Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu odbierania i oddzielania od siebie modulo¬ wanych sygnalów nosnych, a zwlaszcza fal o czestotliwosci nosnej, modulowanych glosem, muzyka i t. p., glównym zas jego celem jest ulatwienie oddzielania od siebie tych sygnalów i polepszenie wiernosci ich odbioru.Radjowy sygnal nadawczy jest nada¬ wany zwykle na fali nosnej, posiadajacej dwie boczne wstegi modulacji, których szerokosc wynosi okolo 6 kilocyklów z kazdej strony fali nosnej. Obecnie czesto¬ tliwosci nosne sa rozmieszczone w rozmai¬ tych miejscach w calym zakresie czestotli¬ wosci nadawczej, zwykle w odleglosci 10 kilocyklów od siebie, a w wielu przypad¬ kach czestotliwosci wstegi bocznej jednego toru sygnalowego albo pokrywaja czesto¬ tliwosci przyleglego toru sygnalowego, al- boi tez wkraczaja w ich zakres. W kazdym z tych przypadków trudno jest, nastraja¬ jac odbiornik radjowy na zadany sygnal w jednym takim torze, wyeliminowac zasad¬ niczo interferencje, powodowana sygnala¬ mi w przyleglych torach, zwlaszcza gdy te sygnaly interferencyjne sa odbierane po¬ srednio w antenie lub w podobnem urza¬ dzeniu z sila, równa sile sygnalu lub prze¬ kraczajaca sile zadanego sygnalu. Oprócz sygnalów interferencyjnych poprawnemu dzialaniu moze przeszkadzac równiez za¬ klócenie statyczne i inne, taki zwany halas, stanowiacy tlo.; '^$ tyci bartnikach do poprawnego od- 4ioi:u jtest rzecza wymagana, aby uklad se- } lekcyjny wybieral dostatecznie waska wstege czestotliwosci modulacyjnych, a to w celu przeszkodzenia znacznemu przecho¬ dzeniu sygnalów interferencyjnych i hala¬ su. Takie zwezenie wybranej wstegi wyka¬ zuje jednak daznosc do ujemnego oddzia¬ lywania na wiernosc odbieranych sygna¬ lów (glos, muzyka i t. p.), poniewaz zosta¬ ja stlumione zewnetrzne wstegi boczne, od¬ powiadajace wiekszym, slyszalnym czesto¬ tliwosciom modulacji. Wskutek tego jest rzecza pozadana, aby obrana szerokosc wstegi pozostala waska tylko w razie obec¬ nosci nadmiernych sygnalów interferencyj¬ nych lub halasu, natomiast gdy tych sy¬ gnalów niema, wówczas uklad selekcyjny powinien byc nastawiony tak, aby przepu¬ szczal swobodnie wszystkie odbierane boczne wstegi zadanego sygnalu.Cel ten uzyskuje sie wedlug wynalaz¬ ku niniejszego dzieki zastosowaniu nastaw¬ nego filtru wstegowego, zezwalajacego na dowolne rozszerzanie lub zwezanie obranej szerokosci wstegi niezaleznie od dokladne¬ go nastrojenia obwodu na zadana czesto¬ tliwosc nosna.Cecha wynalazku jest zastosowanie po- : jedynczej galki lub innego narzadu regula¬ cyjnego o kilku ruchach regulacyjnych, to jest narzadu, który posiada przynajmniej dwa stopnie ruchu swobody lub dwa ro¬ dzaje ruchów, które niezaleznie od siebie spelniaja dwiel funkcje, a mianowicie: stro¬ jenie i rozszerzanie lub zwezanie wstegi filtru wstegowego niezaleznie od strojenia.Pierwsza czynnosc sluzy wiec do regulo¬ wania strojenia, a druga do regulowania selektywnosci i wynikajacej z tego wierno¬ sci odbioru. Wspomniany narzad reguluja¬ cy polaczony jest zatem z mechanizmem strojeniowym obwodu i z mechanizmem do nastawiania szerokosci wstegi filtru.Uklad do nastawiania szerokosci wste¬ gi moze byc dowolnego typu odpowiednie¬ go. Wedlug najlepszej postaci wykonania, opisanej nizej, uklad do nastawiania sze¬ rokosci wstegi posiada podwójnie strojone obwody selekcyjne, przyczem sprzezenie miedzy niemi jest zmieniane przy pomocy pojedynczej galki.Pojedynczy narzad regulujacy moze u- ruchomiac mechanizm strojeniowy tylko wtedy, gdy szerokosc wstegi filtru jest na¬ stawiona na najmniejsza wartosc. W ten sposób radjosluchacz lub operator jest zniewolony stroic obwód tylko wtedy, gdy szerokosc wstegi jest nastawiona na naj¬ mniejsza wartosc, a wskutek tego musi on stroic uklad dokladnie na zadana nosna czestotliwosc sygnalu. Po dokladnem na¬ strojeniu obwodu pojedynczy narzad regu¬ lujacy mozna odlaczyc od mechanizmu strojeniowego, a nastepnie uzyc go do zwiekszenia szerokosci wstegi filtru w ce¬ lu uzyskania zadanego