Wykryto, ze mozna otrzymac cenne pro¬ dukty, skoro amidyny cykliczne, otrzymane z orto- wzglednie ^8-arylenodwuamin oraz podstawione przy //-atomie wegla alifatycz¬ na lub hydroaromatyczna reszta kwasowa, zawierajaca co najmniej 3 atomy wegla, przeprowadzic przez dzialanie srodkami sul- fonujacemi w rozpuszczalne w wodzie zwiaz¬ ki. Takie same srodki mozna otrzymac, pod¬ dajac amidyny cykliczne calkowitemu alky- lowaniu, aralkylowaniu lub arylowaniu i e- wenitualnie nastepnemu sulfonowianiu. Sul¬ fonowanie mozna uskuteczniac równiez e- wentualnie po uprzedniem czesciowem tylko alkylowaniu albo arylowaniu, albo tez aral¬ kylowaniu wymienionych zwiazków.Produkty, otrzymane w tetn sposób, twio- rza z zasadami lub kwasami sole, nadajace sie znakgmicie do prania, wyrównywania, rozpraszania i zwilzania. Mozna je wiec sto¬ sowac jako cenne srodki pomocnicze w prze¬ mysle wlókienniczym, jak równiez i w in¬ nych galeziach przemyslu, w których stosu¬ je sie tego rodzaju smdki poimlocinicze. PeiW- na liczba otrzymywanych produktów po¬ siada ponadto i inne wlasnosci, np. tworza one z barwnikami osady nierozpuszczalne, dzieki czemu mozna je stosowac do nadawa¬ nia wybarwieniom odpornosci na dzialanie wody. Wreszcie niektóre z otrzymanych produktów mozna stosowac do wytwarzania srodków zmiekczajacych.Z (posród aniidyn cyklicznych, nadaja- cych sie, jako materialy wyjsciowy do wy¬ twarzania produktów wfedlug sposobu ni¬ niejszego, mozna przytoczyc amidyny cy¬ kliczne, podstawione ewentualnie przy gru¬ pie NH reszta alkylowa, aralkylowa lufo a- rylowa, otrzymywane z o-fenylenodwuaminy lub jej homologów i analogów, jak np. o-tio- luydenodwuamjiny, chlorowanej o-fenyleno- dwuaminy, o-nitroaniliny, o-aiminodwufeny- loaminy, o - aminojednometyloaniliny, o- wzglednie /,8-naftyletoodwuaminy oraz z kwasów tluszczowych, jak kwasu maslo¬ wego, kapronowego, kaprylowego, kapry- nowego, laurynowiego i t. d. lub z kwasów naftenowych, albo z mieszanin odpowied¬ nich kwasów.Do sulfonowania nadaja sie np.: kwas chlorosulfonowy, kwas siarkowy, jak rów¬ niez dymiacy kwas siarkowy, zawierajacy bezwodnik kwasu siarkowego.Alkilowanie, aralkylowanLe oraz arylo- wanie uskutecznia sie najkorzystniej zapo- moca np, chlorku benzylowego, chloromety- lonaftalenu i jego pochodnych, chlorowco¬ pochodnych alkylowych, kwasów chlorowco- alkylosulfonowych, chlorohydryny, epichlo- rohydryny, alkylosiarczanów, dwuchloroni- trobenzenu i t. d.Mozna równiez otrzymac takie same zwiazki, dzialajac na kwasy sulfonowe o- lub peri-dwuamin, w których jedna z grup a- minowych jest podstawiona reszta •alkylowa, albo aralkylowa albo tez arylowa, wspo- mnianemi juz wyzszemi kwasami alifatycz- nemi lub hydroaromatycznemi albo ich zwiazkami chlorowcowcmi, bezwodnikami lub estrami.Do wyjasnienia sposobu wytwarzania srodków pomocniczych wedlug wynalazku, stosowanych w przemysle wlókienniczym lub w innych, sluza nastepujace przyklady.Przyklad I. Do 50 czesci wagowych kwasu chlorosulfonowego, mieszajac, wpro¬ wadza sie stppniowo w temperaturze +10°C 25 czesci wagowych /^-hcptadecylo-bienzimi- dazolu, ipóczcm mieszanine w temperaturze 20 — 25° C miesza sie dopóty, az próbka masy reakcyjnej rozpusci sie w rozcienczo¬ nym roztworze sody, dajac roztwór prze¬ zroczysty, co trwa 20 — 30 godzin.Mase reakcyjna zarabia sie wówczas ste¬ zonym roztworem soli kuchennej, ochlodzo¬ nym lodem, przyczem produkt sulfonowany wydziela sie, jako masa, krzepnaca w krót¬ kim czasie, która sie odsacza.Otrzymany produkt zawiesia sie w go¬ racej wodzie i zobojetnia przez dodanie lu¬ gu sodowego, przyczem otrzymuje sie prze¬ zroczysty, mocno