kwasu zl4-3-ketoetiochoile- nowego o wzorze II.II.CH9 /\\ COOH CHS\ | ! /\/\/ I I I - 3 -Po odparowaniu etetu z roztworu ete¬ rowego (pozostalosc rozciera sie z alkoho¬ lem metylowym i w ten sposób odzyskuje glówna ilosc niezmienionego materialu wyjsciowego. Nastepnie przesacz alkoholo¬ wy odparowuje -sie, a pozostalosc po odpa¬ rowaniu rozpusizicza w eterze naftowym.Tak otrzymany roztwór kilkakrotnie wy¬ ciaga sie stezonym kwasem solnym. Po od¬ dzieleniu rozciencza sie roztwór w kwasie duza iloscia wody i wstrzasa z eterem izo- propylowym. Roztwór eterowy przemywa sie, jak zwykle, suszy i calkowicie uwal¬ nia od rozpuszczalnika. Pozostalosc, za¬ wierajaca zwiazki wielokarbonylowe, wpro¬ wadza sie bezposrednio albo po uprzedniej destylacji w prózni pod bardzo zmniejszo¬ nym cisnieniem w alkoholowym roztworze z dodatkiem nieco octowego kwasu lodowa¬ li!. i=0 tego w reakcje z sola trójmetyloaminO- acetylohydrazydu. Po mocnym rozciencze¬ niu woda wyciaga sie eterem, zadaje wod¬ ny roztwór kwasem mineralnym, wyciaga eterem po staniu przez pewien, czas, prze¬ mywa roztwór eterowy woda, odparowuje go i pozostalosc poddaje sie krystalizacji czastkowej w obecnosci malej ilosci wegla kostnego z heksanu albo rozcienczonego al¬ koholu. Czastkowa krystalizacje mozna sto¬ sowac lacznie ewentualnie z czastkowa su- bllimacja pod bardzo zmniejszonym cisnie¬ niem; udaje sie w ten sposób rozdzielic dwa dwuketony: andlrostendion J4-etio- cholendion^(3,17) o wzorze III i o punkcie topnienia 173—174°C oraz zl4-pregnen- dion-(3,20) o wzorze IV o punkcie topnie¬ nia 129°C.IV, CH* /\i //\// XO.CH3 ,//\// Androstenidion ten, zl4-etiocholeindion- -(3,17), podczas badania na dzialanie hor¬ monu meskiego w próbie na wzrost grze¬ bienia u kaplona okazal sie bardzo aktyw¬ ny natomiast zl4ipregnendion-(3,20) jest identyczny z hormonem cialka zóltego.Zamiast soli zasadowo podstawionego acetylohydrazydu mozna z równym powo¬ dzeniem stosowac inne odczynniki na keto¬ ny, jak nip. octan semikarbazydu. Mozna jednak równiez zastosowac inna metode oczyszczania wzglednie rozdzielania, jak np. czastkowa, krystalizacje wzglednie su- bliimacje.Jezeli np. bedzie sie utlenialo w po¬ dobny sposób sitostenon, cynchon, albo sly- gmastadienon, to otrzymuje sie te same produkty koncowe.Opisane utlenianie mozna prowadzic ró¬ wniez po dodaniu chlorowca, jak np. chlo¬ ru albo bromu, przy czym udaje sie otrzy¬ mywac szczególnie korzystne wydajnosci.Przyklad II. 1 czesc wagowa dwu- bromocholesteryny energicznie mieszajac ogrzewa sie db l25°C z 32 czesciami wago¬ wymi lodowatego kwasu octowego, nastep¬ nie w ciagu 4 godzin stopniowo dodaje sie 1,2 czesci wagowych trójtlenku chromu w postaci roztworu w lodowatym kwasie oc¬ towym albo w postaci stalej i miesza sie w tej temperaturze jeszcze w ciagu 16 go¬ dzin. Nadmiar kwasu chromowego rozkla¬ da sie przez dodanie metanolu i mocno za¬ geszcza roztwór w prózni. Pozostalosc roz¬ ciencza sie woda i poddaje w ciagu godzi¬ ny destylacji prózniowej z para wodna.Nastepnie wyciaga sie eterem az do wy¬ czerpania i roztwór eterowy wielokrotnie przemywa sie 