stopnia wiernosci odbioru. Wskutek tego urzadzenie to na¬ zwac mozna „filtrem rozszerzajacym".Inna cecha wynalazku jest zastosowa¬ nie drugiej galki do recznego regulowania mocy i dzwieków glosnika. Lepiej jest, aby ta druga galka, stosowana do regulacji mo¬ cy, dzialala z ta sama swoboda, z jaka dziala galka filtru podczas strojenia tego filtru. Druga galka regulujaca moze spel¬ niac jeszcze inna funkcje, a mianowicie moze sluzyc równiez do zwiekszania lub zmniejszania sily dzwieku lub granic cze¬ stotliwosci slyszalnych, dzialajac w dru¬ gim stopniu swobodnego ruchu, który od¬ powiada galce filtru podczas zwiekszania lub zmniejszania szerokosci wstegi.Poniewaz szerokosc wstegi filtru i jego selektywnosc sa uzaleznione od siebie, przeto narzad do nastawiania szerokosci wstegi filtru sluzy jednoczesnie do regulo¬ wania selektywnosci. Wiernosc odbioru polepsza sie proporcjonalnie do zwieksza¬ nia szerokosci wstegi filtru.Fig. 1 rysunku przedstawia schema¬ tyczny uklad polaczen obwodów strojone- - 2 -go odbiornika radjowego o modulowanej fali nosnej, mogacego odbierac modulowa¬ ne sygnaly czestotliwosci nosnej oraz po¬ siadajacego urzadzenie do regulowania szerokosci wstegi filtru, a takze skombi- nowane urzadzenie do regulowania mocy i barwy dzwieku wedlug najkorzystniejszej postaci wykonania wynalazku niniejszego.Fig. 2 podaje rzut poziomy, urzadzenia me¬ chanicznego, które moze byc uzyte w od¬ biorniku radjowym, posiadajacym uklad polaczen wedlug fig. 1; fig. 3 — przekrój wzdluz linji 3 — 3 wedlug fig. 2, a fig. 4 — przekrój wzdluz linji 4 — 4 wedlug fig. 2.Fig. 1 przedstawia schematycznie uklad polaczen obwodów wedlug wynalazku, two¬ rzacy odbiornik superheterodynowy. W odbiorniku tym sygnaly sa odbierane ante¬ na 11, uziemiona w punkcie 12. Uklad fil¬ tru wejsciowego 13 jest sprzezony z ukla¬ dem antenowym zapomoca transformatora antenowego 14, posiadajacego cewki pier¬ wotne 15 i 16 oraz cewke wtórna 17. Mie- dzy{ cewkami 16 i 17 oraz cewkami 17 i 15 istnieje sprzezenie indukcyjne. Miedzy cewkami 17 i 15 istnieje równiez sprzeze¬ nie pojemnosciowe. Transformator 14 jest dokladniej opisany w patencie amerykan¬ skim Nr 1 907 916 Harolda A. Wheeler a, udzielonym 9 maja 1933 r.Filtr wejsciowy 13 sklada sie z dwóch obwodów strojonych, z których pierwszy zawiera cewke wtórna 17 i polaczony z nia strojeniowy kondensator zmienny 18, a drugi zawiera cewke wtórna 19 i polaczony z nia strojeniowy kondensator zmienny 20.Te dwa strojone obwody filtru wejsciowe¬ go sa sprzezone ze soba cewka sprzegaja¬ ca 21, która dziala jako cewka pierwotna wzgledem cewki Wiórnej 19. Obwody te sa sprzezone ze soba ponadto kondensatorem 22, wlaczonym miedzy uziemienie a punkt wspólny cewek 19 i 21. Typ podwójnie strojonego filtru wejsciowego, sprzezonego w powyzszy sposób, opisany jest w paten¬ cie amerykanskim Nr 1 927 672 Harold'a A. Wheeler'a, udzielonym 19 wrzesnia 1933 r.Jest rzecza wiadoma, ze ze wzrostem sprzezenia indukcyjnego miedzy dwoma obwodami strojonemi, takiemi, jak dwa da¬ jace sie stroic obwody filtru wejsciowego, zwieksza sie równiez szerokosc wstegi u- kladu sprzegajacego bez przesuwania srod¬ kowej czestotliwosci wstegi. Taki uklad sprzegajacy jest selektywnym] ukladem lub filtrem wstegowym. Gdy sprzezenie induk¬ cyjne zwieksza sie poza pewna granice, wówczas charakterystyka filtru wstegowe¬ go otrzymuje podwójny wierzcholek. Ma¬ ksymalna wartosc sprzezenia, przy której istnieje jeszcze tylko jeden wierzcholek, jest najlepsza wartoscia sprzezenia. Ze zmniejszaniem sprzezenia ponizej wartosci najlepszej zmniejsza sie szerokosc wstegi charakterystyki jednowierzcholkowej, do¬ póki nie zostanie osiagnieta graniczna war¬ tosc najmniejsza. Przy zwiekszaniu sprze¬ zenia powyzej wartosci najlepszej zwiek¬ sza sie róznica czestotliwosci dwóch wierz¬ cholków charakterystyki, a wskutek tego zwieksza sie szerokosc wstegi, lecz jedno¬ czesnie zwieksza sie ostrosc poszczegól¬ nych wierzcholków. Ten typ filtru wstego¬ wego jest najbardziej