Wynalazek niniejszy dotyczy ukladu sprzegajacego do nastawiania sprzezenia, miedzy dwoma strojonymi obwodami drgan filtru wstegowego i ma na celu re¬ gulowanie szerokosci przepuszczanej wste¬ gi czestotliwosci.Jakkolwiek wynalazek niniejszy moze znalezc zastosowanie zupelnie ogólne, to jednak nadaje sie przede wszystkim do za^ stosowania w jednym lub w kilku obwo¬ dach .strojonych posredniej czestotliwosci odbiorników superheterodynowych a to w celu umozliwienia zmiany selektywnosci tych obwodów.Najwierniejsze oidtwarzanie przy je¬ dnoczesnym mozliwie jaknaj dokladniej- szym usunieciu zaklócen, powodowanych badz stacjami nadawczymi, pracujacymi na falach, zblizonych do dlugosci fali stacji odbieranej, badz szmerami pochodzenia elektrostatycznego lub innego, osiaga sie dzieki odpowiedniemu nasta,wieniu szero¬ kosci wstegi obwodów posredniej czesto¬ tliwosci, to znaczy dzieki dostosowaniu se¬ lektywnosci do danych warunków pracy.W przypadku znacznych zaklócen nalezy bardzo zmniejszyc szerokosc wstegi, jezeli natomiast zaklócenia nie wystepuja, wów¬ czas mozna szerokosc wstegi powiekszyc w takim stopniu, aby uzyskac zadana wier¬ nosc odtwarzania dzwieków. Do warun¬ ków pracy, lezacych miedzy tymi skraj¬ nymi przypadkami, mozna dostosowywac sie kazdorazowo przez odpowiednie nasta-wianie szerokosci wstegi na wartosc po¬ srednia. Urzadzenia, sluzace do tego ce¬ lu i zbudowane na tych saimych przeslan¬ kach, obmyslane byly juz dawniej. Urza¬ dzenia te sa nazywane zwykle regulatora¬ mi szerokosci wstegi.Dwa jednakowo dostrojone i sprzezo¬ ne ze soba obwody drgan tworza filtr; sze¬ rokosc wstegi przepuszczanej przez taki filtr zajezy od wspólczynnika sprezenia obwodów zc soba. Z powyzszego wynika zatem, ze (szerokosc wstegi wzglednie se¬ lektywnosc moga byc nastawiane za po- moca regulowania stopnia sprzezenia.Przepuszczana wstega czestotliwosci jest rozlozona zazwyczaj symetrycznie po obu stronach czestotliwosci rezonansowej kaz¬ dego z obwodów strojonych. Jezeli nawet miedzy tymi obwodami wystepuja jakies sprzezenia dodatkowe lub przypadkowe, spowodowane np. pojemnosciami wlasnymi uzwojen czy przewodów, wówczas szero¬ kosc wstegi moze byc zmieniana syme¬ trycznie wzgledem czestotliwosci rezonan¬ sowej za pomoca regulacji sprzezenia, o ile tylko nie ulegaja przy tym zmianom opor¬ nosci urojone obwodów.Przy próbach symetrycznego nastawia¬ nia szerokosci wstegi przepuszczanej przez uklad sprzezonych ze soba obwodów strojonych postepowano zwykle w ten spo¬ sób, ze zmieniano wzajemne polozenie ce¬ wek sprzegajacych obu obwodów, zmienia¬ jac w ten sposób ich indukcyjnosc wza¬ jemna. Przy takim postepowaniu powstaja jednak rózne trudnosci, a przede wszyst¬ kim rozstrajaja sie obwody, powodujac wskutek tego niesymetryczne rozlozenie sie wstegi. Zjawisko to mozna wytluma¬ czyc zmianami sprzezenia, wywolanymi zmianami pojemnosci wlasnych oraz opor¬ nosci indukcyjnych ukladu; wartosci te zmieniaja sie bowiem wraz ze zmiana, po^ lozenia cewki wzgledem otaczajacych ja przewodników elektrycznych. Te niepoza¬ dane zjawiska wystepuja wyraznie, jezeli uklad jest stosowany do wydzielania sto¬ sunkowo waskich wsteg o stosunkowo wielkiej czestotliwosci.Ze wzgledu na taniosc produkcji od¬ biorników radiowych pozadane jest, aby transformatory posredniej czestotliwosci o zmiennej selektywnosci niialy budowe umozliwiajaca seryjna fabrykacje tych transformatorów. Produkcja jednakze ta¬ kich transformatorów, a przytem produk¬ cja masowa, napotyka na trudnosci, ponie¬ waz transformatory o nastawnej selektyw¬ nosci wymagaja stosowania stosunkowo drogiego mechanizmu nastawczego oraz zajmuja wiele miejsca,. Oprócz tego przy dokladnym nastawianiu takich [transfor¬ matorów — np. przez przesuwanie jedne¬ go z ich uzwojen wzgledem drugiego — napotyka sie na pewne trudnosci z powo¬ du stosunkowo waskiego zakresu nastawia¬ nia.Przedmiotem wynalazku jest ulepszo¬ ny sposób nastawiania sprzezenia miedzy dwoma strojonymi obwodami w celu re¬ gulacji szerokosci przepuszczanego pajsma czestotliwosci, przy czym bez wystepowa¬ nia zauwazalnego przestrajania sprzezo^ nych obwodów. Celem wynalazku jest za¬ tem opornosci pozorne sprzezonych ze so¬ ba obwodów pozostawic praktycznie nie¬ zmienione podczas nastawiania szerokosci pasma. Poza tym celem wynalazku jest zbudowanie transformatorów o zmiennej selektywnosci, zajmujacych malo miejsca, i pozwalajacych przy tym na bardzo do¬ kladne nastawienie sprzezenia.Inne cechy znamienne przedmiotu wy¬ nalazku beda przytoczone w szczególowym opisie wynalazku.Wedlug wynalazku sa przewidziane dwa obwody strojone, posiadajace pewne stale sprzezenie wzajemne oraz pomocni¬ cze sprzezenie zmienne, uzyskane przy po¬ mocy pomocniczych opornosci urojonych, których spólczynnik sprzezenia nastawia sie w ten sposób, ajby mozna bylo zmieniac - Z —calkowite sprzezenie obu obwodów bez powodowania znaczniejszej zmiany wlas¬ nych opornosci urojonych obwodów, dzie¬ ki czemu szerokosc wstegi bedzie nastawia¬ na symetrycznie wzgledem czestotliwosci rezonansowej obwodów, selektywnosc zas ukladu bedzie mogla byc zmieniana prak¬ tycznie bez rozstrajania obwodów.Jakkolwiek w zakres wynalazku wcho¬ dzi zastosowanie sprzezen zarówno pojem¬ nosciowych jak i indukcyjnych, to jednak opis ponizszy ogranicza sie do bardziej szczególowego omówienia sprzezenia in¬ dukcyjnego, stosowanego w opisanym ni¬ zej przykladzie wykonania, który okazaj sie dogodny w uzyciu praktycznym.Sprzezenie stale jest zrealizowane przy pomocy glównych uzwojen normalnego transformatora, natomiast regulowane sprzezenie pomocnicze osiaga sie przy po¬ mocy uzwojen pomocniczych o zmiennym sprzezeniu, polaczonych szeregowo z odpo¬ wiednimi uzwojeniami glównymi. Wlasna opornosc urojona uzwojen pomocniczych stanowi przewaznie zaledwie maly ulamek opornosci urojonej uzwojen glównych. Dzie¬ ki takiemu ukladowi nie zmienia sie opor¬ nosc urojona obwodów, stopien zas dostro¬ jenia nie zmienia sie przy regulowaniu spólczynnika sprzezenia,. Poniewaz cewki sprzezenia pomocniczego sa po jednej stro¬ nie uziemione dla napiec zmiennych cze¬ stotliwosci roboczej, wzglednie sa ze soba polaczone i .poniewaz na cewkach tych nie powstaja wieksze spadki napiecia, a to z powodu ich niewielkich opornosci urojo¬ nych w stosunku do calkowitych urojonych opornosci obwodów, przeto uzwojenia tych cewek nie wykazuja ipodczas pracy duzych róznic potencjalu; dzieki temu prady po¬ jemnosciowe, plynace przez pojemnosc po¬ miedzy cewkami sprzezenia pomocniczego, sa tak slabe, iz mozna je pominac, tak iz przy zmianie wzajemnego polozenia tych cewek nie wystepuje dostrzegalna zmiana pojemnosciowego sprzezenia pomiedzy obu obwodami. Rozdzial calkowitego sprzeze¬ nia na sprzezenie glówne i sprzezenie po¬ mocnicze daje jeszcze i te korzysc, ze cew¬ ki sprzezenia pomocniczego moga byc u- mieszczone w dowolnym miejscu, chocby nawet daleko od cewek sprzezenia glówne¬ go. Prócz tego selektywnosc ukladu moze byc regulowana ze stosunkowo znaczna dokladnoscia, poniewaz