PL173529B1 - Pochodne N-tert-butylodekahydro-2-[2(R)-acyloksy-4-fenylo-3-(S)-[[N-(2-chinolilokarbonylo)-L-asparaginylo]amino]butylo]-(4aD,8aS)-izochinolino-3(S)-karboksyamidu - Google Patents

Abstract

1. Pochodne N-tert-butylodekahydro- 2-[2(R)-acyloksy-4-fenylo-3-(S)[[N-(2-chin- oliiokarbonylo)-L-asparaginylo]ammo]but ylo]-(4aD,8aS)-izochinolino-3(S)-karboksy- amidu o wzorze 1, w którym R 1 oznacza nizszy alkanoil, nizszy alkoksynizszyalkanoil, pirydylokarbonyl lub furylokarbonyl, oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie. Wzór 1 PL PL

Description

Przedmiotem wynalazku są nowe pochodne N-tert-butylodekahydrΌ-2)[2(R)-acylrksy^)^^-^-^]^;sS(r-)^-)ίs)[[-^-)(^-)^^^inc0.ii«lka-^lbonJSSlo)-lL-)-^J^^]raginylo]^^^iino]butylo])(4aD,8aS)izrchinolinr-3(S)-karboksyamidu o działaniu przeciwretrowirusowym, które znajdują zastosowanie do leczenia ciała ludzkiego lub zwierzęcego, albo do wytwarzania preparatów farmaceutycznych.

Istnieje cały szereg chorób, które według obecnego stanu wiedzy są wywoływane przez retrowirusy.

Według dotychczasowego stanu wiedzy AIDS jest chorobą układu odpornościowego wywoływaną przez retrowirus HIV (Human Immunode-icienay Virus). Według szacunkowych obliczeń WHO na AIDS choruje około 10 milionów osób, choroba wciąż rozprzestrzenia się praktycznie prowadzi zawsze do śmierci pacjenta.

Jako przyczynę choroby udało się dotychczas zidentyfikować i scharakteryzować pod względem bioingicznomolekularnym retrowirusy HIV-1 i HIV-2 (HIV oznacza Human Immunrde-icienay Virus). Ze względu na dotychczasowe ograniczone możliwości łagodzenia objawów AIDS i małe możliwości prewencyjne, dla lecznictwa szczególnie interesujące jest poszukiwanie preparatów, które zapobiegają rozmnażaniu się samego wirusa, nie uszkadzając przy tym zdrowych komórek i tkanek pacjenta.

Proteaza retrowirusowa jest enzymem proteolitycznym, który ze względu na występujący w jego aktywnym centrum rodnik aspartanianowy jest zaliczany do proteaz aspartanianowych i w cyklu rozmnożeniowym szeregu retrowirusów współdziała w dojrzewaniu nowych zakaźnych wirionów wewnątrz zakażonych komórek.

Każdy z retrowirusów HIV-1 i HIV-2 zawiera w swoim genomie rejon, który koduje dla proteazy gag. Ta proteaza gag jest odpowiedzialna za prawidłowe

173 529 rozszczepianie proteolityczne protein poprzedzających, które pochodzą z odcinków genomu kodujących dla Group Specific Antigens (gag). Zostają przy tym uwolnione proteiny strukturalne rdzenia wirusa (ang. Core). Sama proteaza gag jest częścią składową kodowanej przez odcinek pol genomu HIV-1 i HIV-2 proteiny poprzedzającej, która zawiera także odcinki dla transkryptazy odwrotnej i i.ntegrazy i przypuszczalnie jest rozszczepiana autoprotcoiitycznie.

Proteaza gag odszczepia korzystnie N-terminalnie od reszt prolinowych główną proteinę rdzenia (Major Core Protein) p24 w HIV-1 i HIV-2. np w dwuwartościowych rodnikach Phe-Pro, Leu-Pro lub Tyr-Pro. Chodzi tu o proteazę w aktywnym katalitycznie rodnikiem aspartanianowym w aktywnym centrum, czyli o tak zwaną proteazę aspartanianową.