skuteczny, gdy sprzezenie indukcyjne waha sie w grani¬ cach polowy i podwójnej, najlepszej war¬ tosci sprzezenia. Selektywnosc filtrów wstegowych jest odwrotnie proporcjonalna do szerokosci wstegi. Fakt ten zostaje zu¬ zytkowany w ten sposób, ze cewke sprze¬ gajaca 21 przesuwa sie osiowo wzgledem polaczonej z nia cewki wtórnej 19, jak to zaznaczono strzalka; dwustronna, nakreslo¬ na poprzez cewke 21. Wskutek tego mozna nastawiac dowolnie selektywnosc lub sze¬ rokosc wstegi filtru wejsciowego przez przesuwanie cewki sprzegajacej 21 wzgle¬ dem cewki 19.Wahania wielkiej czestotliwosci, wy¬ chodzace z filtru wejsciowego, doprowadza sie do lampy wzmacniajacej czestotliwo- — 3 —sei radfowej 23 typu pentody. Lampa 23 oddzialywa zkolei na lampe oscylacyjno moduiujaca 24 poprzez strojony uklad sprzegajacy, zawierajacy transformator 25 czestotliwosci radjowej. Cewka pier¬ wotna 26 transformatora 25 jest nastro¬ jona lacznie ze swym kondensatorem 27 na czestotliwosc, mniejsza nieco od gra¬ nicznej czestotliwosci rezonansowej, a cewka wtórna 28 jest strojona zapomoca polaczonego z nia równolegle kondensato¬ ra zmiennego 29. W obwód cewki 28 wla¬ czony jest kondensator staly 30, a to w celu polepszenia wyrównania tego obwo¬ du z obwodem filtru wejsciowego, jak to opisano we wspomnianym patencie Nr 1927 672, Lampa oscylacyjno - modulujaca 24 za- wiera katode 31, wewnetrzna siatke 32, wewnetrzna anode 33, zewnetrzna siatke 34, podwójny ekran 35 i zewnetrzna ano¬ de 36. Czesc, stanowiaca oscylator, posia¬ da uklad miedzy anoda wewnetrzna 33 a uziemieniem, obejmujacy cewke 37 i cewke 38, polaczona szeregowo z kondensatorem pomocniczym 39 czestotliwosci radjowej.Cewka 37 polaczona jest równolegle z kon¬ densatorem nastawnym 40, przeznaczonym do nastawiania oscylatora na mniejsze cze¬ stotliwosci, przyczem kondensator ten po ostatecznem nastawieniu pozostaje nieru¬ chomy i sluzy do nastrojenia cewki 37 na czestotliwosc, mniejsza od granicznej cze¬ stotliwosci rezonansowej oscylatora.Cewki 3T i 38 obwodu anodowego sa sprzezone z obwodem 41, 42, 43 siatki we¬ wnetrznej zapomoca cewki 41, której czesc jest wlaczona miedzy wewnetrzna siatke 32 a uziemienie. Cewka 41 jest polaczona równolegle z kondensatorem strojowym 42 poprzez szeregowy kondensator staly 43, przyczem ten ostatni sluzy do ograniczania wielkosci czestotliwosci oscylatora. Obwód katodowy jest polaczony z uziemieniem po¬ przez opornik 44, zablokowany kondensato¬ rem pomocniczym 45. Drgania sa wytwa¬ rzane przy pomocy sprzezenia miedzy ob¬ wodem anody Wewnetrznej a obwodem siatki wewnetrznej. Przy zachowaniu odpo¬ wiedniego stosunku sprzezenia cewek 37 i 38, napiecie drgan na cewce 41 utrzymuje sie prawie na niezmiennej wartosci w za¬ kresie strojenia, przyczem pierwsza cewka daje lepszy wynik przy mniejszych czesto¬ tliwosciach; a druga — przy czestotliwo¬ sciach wiekszych. Przyczyna tego jest oko¬ licznosc, ze dla wiekszych czestotliwosci cewka 37 posiada wiekszy opór, niz kon¬ densator 40, wskutek czego prady wiekszej czestotliwosci przechodza raczej przez kon¬ densator 40, polaczony szeregowo z cewka 38. Przy mniejszych natomiast czestotliwo¬ sciach prad plynie glównie poprzez cewke 37, a to z powodu odwrotnego stosunku opornosci kondensatora 40 i cewki 37. Cew¬ ki 37 i 38 moga byc ze soba sprzezone w ten sposób, aby w calym zakresie strojenia amplituda wahan byla jednakowa.Sygnal czestotliwosci radjowej, dopro¬ wadzony ze wzmacniacza 23 do zewnetrz¬ nej siatki 34, jest modulowany w lampie 24 tak, iz w obwodzie zewnetrznej anody lampy 24 otrzymuje sie czestotliwosc po¬ srednia.Obwód anodowy lampy 24 jest sprze¬ zony przy pomocy podwójnie strojonego transformatora 46 ze wzmacniaczem po¬ sredniej czestotliwosci 47 typu pentody.Pierwotna cewka 48 transformatora 46 jest dostrojona kondensatorem 49 do posred¬ niej czestotliwosci, a wtórna cewka 50 jest dostrojona kondensatorem 51. Kazdy z kondensatorów 49 i 51 mozna nastawiac, jednak po ostatecznem nastawieniu kon¬ densatory