pieniacy sie roztwór, z któ¬ rego otrzymuje sie przez odparowanie sól sodowa kwasu ^-heptadecylo - benzimidazo- losulfionowego.Otrzymany produkt rozpuszcza sie la¬ two w wodzie goracej, tworzac mocno pie¬ niacy sie roztwór, nadajacy sie znakomicie do prania, zwilzania i rozpraszania.Taki sam produkt otrzymuje sie, skoro zamiast kwasu chlorosulfonowego stosowac do sulfonowania dymiacy kwas siarkowy.Ogrzewa sie np. 178 czesci wag. ^a-hepta- decylo - benziimidaztolu do 100 — 120°C i stop ten wlewa stopniowo w temperatu¬ rze 10 — 30PC do 356 czesci wag. jedno- wodzianu kwasu siarkowego. Nastepnie do¬ daje sie do tego ostroznie w temperaturze 5 — 10°C 170 czesci wag. dymiacego kwa¬ su siatkowego (24% S03) i mieszanine miesza dopóty w temperaturze 5 — lO^C, az wzieta próbka rozpusci sie w zasadach, dajac roztwór przezroczysty, poczem pro¬ dukt wylewa sie na lód. Wydzielony pro¬ dukt sulfonowany odsacza sie, przemywa i przerabia dalej, jak wyzej.Otrzymane produkty mozna ewentual¬ nie wybielic zapomoca srodków utleniaja¬ cych, np. podchlorynów, nadtlenku wodo¬ ru, nadmanganianów i i d.Przyklad II. Do 75 czesci wag. kwasu chlorosulfonowego, który ochladza sie i miesza w temperaturze 5 — lO^C, wpro¬ wadza sie stopniowo 25 czesci wag. jll-wl- — 2 -decylo - benzimidazolu i miesza w tempe¬ raturze 20 — 25°C mieszanine te dopóty, az wzieta próbka rozpusci sie w rozcien¬ czonym roztworze sody, dajac roztwór przezroczysty, poczem produkt reakcji przerabia sie, jak opisano w przykladzie I.Otrzymany w ten sposób ju-undecylo - ben- zimidazolosulfonian sodowy tworzy z wo¬ da miekka i twarda mocno pieniace sie roz¬ twory, posiadajace znakomite wlasciwosci w 'zastosowaniu do prania.Przyklad III. 30 czesci wag. mieszani¬ ny jut - naftenylo - benzimidazolów zadaje sie stopniowo w temperaturze 10 — 20°C 90 czesciami wag. kwasu chlorosulfonowe- go i mieszanine miesza dopóty, az wzieta próbka rozpusci sie w roztworze sody, da¬ jac roztwór przezroczysty. Po przeróbce produktu, jak opisano w przykladzie I, otrzymuje sie mieszanine ju - naftenylo- benzimidazolosulfonianów jako produkt, la¬ two rozpuszczalny w wodzie, który jest znakomitym srodkiem do zwilzania i pra¬ nia.Przyklad IV. 100 czesci wag. /u - hep- tadecenylo - benzimidazolu (otrzymanego zapomoca kondensacji kwasu olejowego z o-fenylenodwuamina) rozpuszcza sie w temperaturze 10 — 20°C w 300 czesciach wag. jednowodzianu kwasu siarkowego.Mieszanine reakcyjna ochladza sie do 5°C, wkrapla w temperaturze 0 — 5°C 150 cze¬ sci wag. 24%-wego dymiacego kwasu siar¬ kowego (oleum) i w temperaturze tej mie¬ sza dopóty, az wzieta próbka rozpusci sie calkowicie w wodnych roztworach zasad.Po zwyklej przeróbce, jak opisano w przy¬ kladzie I, otrzymuje sie .produkt, tworzacy pieniace sie roztwory, posiadajace wybitne wlasciwosci przy stosowaniu do prania i zwilzania.Podobne zwiazki otrzymuje sie, stosu¬ jac mieszaniny imidazolów, otrzymywane zapomoca kondensacji aromatycznych pe- ri- lub o-dwuamin z mieszaninami kwasów tluszczowych, jak kwasu z oleju kokoso¬ wego, z oleju palmowego, z tluszczu utwar¬ dzonego, kwasu z oleju soja, z oleju arachi- sowego, z oleju kostnego i t. d.Przyklad V. 1,84 czesci wag. o-amino- dwufenyloaminy stapia sie, unikajac do¬ stepu powietrza, z 2,84 czesciami wag kwasu stearynowego i stop ogrzewa sie w ciagu 20 godzin do temperatury 200^0.Ostatnie ilosci tworzacej sie wady najko¬ rzystniej, jest odpedzic, przepuszczajac przez komore reakcyjna suchy dwutlenek wegla. Otrzymany stop, skladajacy sie z /^-heptadecylo - N - fenylo - benzimidazo¬ lu, bezposrednio lub po przekrystalizowa- niu i odbarwieniu