10%-owym kwasem siarko¬ wym, nasyconym wodnym roztworem kwas- — 4 —nego weglanu sodowego i woda. Po odpa¬ rc waniui roztworu eterowego pozostalosc w celu odszezepienia bromu rozpuszcza sie w 95%-owym kwasie octowym, roztwór pozostawia sie w spokoju w ciagu pewne¬ go czasu z pylkiem cynkowym, a nastep¬ nie energicznie mieszajac ogrzewa sie go w ciagu 15 minut na wrzacej kapieli wod¬ nej. Wówczas odsacza sie, roztwór w kwa¬ sie octowym rozciencza sie duza iloscia wo¬ dy, wyciaga eterem i przemywa roztwór eterowy woda oraz n-lugiem sodowym, przy czym stracaja sie trudno rozpuszczal¬ ne sole sodowe opisanych w przykladzie I kwasów kartonowych, zawierajacych gru¬ pe karbonylowa w rdzeniu, tj. sole kwasu zl4-3-ketocholenowego oraz J4-3-ketoetio- cholenowego. Roztwór eterowy przemywa sie jeszcze duza iloscia wody, odparowuje, pozostalosc rozciera sie z alkoholem me¬ tylowym i przez przesaczanie oddziela gló¬ wna ilosc cholestenonu wytworzonego z materialu wyjsciowego, niezmienionego w lancuchu bocznym. Przesacz uwalnia sie w prózni od rozpuszczalnika i pozostaly olej rozpuszcza sie w benzenie. Z roztwo¬ ru benzenowego wyciaga sie nastepnie zwiazki wielokarbonylowe, najlepiej stezo¬ nym roztworem srodka kwasnego. Po roz¬ cienczeniu tego roztworu woda wstrzasa sie z eterem, a nastepnie roztwór eterowy od¬ parowuje. Pozostalosc bezposrednio albo po uprzedniej destylacji w prózni pod bar¬ dzo zmniejszonym cisnieniem wprowadza sie w reakcje z alkoholowym roztworem octanu semikarbazydu.Stracony osad przerabia sie dalej od¬ powiednio do przykladu I i otrzymuje zno¬ wu opisane w nim obydwa dwuketony.Zamiast dwubromku chollesteryny moz¬ na równiez, jako produkt wyjsciowy, sto¬ sowac choilesteryne, a bromowanie, utlenia¬ nie oraz odbromowywanie wykonywac w jednym zabiegu.Te same produkty koncowe otrzymuje sie równiez, jezeli jako produkty wyj¬ sciowe bedzie sie stosowalo np. dwubromo- sitasteryne, dwubromostygmasteryne, dwu- bromek cholestenonu lub dwubromek sito- stenonu. Jezeli zamiast pylkiem cynkowym i lodowatym kwasem octowym odbromo- wywanie bedzie sie wykonywalo kazdora¬ zowo w srodowisku obojetnym, jak np. za pomoca cynku i benzenu albo metanolu, to zamiast zwiazków zl4-nienasyconych otrzy¬ muje sie odpowiednie J5-nienasycone Zwiazki.Przyklad III. Dwuhydrocholesteryne utlenia sie w sposób ipodobny do podanego w przykladzie I i otrzymuje sie kwasy 34cetoaillochdlanowy oraz 3-ketoalloetio*- cholanowy o wzorach V i VI. Nastepnie otrzymuje sie jako produkt surowy mie¬ szanine semikarbazonów, z której udaje sie wyosobnic andtrostandion [etioallocholan- dion-(3,17)] o wzorze VII i o punkcie top¬ nienia 133—134°C, jak równiez allopreg- namdion-(3,20) o wzorze VIII i o punkcie topnienia 204—204,5°C.V. VI.Cff, CH3 | /\| CH-CH2. CH2. COOH CH*\ | | I y/\/ COOH «, 5 -r-VII./\/\/ VIII.CO.CH3 /\/\y W podobny sposób mozna przedsie¬ wziac równiez utlenienie cholesteryny ewentualnie z zabezpieczeniem podwójnego wiazania. Zaleca sie przy tym utlenianie to przeprowadzac stopiiioWo, przy czym w pierwszym stadium grupa 3-karbinolowa zostaje utleniona do grupy karbonylowej. PL