te pozostaja niezmienne. Cewke pierwotna 48 mozna zblizac i odsuwac od cewki wtórnej 50 jednoczesnie z przesu¬ waniem cewki 21 wzgledem cewki 19 i cewki 55 wzgledem cewki 56. Dzieki temu ruchowi cewki 48 wzgledem cewki 50 moz¬ na nastawic na stale szerokosc wstegi do¬ strojonego ukladu selekcyjnego czestotli-wosci sredniej w sposób, opisany wyzej przy zaopatrywaniu filtru wejsciowego czestotliwosci radjowej. W przypadku mi¬ nimalnego sprzezenia miedzy cewkami 48 i 50 kondensatory 49 i 51 pozostaja stale nastrojone na czestotliwosc posrednia, a to w tym celu, aby uniknac bledów, spowodo¬ wanych dwuwierzcholkowa charakterysty¬ ka, powstajaca wtedy, gdy sprzezenie prze¬ kroczy najlepsza wartosc.Obwód wyjsciowy lampy wzmacniaja¬ cej 47 jest sprzezony z lampa wzmacniaja¬ ca 53 poprzez podwójnie strojony trans¬ formator 54 posredniej czestotliwosci.Transformator ten, podobny zasadniczo pod kazdym wzgledem do strojonego trans¬ formatora 46, posiada cewke pierwotna 55 i cewke wtórna 56 oraz odpowiadajace im kondensatory strojeniowe 57 i 58.Lampa 53 jest lampa zlozona, posiada¬ jaca pentodowy , wzmacniacz posredniej czestotliwosci i prostownik diodowy. Cze¬ sciami skladowemi prostownika diodowego sa katoda 59 i anoda diodowaj 60.\ Katoda 59, siatka sterujaca 52, ekran 61, siatka o- chronna 62 i anoda 63 sa elektrodami wzmacniacza pentodowego. Sygnal po¬ sredniej czestotliwosci jest wzmacniany w czesci wzmacniajacej lampy 53 i prowadzo¬ ny do podwójnie strojonego transformatora 64 posredniej czestotliwosci, podobnego naogól do transformatorów 46 i 54. Trans¬ formator 64 posiada cewke pierwotna 65 i cewke wtórna 66, strojone odpowiednio kondensatorami 67 i 68.Zmienne napiecie na koncówkach cewki 66 powoduje wahania napieciowe miedzy anoda 60 diody a uziemieniem, wzglednie katoda 59, poniewaz cewka 66 jest przy¬ laczona z jednej strony do anody 60, a z drugiej strony jest uziemiona wzgledem pradu zmiennego poprzezi kondensator 131.Dioda, dzialajac jako prostownik, wytwa¬ rza na oporniku 69 spadek napiecia pradu stalego oraz spadek napiecia czestotliwo¬ sci radjowej, z których ostatni dziala na siatke sterujaca 70 wzmacniacza 71 cze¬ stotliwosci radjowej poprzez opornik 72 i kondensator sprzegajacy 73.W obwód miedzy siatke sterujaca 70 a uziemienie wlaczono szeregowo kondensa¬ tor 74 i opornik 75. Czynnosc tego obwo¬ du polega na zmniejszaniu do pewnego stopnia wiekszych czestotliwosci dzwieko¬ wych, wyrównywajac w ten sposób wstegi boczne, odpowiadajace tym wiekszym cze¬ stotliwosciom dzwiekowym w podwójnie strojonych transformatorach posredniej czestotliwosci, gdy chodzi o to, aby wy¬ padkowa charakterystyka selektywnosci wstegowej tych transformatorów posiadala podwójny wierzcholek. Opornik 76 i kon¬ densator 77 dzialaja odpowiednio: jako u- pust pradu siatkowego i jako kondensator przepustowy czestotliwosci dzwiekowej.Lampa 71 zawiera szeregowo polaczo¬ ne ze soba dlawik 78, kondensator sprze¬ gajacy 79 czestotliwosci dzwiekowej i zmienny regulator sily glosu 80, polaczo¬ ny z zaciskami wejsciowemi ukladu wzmac¬ niacza 81 czestotliwosci dzwiekowej. Uklad 80 zawiera dowolny zwykly aparat, np. wzmacniacz mocy i glosnik. Opornik zmien¬ ny 82, bedacy) ogólnym regulatorem dzwie¬ ków, jest dolaczony w ukladzie dzwieko¬ wym do dowolnego z licznych znanych u- rzadzen.! Np. opornik zmienny 8% moze byc polaczony szeregowo z kondensatorem, przyczem ten uklad szeregowy moze byc polaczony równolegle z wejsciowemi i wyj- sciowemi koncówkami lampy.Z odbiornikiem polaczony jest uklad samoczynnego regulatora wzmocnienia, któ¬ rego dzialanie polega na utrzymywaniu odbioru na zasadniczo stalym poziomie w szerokim zakresie natezen odbieranych sy¬ gnalów. Ten regulator samoczynny zawiera lampe 83, która, podobnie jak lampa 53, sklada sie ze wzmacniacza pentodowego i prostownika diodowego. Wyjsciowe napie¬ cie posredniej czestotliwosci transformato¬ ra sprzegajacego 54 dziala na wzmacniaja- — 5 —ca siatke sterujaca 84. Wzmocnione sygna¬ ly, wystepujace