produktu z alkoholu, mozna sulfonowac w sposób nastepujacy: 1 czesc jll - heptadecylo - N - fenylo - benzimidazolu rozpuszcza sie, mieszajac dokladnie, w temperaturze +10^0 w 2 czesciach wag. jednowodzianu kwasu siar¬ kowego i do roztworu wlewa powoli w temperaturze. + 5°C 1 czesc dymiacego kwasu siarkowego (60 — 65% S03) tak, aby temperatura nie podniosla sie ponad +5aC. Po wlaniu calej ilosci dymiacego kwasu siarkowego miesza sie mieszanine reakcyjna w temperaturze ^f- 5°C dopóty, az próbka produktu sulfonowanego rozpu¬ sci sie w wodzie, dajac roztwór przezro¬ czysty.Otrzymany produkt przerabia sie dalej w sposób zwykly. Otrzymuje sie sól sodo¬ wa fi - heptadecylo - N - fenyloberuzimida- zolu w postaci latwo rozpuszczalnego w wodzie proszku, który daje mocno pienia¬ ce sie roztwory, nadajace sie znakomicie do prania.Przyklad VI. 1,98 czesci wag. N - benzyilo-o-fenylenO - dwti&tmiffiy stapia sie z 2,84 czesciami wag. kwasu stearynowego, unikajac dostepu powietrza, i stop ogrzewa w ciagu 20 godzin w temperaturze 200°C.Ostatnie ilosci tworzacej sie wody odpedza sie, najkorzystniej, przepuszczajac przez komore reakcyjna suchy dwutlenek wegla.Otrzymany stop, skladajacy sie ju - hepta- — 3 —decylo - N - beiizylb - benzimidazolu moz¬ na bezposrednio lub to odpowiedniem oczyszczeniu sulfonowac w sposób naste¬ pujacy. 1 czesc wag. ju - heptadecylo - N - ben- zylo - benzimidazolu w stanie stopionym wlewa sie stopniowo, mieszajac i ochla¬ dzajac do 1 czesci wag. jednowodzianu kwasu siarkowego w ten sposób, aby tem¬ peratura mieszaniny nie podniosla sie po¬ nad -f-lO^C. Skoro z dodawanych skladni¬ ków utworzy sie jednorodna niasa, ochla¬ dza sie ja do temperatury 0°C i wlewa po¬ woli 1 czesc wag. dymiacego kwasu siarko¬ wego (60 — 65 % S0S) tak, aby tempera¬ tura nie podniosla'sie ponad +5°C. Po dodaniu calej ilosci dymiacego kwasu siar¬ kowego mieszanine miesza sie dalej w wy¬ mienionej temperaturze dopóty, az wzieta próbka rozpusci sie w wodzie, dajac roz¬ twór przezroczysty, -co trwa 1 do 2 godzin.Nastepnie maise sulfonlowiaina wylewa sie na lód, zobojetnia lugiem sodowym i odparowuje. Otrzymuje sie sulfonowany /e-hcptadecy4o'iV-benzylo4)enziniidazol w postaci latwo rozpuszczalnego w wodzie proszku, którego roztwory nadaja sie zna¬ komicie do prania.Przyklad VII. 20 czesci wag. ju, - hep- tadecyilo - 1,2 - naftyio-imidazolu (otrzy¬ manego zapomoca kondensacji 1,2 - nafty- leno - dwruaiminy m kwasem stearynowym) wprowadza sie do 100 czesci wag. jedno¬ wodzianu kwasu siarkowego, poezem otrzy¬ many roztwór ogrzewa sie w ciagu 16 go¬ dzin na kapieli wodnej. Otrzymana, prawie bezbarwna, mieszanine sulfonowa zarabia sie 200 czesciami wag. lodu i wydzielony kwas sulfonowy wyzej wymienionego zwiazku odsacza na glince. Zwiazek ten w celu dalszego oczyszczenia przemywa na¬ syconym roztworem soli kuchennej.Roztwór zobojetnionego kwasu posiada wlasciwosc mocnego pienienia sie i nadaje sie znakomicie do prania i rozpraszania.Przyklad VIII. 11,9 czesci wag. kwasu /,8-inaftylenodwuamino-4-sulfonowego mie¬ sza sie w temperaturze 120—150*0 z oko¬ lo 50 czesciami wag. chlorku kwasu steary¬ nowego, dopóki nie ustanie wydzielanie sie kwasu solnego. Nastepnie mieszanine reak¬ cyjna ochladza sie i w celu usuniecia nad¬ miaru chlorku kwasu stearynowego zadaje okolo 400 czesciami wag. benzenu, wytra¬ wia przez czas krótki, odsacza i przemywa benzenem. Powstaly produkt kondensacji, slabo zabarwiony na kolor zielonawozólty, jest rozpuszczalny w wodnym roztworze zasad.Przyklad IX. 20 czesci wag. yw-hepta- decylo-perimidyny (otrzymanej przez o- grzewanie 7,8-naftylenodwuaminy