potrzebna zmiana calkowitej sprzeznosci obwodów jest osia¬ gana za pomoca regulacji sprzezenia uzwo¬ jen pomocniczych w dosc rozleglym za¬ kresie. Oprócz tych zalet uzyskuje sie przy zastosowaniu ukladu wedlug wynalazku jeszcze te korzysc, ze rozmiaiy urzadzenia zostaja zmniejszone do minimum.Na fig. 1 rysunku przedstawiono sche¬ matycznie przyklad wykonania przedmiotu wynalazku, a na fig. 2 — przekrój urza¬ dzenia do nastawiania sprzezenia.Przedmiot wynalazku jest rozpatrywa¬ ny w zastosowaniu do radioodbiornika su- perheterodynowego, przy czym te czesci odbiornika, które sa znane w zasadzie i nie wchodza w zakres wynalazku, sa za¬ znaczone jedynie .schematycznie.Odbiornik jest zaopatrzony we wzmac¬ niacz wielkiej czestotliwosci, którego ob¬ wód wejsciowy jest polaczony z antena 10 i z uziemieniem 11, podczas gdy obwód wyjsciowy jest polaczony z modulatorem- oscylatorem. Obwód wyjsciowy modulato- ra-oscylatora jest przylaczony do wejscio¬ wych zacisków wzmacniacza posredniej czestotliwosci za posrednictwem dostrojo¬ nego ukladu sprzegajacego :i# stanowia¬ cego przedmiot wynalazku i hUklad-sprze¬ gajacy 13 zawiera transformator glówny ISa, który posiada uzwojenie pierwotne 12 i uzwojenie wtórne li, oraz regulowany transformator pomocniczy lSb o uzwoje¬ niu pierwotnym 17 i wtórnymrl8} przy czym uzwojenie 18 jest wlaczone szerego¬ wo miedzy uziemienie a koncówke! o ^ni¬ skim potencjale uzwojenia ikj uzwojenie 17 jest wlaczone szeregowo miedzy kon- — 3 —cówke o nizszym potencjale uzwojenia 12 a dodatni biegun + B zródla napiecia, nie¬ zbednego do zasilania modulatora-oseyla- tora. Nastawne kondensatory 16 boczniku¬ ja pierwotne i wtórne uzwojenia ukladu sprzegajacego. Uzwojenie 1U ukladu .sprze¬ gajacego jest przylaczone do siatki roz- rzadczej pentody wzmacniajacej 15. Ob¬ wód wyjsciowy tej lampy moze byc pola¬ czony badz bezposrednio z obwodem wej¬ sciowym detektora, badz tez z dalszym stopniem wzmocnienia posredniej czesto¬ tliwosci, za posrednictwem nastawialnego ukladu sprzegajacego 19, który jest taki sam, jak uklad sprzegajacy 13.Transformatory obu ukladów 13 i 19 sa osloniete odpowiednimi ekranami 21 i 22. zródlo napiecia 20 dostarcza potrzeb¬ nych napiec lampie 15. Wtórne, glówne uzwojenie ukladu 19 jest polaczone z dal¬ szymi stopniami wzmocnienia posredniej czestotliwosci, które sa polaczone z kolei z odpowiednim detektorem. Detektor ten jest polaczony z glosnikiem poprzez wzmacniacz malej czestotliwosci.Jezeli pominac transformatory pomoc¬ nicze 13b, to opisany wyzej uklad stado¬ wi zwykly odbiornik superheterodynowy, którego dzialanie jest dobrze znane, któ¬ ry zatem nie potrzebuje tu byc opisywany szczególowo. Sygnaly, odbierane przez an¬ tene, sa wydzielane odpowiednio i wzmac¬ niane we wzmacniaczu wielkiej czestotli¬ wosci, a nastepnie .sa przekazywane do modulatora - oscylatora, w którym sa za¬ mieniane w zwykly sposób na sygnaly po¬ sredniej czestotliwosci. Drgania, wycho¬ dzace z modulatora - oscylatora, sa prze¬ kazywane dalej do wzmacniacza posred¬ niej czestotliwosci, przy czym uklady sprzegajace wydzielaja wstege posredniej czestotliwosci o pozadanej szerokosci.W ukladzie sprzegajacym wedlug wy¬ nalazku sprzezenie glówne i sprzezenie po¬ mocnicze moga wspóldzialac ze soba w sposób rozmaity w celu zmiany calkowite¬ go sprzezenia. Jest rzecza oczywista, ze najwieksza i najmniejsza, wartosc wspól¬ czynnika sprzezenia, a wiec tez i caly za¬ kres regulacji ukladu sprzegajacego, sa wyznaczone przez wartosci