w obwodzie anody 85, sa kierowane poprzez podwójnie strojony transformator 86 posredniej czestotliwo¬ sci do anody diodowej 87. Transformator sprzegajacy 86' zawiera cewke pierwotna 88, dostrojona kondensatorem 89, oraz cewke wtórna 90, dostrojona kondensato¬ rem 91. Transformatorten posiada charak¬ terystyke wstegowa, która jest znacznie szersza od wstegi transformatorów 46 i 54.Na opornikach 92 i 93, wlaczonych szere¬ gowo miedzy katode 94 a cewke wtórna 90, powstaje napiecie wyprostowane, odpo¬ wiadajace fali nosnej posredniej czesto¬ tliwosci.Napiecie oddzialywa na siatki steruja¬ ce lamp 23, 24 i 47 za posrednictwem opor¬ ników 95, 96 i 97.W celu ulatwienia i otrzymywania wla¬ sciwego nastawienia strojenia, które ina¬ czej byloby nieco trudne wskutek typowe* go dzialania samoczynnego urzadzenia do regulowania wzmocnienia, w glówny prze¬ wód katodowy pierwszego wzmacniacza 23 czestotliwosci radjowej jest wlaczony wzrokowy lub inny wskaznik strojenia 98.Poniewaz prad anodowy lampy plynie przez wskaznik strojenia, przeto wska¬ zanie najmniejszego pradu stalego jest wskaznikiem dokladnego nastrojenia. Uklad do samoczynnego regulowania wzmocnie¬ nia i wzrokowego wskazywania strojenia, opisany powyzej, jest przedmiotem amery¬ kanskiego patentu Nr 1 879 863 Harold'a A. Wheeler'a, udzielonego 27 wrzesnia 1932 r.Przewidziane jest równiez polaczenie 99 od punktu miedzy opornikami 92 i 93 do obwodu siatkowego wzmacniacza czesto¬ tliwosci dzwiekowej 71, a to w celu zmieniania lub regulowania sily od¬ bioru.Lampy 23, 24, 47 i 71 zaopatrzone sa w siatki o przechwycie zmiennym. Dzieki ta¬ kiemu uksztaltowaniu siatek charaktery¬ styka lampy lepiej nadaje sie do automa¬ tycznego regulowania wzmacniania.W celu polepszenia ogólnego dzialania aparatu odbiorczego, przewidziane sa wszedzie, jak widac, oporniki i kondensa¬ tory dodatkowe. Chociaz (w celu oznacze¬ nia zródel napiecia pradu stalego) w od¬ biorniku zastosowano szereg bateryj, to rozumie sie, ze sa to tylko symbole i moga przedstawiac np. pojedyncze zródlo wy¬ prostowanego pradu zmiennego ze zwy¬ klym filtrem, kondensatorami dodatkowe- mi i opornikami do dzielenia napiecia.Nalezy zaznaczyc, ze strzalki o dwóch grotach oznaczaja ruchomo lub nastawnie sprzezone cewki, a kondensatory, posiada¬ jace strzalki przekatne, sa zmiennemi kon¬ densatorami strójeniowemi o pojedynczem regulowaniu, podczas gdy kondensatory, posiadajace linje przekatne bez grotów, sa kondensatorami nastawnemi, które po do¬ konaniu zadanego nastawienia pozostaja nieruchome.Rozpatrzone beda teraz fig. 2, 3 i 4, które przedstawiaja przyrzady odbiornika wedlug fig. 1. Aparat jest zmontowany na desce 100 skrzynki podstawowej zwyklego ksztaltu, której boki sa zgiete wdól pod katem prostym, tworzac podwyzszona podstawe pozioma. Na skrzynce, jest zamo¬ cowana rama metalowa 101, w której sa osadzone zmienne kondensatory strojenio¬ we 18, 20, 29 i 42. Kondensatory te nie sa przedstawione szczególowo na fig. 2, po¬ niewaz sa zwyklej postaci. Kondensato¬ ry te sa osadzone w szeregu na walku 102 i jednoczesnie nastawiane. Na koncu walka osadzone jest kolo zebate 103, napedzane kólkiem zebatem 104, osadzonem na walku rozrzadczym 105. Koniec walka rozrzad- czego 105 jest zaopatrzony w galke 106, wystajaca nazewnatrz skrzynki. Galka ta sluzy do nastawiania ukladu selektywnego, jak to bedzie opisane nizej.Wzdluz deski umieszczony jest szereg oslon 119, 120, 121, 122 i 123, biegnacy - 6 —fzedeiri pfzez jej srodek, i zmontowanych nad skrzynka. Kazda z tych oslon zawie¬ ra jeden z selektywnych ukladów sprzega¬ jacych odbiornika. Oslona 119 zawiera cewke sprzegajaca 21 i cewke wtórna 19 filtru wejsciowego; oslona 120 zawiera czesci 26, 27i 28 transformatora 25; oslo¬ na 121 zawiera czesci 48, 49, 50 i 51 trans¬ formatora 46; oslona 122 zawiera czesci 55, 56, 57 i 58 transformatora 54, a oslo¬ na 123 zawiera czesci 65, 66, 67 i 68 trans¬ formatora 64.W opisanej postaci wykonania nieru¬ choma cewka wtórna kazdego z