z kwa¬ sem stearynowym) wprowadza sie stopnio¬ wo w temperaturze pokojowej do 100 cze¬ sci wag. jednowodzianu kwasu siarkowe¬ go. Po calkowitem rozpuszczeniu pochod¬ nej perimidynowej mieszanine ogrzewa sie na kapieli wodnej dopóty, az próbka masy reakcyjnej rozpusci sie w wodzie, tworzac roztwór przezroczysty.Miesizanine sulfonowa zarabia sie wów¬ czas 200 czesciami wag. lodu, przyczem produkt sulfonowany wydziela sie jako bezpostaciowa, czesciowo speczniala masa, która odsacza sie. W celu dalszego oczy¬ szczenia mase te zarabia sie i przemywa nasyconym roztworem chlorku sodowego.Sulfonowana ju - hqptadecyloperimidy- ne, otrzymana w ten sposób, zawiesza sie w goracej wodzie i mieszanine zobojetnia roztworem sody lub lugiem sodowym, a nastepnie wytworzony roztwór odparowu¬ je do sucha. Wytwarza sie sól sodowa sul¬ fonowanej ^-heptadecyloperimidyny jako proszek, slabo zabarwiony na kolor zielo¬ nawozólty, który rozpuszcza sie w wodzie, tworzac mocno pieniace sie roztwory. Roz¬ twory te nadaja sie znakomicie do prania welny potnej.Przyklad X. Do 50 czesci wag. kwasu chlorosulfomowego wprowadza sie w tem¬ peraturze 5°C stopniowo, mieszajac, 25 — 4 —czesci wag. drobno sproszkowanej /^-hcp- tadecylo-perimidyny i mieszanine w tem¬ peraturze tej miesza dopóty, az sie ona rozpusci. Temperature mieszaniny reak¬ cyjnej podnosi sie wówczas do 25—30°C i miesza w tej temperaturze dalej w ciagu 3 godzin, a nastepnie do masy sulfonowa¬ nej dodaje 200 czesci wag. lodu, przyczem wydziela sie produkt sulfonowy w postaci masy ziarnistej, która przerabia sie dalej wedlug przykladu IX.Przyklad XL Do 50 czesci wag. kwasu chlorosulfonowego, ochlodzonego do 5°C, wprowadza sie stopniowo, mieszajac i uni¬ kajac wzrostu temperatury, 20 czesci wag. ^-undecylo-perimidyny (otrzymanej przez ogrzewanie /,8-naftylenodwuaminy i kwa¬ su laurynowego), poczem produkt sulfonu¬ je sie w tych samych warunkach, jak opi¬ sano w przykladzie X.Otrzymuje sie sól sodowa perimidyny, sulfonowanej w rdzeniu naftalenowem, w postaci proszku, zabarwionego na kolor zielonawozólty, który latwo rozpuszcza sie w wodzie i posiada znakomite wlasciwosci nawilzania i prania.Przyklad XII. 1,08 czesci wag. o-feny- lenodwuaminy i 2,84 czesci wag. kwasu stearynowego stapia sie razem, najkorzyst¬ niej unikajac dostepu powietrza, i stop ogrzewa w temperaturze 200°C w ciagu 20 godzili!. W celu calkowitego usuniecia ostatnich ilosci wilgoci, pod koniec reakcji przepuszcza sie przez komore reakcyjna strumien suchego dwutlenku wegla lub azo¬ tu. Nastepnie pozostawia sie stop do ostu¬ dzenia do 100°C, poczem dodaje, miesza¬ jac dokladnie, 1,14 czesci wag. chlorku benzylowego i 0,82 czesci wag. octanu so¬ dowego (bezwodnego) i mieszaninie ogrze¬ wa, mieszajac stale, w ciagu 3 godzin w temperaturze 110—120°C, wreszcie tem¬ perature podnosi sie do 200°C, w celu od¬ pedzenia utworzonego kwasu octowego i innych produktów pobocznych. W celu u- latwienia przebiegu destylacji korzystnie jest z naczynia reakcyjnego usunac pro¬ dukty lotne.Zamiast octanu sodowego mozna rów¬ niez stosowac inne substancje, wiazace kwas, jak bezwodny weglan sodowy, we¬ glan wapniowy i srodki podobne.Po oddestylowaniu ze stopu lotnych skladników w temperaturze 200°G pozosta¬ wia sie stop, w spokoju, .do ostudzenia, przyczem utworzony chlorek sodowy osa¬ dza sie na dnie naczynia, wskutek czego ^-heptadecylo - N - benzylo - benzimidazol mozna zlac latwo w temperaturze 50°C, jako brunatno zabarwiony olej, który ewen¬ tualnie mozna odbarwic. 