graficzne po¬ trzebnego zakresu regulacji dla przepusz¬ czanej szerokosci wstegi; znaczy to, ze naj¬ wieksza wartosc wspólczynnika sprzezenia musi byc dobrana, odpowiednio do naj¬ wiekszej pozadanej wartosci szerokosci przepuszczanej wstegi, najmniejsza zas wartosc tego wspólczynnika musi byc do¬ stosowana do najmniejszej wartosci sze¬ rokosci przepuszczanej wstegi. Po ustale¬ niu tych granicznych wartosci sprzezeniia mozna podzielic potrzebne sprzezenie mie¬ dzy obwodami: na czesc stala, odpowiada¬ jaca sprzezeniu glównemu,- oraz na czesc zmienna, odpowiadajaca sprzezeniu po¬ mocniczemu. Zachodzi tu przy tym kilka mozliwosci dobrania poszczególnych czes¬ ci sprzezenia.Mozna mianowicie dobrac sprzezenie glówne tak, aby wytwarzalo ono saimo, to zna,czy bez uwzglednienia sprzezenia (po¬ mocniczego, potrzebna najwyzsza wartosc sprzezenia pomiedzy obwodami, odpowia¬ dajacego najwiekszej pozadanej szerokosci przepuszczanej wstegi. Sprzezenie pomoc¬ nicze dobiera sie wówczas tak, aby umoz¬ liwialo potrzebna zmiane sprzezenia, przy czym oczywiscie musi ono posiadac biegu¬ nowosc taka, aby przeciwdzialalo sprzeze¬ niu glównemu, poniewaz w razie przeciw¬ nym nie mozna byloby juz zmniejszac cal¬ kowitego sprzezenia.Wielkosc sprzezenia, glównego moze byc jednak dobrana takze i w ten sposób, aby dawalo ono samo wartosc wspólczynnika sprzezenia, lezaca pomiedzy potrzebna najwieksza i najmniejsza wartoscia wspól¬ czynnika sprzezenia calkowitego. W tym przypadku nalezy zastosowac dodatkowo sprzezenie pomocnicze, którego dzialanie dodawalo by sie lub odejmowalo od sprze¬ zenia, glównego, tak iz calkowite sprzeze- — 4 —nie wynosi wówczas zawsze algebraiczna sume sprzezen: glównego i zmiennego, pr^y uwzglednieniu znaku tego ostatnie- Sprzezenie glówne moze byc tez tak dobrane, aby odpowiadalo ono potrzebnej najmniejszej wartosci wspólczynnika sprzezenia, przy czym sprzezenie pomocni¬ cze musi wówczas oczywiscie dodawac sie do sprzezenia glównego i umozliwiac w ten sposób powiekszenie calkowitej warto¬ sci sprzezenia obwodów.W kazdym z powyzszych ukladów transformator o zwyklej znanej budowie moze byc zastosowany w celu uzyskania sprzezenia glównego. Transformator po¬ mocniczy wraz z uzwojeniaqni 17 i 18 mo¬ ze posiadac postac w zasadzie zupelnie do¬ wolna; jest jednak rzecza wskazana, aby wykonac ten transformator jako osobna jednostke w postaci nagtawialnego trans¬ formatora sprzegajacego, przedstawione¬ go tytulem przykladu na fig. 2. W trans¬ formatorze tym ruchome uzwojenie 18 jest osadzone obok nieruchomego uzwoje¬ nia 17, na walku 23, który mozna obracac w lozyskach 2U za pomoca galki 25. Po¬ niewaz uzwojenia 17 i 18 sa ustawione pod pewnym katem do osi walka 23, przeto obracajac gajke 25, uzwojenie 18 mozna ustawiac pod dowolnym katem (od kata zerowego do kata 90°) wzgledem osi uzwo¬ jenia 17, to znaczy mozna zmieniac wspól¬ czynnik sprzezenia tych uzwojen od war¬ tosci maksymalnej (uzwojenia 17, 18 le¬ za na wspólnej osi) do minimalnej (uizwo- jenia 17, 18 sa prostopadle do siebie).Ruchome uzwojenia transformatorów po¬ mocniczych ukladów 13 i 19 sa polaczone ze soba mechanicznie w taki sposób, aby mogly byc obslugiwane za pomoca jednej galki, jak to zaznaczono schematycznie li¬ nia 26, dzieki czemu umozliwione jest je¬ dnoczesne nastawianie selektywnosci ob¬ wodów obu stopni wzmocnienia.Uklad sprzegajacy wedlug wynajazku moze byc stosowany oczywiscie w kazdym ukladzie odbiorczym, zawierajacym pare strojonych i sprzezonych ze soba obwo¬ dów. PL