selektyw¬ nych ukladów sprzegajacych osadzona jest wspólosiowo w swejj oslonie, podczas gdy ruchoma cewka pierwotna jest osadzona wspólosiowo pod ta wtórna cewka i moze byc poruszana w kierunku osiowym na uszku i rdzeniu, wystajacym przez otwór w desce. Obie indukcyjnie sprzezone ze so¬ ba cewki kazdego z tych ukladowi sprzega¬ jacych sa osadzone wspólosiowo we wspól¬ osiowej oslonie cylindrycznej, która wy¬ staje osiowo poza obydwie cewki.Na fig. 3 wskazano, w jaki sposób o- trzymuje sie to nastawienie kazdej z ru¬ chomych cewek pierwotnych. Na figurze tej przedstawiono polozenie walka 105 pod deska skrzynki, a takze przedstawiono w przekroju oslone 122, w której znajduje sie nieruchoma cewka wtórna 56 i rucho¬ ma cewka pierwotna 55 transformatora sprzegajacego 54 posredniej czestotliwosci.Jakkolwiek opisana wyzej konstrukcja i mechaniczna budowa selektywnych ukla¬ dów sprzegajacych okazala sie w praktyce bardzo dobra, to jednak mozna zastapic ja innemi równowaznemi konstrukcjami o innych rodzajach ruchów cewek wzgledem siebie.Ze wzgledu na przejrzystosc rysunku na fig. 3 wskazano tylko jedna oslone 122, przyczem rozumie sie, zei pozostale oslony, zawierajace ruchome cewki, sa osadzone w podobny sposób. Cewka wtórna 56 jest osa¬ dzona w oslonie 122 na rdzeniu, przymoco¬ wanym od wewnatrz do pokrywy oslony.Cewka pierwotna 55, jest osadzona wspól¬ osiowo wzgledem cewki 56 na rdzeniu, za¬ mocowanym na podpórce 115. Przeciwle¬ gly koniec podpórki jest przymocowany do sztywnej poprzeczki 112, biegnacej wzdluz deski skrzynki od spodu bezposrednio pod wszystkiemi oslonami 119, 120, 121, 122 \ 123. Poprzeczka 112 jest osadzona swemi koncami na dwóch podpórkach korbowych 113 i 113'. Wspomniane podpórki korbowe sa osadzone na walku 114, biegnacym wzdluz tylnego brzegu deski skrzynki rów¬ nolegle do poprzeczki 112. Pionowe polo¬ zenie poprzeczki 112 jest utrzymywane sztywnym wystepem 111, przymocowanym jednym koncem do poprzeczki 112, a dru¬ gim koncem wchodzacym w naciecie 129 w dzwigni katowej 108, osadzonej na wal¬ ku 109. W celu zrównowazenia ciezaru wystajacego ramienia 111, dzialajacego na jedno ramie dzwigni katowej, do przeciw¬ leglego konca tej ostatniej jest przymoco¬ wana przeciwwaga 110.Na wewnetrznym koncu walka rozrzad- czego 105 osadzona jest tarcza 107, która wchodzi w rowek 130 dzwigni katowej 108.Walek 105 mozna przesuwac w kierunku osiowym, co daje pewien stopien swobody ruchu, nazwanej „przesunieciem", wskutek czego polozenie dzwigni katowej i spowo¬ dowane tern podniesienie sie cewki 55 (i wszystkich innych cewek, poruszajacych sie z nia) jest okreslone osiowem poloze¬ niem walka 105. Ruchome cewki 21, 48, 55 i 65 sa umocowane na podobnych pod¬ pórkach, jak podpórka 115, które ze swej strony sa przymocowane mechanicznie do poprzeczki 112, wskutek czego cewki sa przesuwane zgodnie w jednakowym stop¬ niu przy przesuwaniu walka 105. Jednakze w innych, odmianach wykonania cewkil mo¬ ga poruszac sie w rozmaitych stopniach, za¬ leznie od danej konstrukcji.Raczka lub galka 106 przymocowana - 7 -jest clo konca Walka 1Ó5 tak, aby byla do¬ stepna dla obslugujacych. Galka ta posia¬ da dwa stopnie swobody lub dwa rodzaje ruchu, przeznaczone do regulowania se¬ lektywnosci odbiornika, a mianowicie przez obracanie galki i przesuwanie jej wzdluz osi/ Gdy kólko 104 zazebia sie z kolem ze- batem 103, wówczas, obracajac galke, na¬ stawia sie strojenie odbiornika, a to dzieki j ednoczesnemu nastawianiu wszystkich stroj eniowych kondensatorów zmiennych, które sa podobne do siebie pod wzgledem elektrycznym, oraz.sa osadzone na wspól¬ nym walku 102. Przy przesuwaniu galki (drugi stopien swobody) zmienia sie jed¬ noczesnie sprzezenie miedzy cewkami 21 i 1% 48 i 50, 55 i 56, oraz 65 i 66, jak wy¬ jasniono powyzej, a zatem nastawia sie szerokosc wstegi uselektywniacza, a wiec reguluje sie selektywnosc odbiornika. Dzie¬ ki tej 'konstrukcji odbiornik mozna stroic dokladnie tylko wtedy, gdy sprzezenie u- selektywniaczy jest minimalne, co