1 czesc wag. otrzymanego ^-heptade- cylo - N - benizylobenzimidazolu, opisanego powyzej, ogrzewa sie w temperaturze 30— 40°C, przyczem przechodzi on w gesty olej; olej ten wlewa sie powoli, mieszajac dokladnie i ochladzajac, do 1 czesci wag. jednowodzianu kwasu siarkowego tak, aby temperatura mieszaniny nie wzrosla ponad + 10°C. Po wlaniu calej ilosci oleju mie¬ szanine ochladza sie do temperatury 0° do +5°C, poczem wlewa sie powoli 1 czesc wag. dymiacego kwasu siarkowego (60— 65% S03) tak, aby temperatura nie prze¬ kroczyla +5°C. Po calkowitem wlaniu kwa¬ su mieszanine sulfonowa miesza sie dalej w temperaturze +5°C dopóty, az wzieta próbka produktu rozpusci sie w wodzie, dajac roztwór przezroczysty. Nastepnie mieszanine sulfonowana przerabia sie da¬ lej w sposób zwykly; mozna np. wylac ja na lód, zobojetnic lugiem sodowym i odpa¬ rowac. Otrzymuje sie wówczas sól sodo¬ wa sulfonowanego ^-heptadecylo-W-ben- zylo-benzimidazolu, zmieszana z siarcza¬ nem sodowym, jako latwo rozpuszczalny w wodzie proszek, którego roztwory moc¬ no sie pienia i nadaja sie znakomicie do prania.Zamiast chlorku benzylowego, przyto¬ czonego w tym przykladzie, mozna stoso¬ wac inne tluszczowoaromatyczne, tluszczo- — 5 -we lub aromatyczne zwiazki chlorowcowe, zawierajace dajacy sie latwo wymienic chlorowiec, jak pochodne chlorku benzy¬ lowego, chlorometylonaftalen i jego po¬ chodne, nitrowane chlorobenzeny, chlorek alylowy, kwasy chlorowco-alkylosulfono- we i ciala podobne.Otrzymane produkty mozna ewentual¬ nie wybielic zapomoca srodków utleniaja¬ cych, jak podchlorynów, nadtlenku wodoru, nadmanganianów i srodków podobnych.Przyklad XIII, 100 czesci wag. ju,-hep- tadecylo-iV-benzylo - benzimidazolu, otrzy¬ manego wedlug przykladu XII, stapia sie w temperaturze 100—120°C i wlewa powoli, mieszajac, do 100 czesci wag. jednowó¬ dziami (czystego 100%-go) kwasu siarko¬ wego w temperaturze 10—30QC. Nastepnie wytworzona mieszanine zadaje sie 50 cze¬ sciami wag. Gzterochloroetanu, miesza przez czas krótki, poozem ochladza do 0—5°C i w temperaturze tej sulfonuje 100 czescia¬ mi wag. (60—65% S03) dymiacego kwa¬ su siarkowego. Po przeróbce masy sulfono¬ wanej, jak opisano w przykladzie XII, o- trzymuje sie zólto zabarwiona sól kwasu sulfonowego w postaci proszku, który roz¬ puszcza - sie w alkalicznych i kwasnych wodnych roztworach, tworzac mocno pie¬ niace sie roztwory.Zamiast czterochloroetanu, jako srodka rozcienczajacego przy sulfonowaniu, moz¬ na równiez stosowac inne odpowiednie srodki rozcienczajace, jak np. trójchloro¬ etylen. Mozna równiez /^-heptadecyloi-iy- benizylo-benzimidazol rozpuscic uprzednio w czterochloroetanie i nastepnie sulfono¬ wac wedlug znanych sposobów.Otrzymane produkty mozna ewentual¬ nie wybielic zapomoca srodków utleniaja¬ cych.Przyklad XIV. Ze 100 czesci wag. tech¬ nicznej mieszaniny kwasów stearynowego i palmitynowego i 41 czesci wag. o-fenyleno- dwuaminy wytwarza sie, jak podano w przykladzie I, mieszanine pentadecylo- i heptadecylobenzimidazolów, która ochla¬ dza sie do 140—120°C, poczem dodaje stopniowo 46 czesci wag. chlorku benzylo¬ wego.Po 6-ciogodzinnem mieszaniu w tempe¬ raturze 140—150°C temperature mieszaniny podwyzsza sie do 170^ i miesza przez dalsze 6 godzin. Otrzymana mieszanine reakcyjna benzylowanych chlorowodor¬ ków imidazolów sulfonuje sie w sposób, podany w przykladzie XIII, przyczem równiez otrzymuje sie produkt o wybitnych wlasciwosciach do prania.Przyklad XV. 100 czesci wag. /^-hepta- decylo-benzimidazolu ogrzewa sie w tem¬ peraturze 140—145°C, poczem wkrapla 36 czesci wag. chlorku benzylowego i utrzy¬ muje mieszanine reakcyjna w tej tempera¬ turze jeszcze okolo 10 godzin. Po ochlo¬ dzeniu do temperatury mniej wiecej 100°C wlewa sie powoli 100 czesci wag. otrzy¬ manego produktu benzylowania w tempe¬ raturze 10—20°C do 300 czesci wag. jedno- wodzianu kwasu siarkowego. Nastepnie mieszanine ochladza sie do 5°C i dodaje w temperaturze od 0 do 5°C, powoli, 150 czesci wag. (60—65% S03) dymiacego kwasu siarkowego. Mieszanine, sulfonowa¬ na w tej temperaturze, miesza sie dopóty, az wzieta próbka rozpusci sie calkowicie w wodzie, dajac roztwór przezroczysty.Otrzymany produkt wówczas przerabia sie dalej wedlug przykladu XII. Otrzymuje sie jasnozabarwiona sól sodowa kwasu sulfono¬ wego, która rozpuszcza sie w wodzie, two¬ rzac pieniace sie roztwory.Podobne zwiazki otrzymuje sie, sto¬ sujac benzylowane imidazole, otrzymywa¬ ne z aromatycznych o-dwuamin i kwasu z oleju kokosowego, palmowego lub innych kwasów tluszczowych.Przyklad XVI. 241 czesci wag. mie¬ szaniny benzylowanych chlorowodorków benzimidazolów, otrzymanej wedlug przy¬ kladu XIV, stapia sie w temperaturze 120— 125°C. Nastepnie do stopu tego dodaje sie - 6 —powoli, mieszajac, 60 czesci wag. drobno sproszkowanej sody i, skoro ustanie wy¬ dzielanie sie kwasu weglowego, 70 czesci wag. chlorku benzylowego. Miesizanine re¬ akcyjna miesza sie w ciagu 6 — 10 godzin w temperaturze 125°C i pozostawia do ochlodzenia.W celu oczyszczenia powstalego pro¬ duktu reakcji i usuniecia sody oraz pozo¬ stalych skladników nieorganicznych, prze¬ sacza sie go w stanie stopionym i skrzepnie¬ ty przesacz, w celu usuniecia ewentualnie obecnych matenjalów wyjsciowych, wylu- gowuje rozpuszczalnikiem organicznym, jak np. benzenem. Otrzymuje sie w ten sposób czwartorzedowa sól amonjowa benzylowa- nego benzimidazolu o wzorze: CH I N :-/' // // N CV vCff.-< (w którym R mozna podstawic reszta hep- tadecylowa albo pentadecylowa) w posta¬ ci bezbarwnego proszku, który jest roz¬ puszczalny w goracej wodzie, tworzac moc¬ no pieniace sie roztwory.Stosujac zamiast chlorku benzylowego równowazne ilosci 2,4 - dlwuichloro - 1 - ni¬ trobenzenu, otrzymuje sie produkt podob¬ ny. Równiez udalo sie dzialaniem siarcza¬ nu dwumetylowego w obecnosci weglanu sodowego, przeprowadzic heptadecylo - benzimidazol w) czwartorzedowa, metylowa- na sól amonjowa, która jest rozpuszczalna w wodzie, tworzac pieniace sie roztwory, i posiada wlasciwosc osadzania barwników.Produkty, przytoczone w tym przykladzie, mozna stosowac do nadawania odpornosci na dzialanie wody wybarwieniom, otrzy¬ mywanym zapomoca barwników bezpo¬ srednich na blonniku naturalnym lub rege¬ nerowanym.Przyklad XVII. 20 czesci wag. produk¬ tu, otrzymanego wedlug przykladu XVI, zarabia sie W temperaturze 0 — 5°C 20 cze¬ sciami wag. jednowodzianu kwasu siarko¬ wego. Do mieszaniny tej dodaje sie nastep¬ nie 20 czesci wag. dymiacego kwasu siarko¬ wego (60 — 65% S03), starannie ochladza¬ jac, poczem miesza sie dalej jeszcze w cia¬ gu godziny w temperaturze 0°C. Skoro wzieta próbka, rozpuszczona w wodzie, nie metnieje juz, wówczas mieszanine reakcyj¬ na wylewa sie na lód, zobojetnia lugiem so¬ dowym i powstaly roztwór odparowuje do sucha. Otrzymuje sie w ten sposób produkt o znakomitych wlasciwosciach do prania.Przyklad XVIII. 