odpo¬ wiada minimum szerokosci wstegi i ma- ksymum selektywnosci Wynik ten osiaga sie dzieki urzadzeniu wlaczajacemu, obej¬ mujacemu kólko 104 i kolo zebate 103 tak, ze obie te czesci sa wylaczone samoczyn¬ nie przy nastawianiu szerokosci wstegi u- selektywniacza.Urzadzenie dziala w ten sposób, ze przedewszystkiem stroi sie odbiornik przez pokrecanie galki strojeniowej 106 przy duzej selektywnosci, odpowiadajacej mi¬ nimum szerokosci wstegi. Po dokladnem nastrojeniu, w celu odbioru zadanego sy¬ gnalu, mechanizm strojeniowy, mozna wy¬ laczyc przez wyciagniecie galki 106, a szerokosc wstegi filtru zwiekszyc tak, aby bardziej równoriiiernie odpowiadala bocz¬ nym wstegom modulacyjnym zadanej fali nosnej sygnalu. Zapewnia to pewien stopien wiernosci, dopuszczalnej w szczególnych warunkach interferencji sygnalów i poja* wiajacego sie wtedy zaklócenia.Mechanizm jest zbudowany tak, ze1 roz¬ szerzanie sie wstegi jest proporcjonalne do stopnia wysuwania galki 106. W celu ponownego nastrojenia odbiornika, galke 106 nalezy wepchnac, aby zazebic ze soba kola zebate 104, 105. Dzieki temu sluchacz lub operator bedzie stroil zawsze odbior¬ nik, znajdujacy sie w stanie najlepszego dzialania pod wzgledem elektrycznym.Kazdy zmienny transformator sprzega¬ jacy 13, 46, 54 i 64 tworzy selektywny u- klad wstegowy lub filtr wstegowy, którego selektywnosc i szerokosc wstegi daja sie nastawiac. Tak samo zespól wszystkich tych transformatorów tworzy taki sam u- klad. Jest rzecza pozadana zmieniac sprzezenie w kazdym transformatorze mie¬ dzy polowa optimum a dwukrotnem opti¬ mum. Mniejsze lub wieksze sprzezenia pogarszaja zasadniczo odbiór ukladu w srodku wstegi, nie wyrównywajac przytern zalet. Przy najlepszej zmianie sprzezenia zmienia sie szerokosc wstegi w stosunku 3 : 1 lub 4 : 1, co wystarcza do wiekszo¬ sci celów. Jakkolwiek zmiana ta jest u- skuteczniana wedlug opisu niniejszego przez nastawianie sprzezenia indukcyjne¬ go, to jednak mozna ja równiez osiagac przez nastawianie innych rodzajów sprze¬ zen, np. sprzezenia pojemnosciowego.W modulowanym sygnale o czestotliwo¬ sci nosnej kazda wstega boczna posiada taka sama szerokosc (w wymiarach czesto¬ tliwosci), jaka posiada wstega czestotli¬ wosci modulacyjnej, która moze wynosic 6 kilocyklów. Jednakowy odbiór obydwóch wsteg bocznych wymaga zatem filtru wste¬ gowego o szerokosci wstegi, wiekszej co najmniej dwukrotnie od szerokosci wstegi czestotliwosci modulacyjnej, oraz ukladu dzwiekowego, o szerokosci wstegi, równej co najmniej szerokosci wstegi czestotliwo¬ sci modulacyjnej. W obwodzie wedlug fig. 1 filtr wstegowy moze byc nastawiany od szerokosci minimalnej 3-ch kilocyklów do szerokosci maksymalnej 12-tu kilocyklów, podczas gdy uklad dzwiekowy, zawieraja- - 8 —cy przyrzad do regulacji dzwieków, moze byc nastawiany od szerokosci minimalnej, 1,5 kilocykla, do szerokosci maksymalnej 6-ciu kilocykli. Filtry wstegowe czestotli¬ wosci posredniej moga posiadac stala cze¬ stotliwosci sro4kowa 175-ciu kilocyklów.Odbiornik jako calosc mozna stroic w za¬ kresie radjonadawczym 550 — 1500 kilo¬ cyklów.Z punktu widzenia ukladu antena - zie¬ mia, polaczonego poprzez modulator, trans¬ formatory 46, 54 i 64 sa w rzeczywistosci filtrami wstegowemi, których czestotliwosc srednia jest zwiekszona o wielkosc czesto¬ tliwosci oscylatora, strojonego kondensa¬ torem zmiennym 42, który reguluje dzia¬ lanie modulatora. Polaczenie modulatora i jednego, lub wszystkich transformatorów 46, 54 i 64 tworzy selektywny uklad wste¬ gowy lub filtr wstegowy, którego czesto¬ tliwosc srednia jest strojona w czasie pra¬ cy odbiornika kondensatorem zmiennym 42.Dzieki zastosowaniu ukladu wedlug wynalazku niniejszego: 1) szerokosc wste¬ gi mozna nastawiac zasadniczo do wielko¬ sci, mniejszej od dwukrotnej najwiekszej czestotliwosci modulacyjnej; 2) srodek wstegi mozna nastroic na zadany sygnal f^li nosnej zapomoca strojenia wzmacnia¬ cza faii nosnej, który obejmuje filtr wste¬ gowy i 3) szerokosc wstegi mozna nasta¬ wic-wówczas