40 czesci wag. mie¬ szaniny benzylowanych chlorowodorków benizimidazolów, otrzymanej wedlug przy¬ kladu XIV, miesza sie z 200 czesciami wag. 10% -wego roztworu sody w temperaturze okolo 50°C dopóty, az produkt reakcji wy¬ dzieli sie w postaci brunatno zabarwionego oleju. Olej ten oddziela sie od warstwy wodnej, przemywa woda do znikniecia od¬ czynu alkalicznego i suszy w prózni w tem¬ peraturze 40 — 90°C. 25 czesci wag. tak otrzymanego produktu wprowadza sie w temperaturze 0 —5°C do 50 czesci wag. dy¬ miacego kwasu siarkowego (24% SO%) i miesza w temperaturze 0°C dopóty, az wzie¬ ta próbka rozpusci sie calkowicie w wodzie.Produkt reakcji przerabia sie wówczas, jak opisano w przykladzie XII.Przyklad XIX. 66,8 czesci wag. jll - heptadecenylobenzimidazolu zarabia sie 27,2 czesciami wag. chlorku benzylowego w ciagu 6 godzin w temperaturze 160 — 165°C. Nastepnie dodaje sie stopniowo w tej samej temperaturze 20,6 czesci wag. wyprazonej sody i 100 czesci wag. trójchlo- robenzenu i miesza w ciagu x/2 godziny, po¬ czem dodaje sie jeszcze raz 27,2 czesci — 7 —wag. chlorku benzylowego i po 2-godzinnem mieszaniu ochladza, przesacza, pozostalosc przemywa benzenem, suszy i przerabia da¬ lej wedlug przykladu XVL Podobnie postepuje sie przy stosowaniu zamiast p - heptadecyloimidazolu ju ~ unde- cylo-, propylo- i L d. -benzimidazolów lub ich mieszanin.Zwiazki, otrzymywane w ten sposób, sa to proszki, które sie rozpuszczaja, tworzac pieniace sie roztwory. Posiadaja one wla¬ sciwosc zwiekszania zdolnosci zwilzania i polepszaja odpornosc na dzialanie wody barwników bezposrednich.Przyklad XX. 35,6 czesci wag. /i-hep- tadecenylobenzimidazolu zarabia sie 9,3 czesciami wag. epichlorohydryny i 100 cze¬ sciami wag. chlorobenzenu w ciagu 6 godzin w temperaturze 120 — 130°C. Nastepnie dodaje sie 10,6 czesci wag. weglanu sodo¬ wego, poczem jeszcze raz 9,3 czesci wag. epichlorohydryny. Po 2-godzimnem miesza¬ niu mieszanine reakcyjna ochladza sie, od¬ sacza mieszanine soli i produkt reakcji oczyszcza wedlug przykladu XVI.Jak juz zaznaczono na wstepie, produk¬ ty, otrzymywane wedlug niniejszego wyna¬ lazku, mozna stosowac jako srodki uszla¬ chetniajace w przemysle wlókienniczym, jak równiez w innych galeziach przemyslu, w których stosuje sie srodki do prania, emulgowania, rozpraszania, uodporniania na dzialanie wody, zwilzania i t. d.Przyklady zastosowania produktów, o- trzyimywanych wedlug niniejszego sposobu, jako namiastki lub dodatku do mydla, albo równiez jako namiastki czerwonego oleju tureckiego w przemysle, majacym za zada¬ nie uszlachetnianie welny i bawelny: a) Welne surowa pierze sie w tempera¬ turze 45°C w kapieli, zawierajacej w litrze Ig//- undecylobenzimidajzolo - sulfonianu sodowego. Wyprana welna jest biala. Pra¬ nie w wodzie twardej daje równiez wyniki zadowalajace.Takie same wyniki osiaga sie, stosujac zamiast pochodnej imidazolowej 1 g soli sodowej sulfonowanej ju, - heptadecylo - perimidyny. b) Tkanine welniana pierze sie w zwyklej twardej wodzie w temperaturze 50°C w kapieli, zawierajacej w litrze 1,5 g ju - undecylobenzimidazolosulfonianu sodo¬ wego. Tkanine mozna nastepnie barwic, przyczem osady nie wystepuja. c) Tkanine welniana pierze sie w zwyklej twardej wodzie, w temperaturze 50°C, w kapieli, zawierajacej w litrze 1,5 g N - benizylo - ju - undecylobenzimidazolo- sulfonianu sodowego (otrzymanego przez sulfonowanie produktu reakcji chlorku ben¬ zylowego na ju, - undecylobenzimidazol).Tkanine mozna nastepnie barwic, pnzyczem osady nie wystepuja. d) Kapiel, skladajaca sie z twardej wo¬ dy o twardosci 20° niemieckich i 2,5 g my¬ dla na litr, gotuje sie w ciagu godziny. Ka¬ piel nie pieni sie i wydziela sie mydlo pota¬ sowe w postaci mazi. Przez dodanie do ka¬ pieli tej 0,5 g fi - heptadecylobenzimidazo- losulfonianu sodowego na litr, w kapieli tej wytwarza sie piane, przyczem mydlo pota¬ sowe nie wydziela sie. e) 100 czesci wag. mydla rdzeniowego, przeprowadzonego w ciecz przez ogrzewa¬ nie, zadaje sie 3 — 10 czesciami wag. soli sodowej kwasu sulfonowego, otrzymanego przez sulfonowanie mieszaniny imidaizolów, która znów otrzymuj e sie zapomoca