ponownie na zasadniczo dwu¬ krotna wartosc najwiekszej zadanej cze¬ stotliwosci dzwiekowej, lub czestotliwosci mpdulacyjnej, bez rozstrajania srodka wstegi. Co sie tyczy ukladu wzmacniaja¬ cego czestotliwosci dzwiekowej (który jest wzmacniaczem wstegowym czestotliwosci modulacyjnej) stwierdzono, ze 1) szero¬ kosc wstegi filtru mozna nastawiac do wielkosci, mniejszej zasadniczo od po¬ dwójnej wielkosci górnej czestotliwosci wjstegi wzmacniacza modulacyjnego; 2) modulator strojony moze byc dostrojony, w Celu przesuniecia zadanej czestotliwo¬ sci nosnej, do srodkowej czestotliwosci wstegi filtru; i 3) szerokosc wstegi filtru mozna potem znów nastawiac na wartosc maksymalna, wieksza zasadniczo dwa ra¬ zy od górnej czestotliwosci wstegi wzmac¬ niacza - modulatora. Wyjsciowe czestotli* wosci rAodulacyjne wzmacniacza dzwieko¬ wego moga byc zuzytkowane nastepnie w znany sposób, np. w glosniku.Czulosc uselektywniacza, ta jest sku^ tek wyjsciowy wzmacniacza czestotliwosci nosnej, moze byc przypadkowo zmieniony nieco wskutek zmiany sprzezenia w trans¬ formatorach 13, 46 i 54. Wyrównywa to u- klad do samoczynnej regulacji wzmocnie¬ nia. W przeciwnym razie zmiana ta wy¬ starczylaby do spowodowania zaklócenia w ukladzie.Na fig. 4 przedstawiono zmienny tlu- mik i urzadzenie nastawcze. Tlumikiem jest potencjomierz 80 wedlug fig. 1, który, jak widac z fig, 4, posiada tarcze 128 (do regulowania tlumienia), zaklinowana na wewnetrznym wale 127, przechodzacym przez przednia scianke skrzynki. Zewnetrz¬ ny koniec walka 127 jest zaopatrzony w galke 126 do nastawiania recznego.Opornik 82 regulatora dzwieków we* dlug fig. 1 i 4 równiez posiada walek, na którym osadzone jest kólko 117, zazebiaja¬ ce sie z cylindryczna zebatka 116, osadzo¬ na na walku 127.Galka 126 i jej walek 127 moga byc ob¬ racane i przesuwane tak samo, jak galka 106 i jej walek 105. Przy pokrecaniu gal* ka 126 obraca sie potencjomierz 80, a za¬ tem zmienia sie tlumienie, czyli reguluje sie wzmocnienie. Przy przesuwaniu galki 126 obracajace sie wówczas kólko 117, zmienia opornosc opornika 82, czyli naste¬ puje regulacja dzwieku, W tym przypad¬ ku regulacje sily glosu i dzwieków mozna uskuteczniac zawsze jednoczesnie przez obracanie i przesuwanie galki 126, ponie¬ waz klin w rowku na walku 127 jest sprze¬ zony zawsze z tarcza 128. 9 —Najlepiej jest regulator dzwieków wy¬ konac tak, aby zwiekszal szerokosc wste¬ gi ukladu dzwiekowego lub wzmacniacza czestotliwosci dzwiekowej 81 po wycia¬ gnieciu galki 126 i to zasadniczo w taki sam sposób, jak regulator selektywnosci zwieksza szerokosc wstegi uselektywnia- cza wstegowego po wyciagnieciu galki 106.Dzieki temu szerokosci wsteg wzmacnia¬ cza fali nosnej i wzmacniacza dzwiekowe¬ go beda zwiekszane przy przesuwaniu ga¬ lek w tym samym kierunku. Wielkosc zwiekszenia wstegi w ukladzie dzwieko¬ wym powinna byc tylko dwa razy mniej¬ sza niz w filtrze, poniewaz zwiekszenie wstegi filtru musi obejmowac obie wstegi boczne. To symetryczne, mechaniczne i elektryczne urzadzenie ulatwia w znacz¬ nym stopniu sluchaczowi prawidlowe ma¬ nipulowanie galkami. Oczywiscie mozna tez zastosowac lacznik mechaniczny, powo¬ dujacy jednakowe ruchy osiowej obu galek.Reszta aparatu jest zmontowana na de¬ sce skrzynki w sposób nastepujacy. Oslo¬ na 118 zawiera cewki 15, 16 i 17 antenowe¬ go ukladu sprzegajacego. Oslona 124 za¬ wiera czesci 37, 38, 40, 41 i 43 ukladu oscy¬ latora. Oslona 125 zawiera czesci 88, 89, 90 i 91 transformatora 86. Lampy próznio¬ we 23, 24, 47, 53, 71 i 83 zajmuja poloze¬ nia, wskazane na fig. 2.Jakkolwiek w najkorzystniejszej posta¬ ci wykonania wynalazku niniejszego opis powyzszy dotyczy radjowego odbiornika superheterodynowego, to jednak wynala¬ zek niniejszy mozna zastosowac równiez i do innych typów, jak np. do wzmacniacza „strojonej czestotliwosci dzwiekowej", a takze do kazdego typu ukladu sprzegaja¬ cego niezaleznie od tego, czy to bedzie prosty typ indukcyjny lub pojemnoscio¬ wy, czy zlozony, obejmujacy oba te typy. PL