konden¬ sacji o - fenylenodwuiaiminy z techniczna mieszanina kwasów stearynowego i palmi¬ tynowego. Przy stosowaniu tego mydla do prania, np. w wodzie twardej o wlasciwo¬ sciach, przytoczonych w przykladzie po¬ przednim, obecnosc sulfonianu imidazolo- wego znacznie zmniejsza wydzielanie sie mydla Wapniowego. f) Bawelne, po usunieciu kleju, luguje sie, jak zwykle, w kapieli, zawierajacej w litrze 10 g wodorotlenku sodowego i 1 g ju - heptadecylo - benzimidazolosulfoniianu sodowego, w ciagu 5 godzin, pod cisnieniem — 8 —2y2 atan. Dzieki takiej obróbce luski nasion wylugowanej bawelny zostaj a dokladnie wygotowane i pektyna zostaje usunieta w znacznym stopniu. g) Bawielne'surowa napawa sie w cia¬ gu i/2 godziny alkalicznym roztworem, za¬ wierajacytó W litnze 10 g anilidu kwasu 2,3 - oksynaftoesowego i 1 g fi - heptade- cylobenzimidazolosulfoniaiiu sodowego, i wywoluje, jak zwykle, dwuazowanym ete¬ rem cMoroaminodwufenylowym. Wytwo¬ rzony szkarlatno - czerwony odcien odzna¬ cza sie glebokoscia i równomiernoscia bar¬ wy oraz odpornoscia na scieranie* Przyklad zastosowania otrzymanych produktów jako srodków do zwilzania. a) ju - undecylobenzimidazolosulfonian sodowy wykazuje w roztworze wodnym wysoka zdolnosc zwilzania. Wystarcza juz stezenie 1 g wspomnianego produktu w li¬ trze, aby bawelne w krótkim czasie zwil¬ zyc w kapieli zimnej. Przedza welniana, która, jak wiadomo, zwilza sie trudno, za¬ nurza sie w tej kapieli bardzo sizybko w temperaturze zwyklej. b) Towar bawelniany poddaje sie mer- ceryzacji w kapieli, zawierajacej w litrze lug sodowy o 30°Be, 4 g soli sodowej kwa¬ su ju - undecylobenizimidazolosulfonowego i 0,4 g metylocykloheksanolu. Towar przy tym dodatku zostaje znacznie szybciej zwilzony, niz bez niego. c) Rozpuszcza sie 1 g /a -. heptadecy- lobenjzimidazolosulfonianu sodowego w 500 cm3 wody i na powierzchnie roztworu kla¬ dzie 5 g przedzy welnianej. W krótkim czasie przedza welniana, wskutek calkowi¬ tego zwilzenia, opada na dno zbiornika. W wodzie zwyklej zwilzanie trwa kilka go¬ dzin.Przyklad zastosowania wyzej wymie¬ nionych produktów w przemysle skórza¬ nym: Skóry garbuje sie w zwykly sposób chromem, zobojetnia i obrabia w beczce roztworem, zawierajacym w litrze 1 g u-h«ptade<^l-ofcenzimidazolosulfonianu so- dovtego,W ciagu 30 minut w temperaturze 50 — 60°C. Nastepnie «kóry pfrzerzuca siev w c*efc ulatwienia obciekania, wyprostówu- je i sfbiszys fafejtfcwykle, w suszami.Sktfro skói*y te nalezy pózniej farbo¬ wac; wówczas calkuje sie je w wodzie w teniperattarz^'40 — 50^C.Przyklad zastosowania wyzej wymie¬ nionych produktów w farbiarstwier at) 100 czesci wag. welny barwi sie roz* tworem, zawierajacym 4% fioletu Neolan 5 R, 5 % fcwksu siarkowego i 0,02% chlor¬ ku heptadecylo - N.N - dwubenzylo - ben- zimidazolowego, rozpoczynajac barwienie w temperaturze 60°C i utrzymujac te tem¬ perature w ciagu 20 minut, a nastepnie go¬ tujac w ciagu % godziny.Welna, barwiona w ten sposób, posiada zabarwienie glebsze i równomierniejsze, niz przy stosowaniu tylko samego kwasu siarkowego. b) 100 czesci wag. przedzy bawelnia¬ nej barwi sie 2,5%-wym blekitem bezpo¬ srednim (Schultz J VII 510) na kolor zie- lonawy w 20-krotnej kapieli, zawierajacej 30% krystalicznej soli glauberskiej i 2% sody, w ciagu 1 godziny w temperaturze wrzenia. Nastepnie zabarwiona przedze plócze sie i w ciagu 20 minut poddaje dzia¬ laniu kapieli zimnej, zawierajacej w litrze 1 g chlorku heptadecylo - N.N - dwuben- zylobenzimidazolowego. Zabarwienie prze¬ dzy, obrobionej w ten sposób, jest znacznie odporniejsze na dzialanie wody, niz prze¬ dzy, nie poddanej tej obróbce. PL