Ze względu na główną rolę proteazy gag w procesach jakim podlega wymieniona Core Protein wychodzi się z tego, że skuteczne hamowanie tego enzymu in vivo wstrzymuje budowanie dojrzałych wirionów tak, że odpowiednie inhibitory mogą być zastosowane do celów leczniczych. Od pewnego czasu pojawiły się powszechne usiłowania dostarczenia związków, które działają skutecznie in vivo jako substancje hamujące przeciwko wymienionym retrowirusowym proteazom gag, zwłaszcza przeciwko proteazie gag w HIV-1 (proteazie HIV-1), jak również przeciwko proteazie gag w HIV-2 lub w innych wirusach AIDS.

Obecnie głównym celem jest postawienie do dyspozycji takich związków, które posiadają jak najlepsze właściwości farmakokinetyczne.

Podstawę skuteczności działania leczniczego in vivo stanowi osiągnięcie dobrej dyspozycyjności biologicznej, np. dobrej wchłanialności i wysokiego poziomu we krwi, także przy podawaniu dojelitowym, jak np. doustnym, aby w ten sposób osiągać wystarczająco duże stężenia w zakażonych komórkach, i/lub korzystne rozmieszczenie w organizmie.

Zadanie niniejszego wynalazku polega na dostarczeniu działających skutecznie przeciwretrowirusowych związków o nowej budowie, posiadających ulepszone właściwości farmakodynamiczne, które wykazują zwłaszcza lepszą wchłanialność niż odpowiednie niemodyfikowane związki przeciwretrowirusowe nawet przy podawaniu dojelitowym, zwłaszcza doustnym i/lub prowadzą do osiągania we krwi poziomów substancji zwłaszcza niemodyfikowanych działających przeciwretrowirusowo substancji, wyższych niż przy odpowiednim podawaniu niemodyfikowanych, działających przeciwretrowirusowo substancji.

Zgodnie z wynalazkiem są to pochodne N-tert-butylodekahydro-2-[2(R)-acyk).k.sy4-fenylo-3-(S)[[N-(2-cłunohiokarbonylo)-L-asparaginylo]amino]butylo]-(4aD,8aS)-izochi nolino-3(S)-karboksyamidu o wzorze 1, w którym Ri oznacza niższy alkanoil, niższy alkoksyniższyalkanoil, pirydylokarbonyl lub furylokarbonyl oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.

W europejskim zgłoszeniu patentowym EP 0 432 695 (opublikowanym dn. 19 czerwca 1991 r.) jest wymieniony związek o wzorze 2, który jest także objęty przez EP 0 346 847 (opublikowanym 19.06.1991 r.) i dla którego opisano przebieg syntezy w EP 0 432 694 (opublikowanym 11.12.1989). Związek ten jest także wymieniony w poniżej podanych publikacjach i zbadane jest jego działanie in vitro, na hodowle komórkowe oraz in vivo, jak również wpływ jego budowy na działanie: Tucker, T. J., et al J. Med. Chem. 35, 2525-2533 (1992); Roberts, N. A., et al., Biochem. Soc. Transact. 20, 513-516 (1992); Krausslich, H.-G., J. Virology 66, 567-572 (1992); Martin, J. A., et al., Biochem. Biophys. Res. Commun. 176. 180-188 (1991); Krohn et al., J. Med. Chem. 34 3340-3342 (1991); Holmes, H.C., et al., Antiviral Chem. and Chemother. 2, 287-293 (1991); Craig, J. C., et al., Antiviral Chem. and Chemother. 2, 181 186 (1991); Craig, J. C., et al., Antiviral Res. 16, 295-305 (1991); Roberts, N. A., et al., Science 248, 358-361 (1990); Overton, H. A., et al., Virology 179. 508-511 (1990); Muirhead, G. J., et al., Brit, J. Clin Pharmacol. M(2), 170P (1992); Wiliams, P. E.

173 529

P., et al., Brit. J. Clin. Pharmacol. 21(2), 155P (1992); Shaw et al., Brit. J. Clin. Pharmacol. 34(2), 166P (1992); Johnson, V.A., et al., J. Infectious Dis. 166(5). 1143 (1992); Phylip, L. H, FEBS Lett. 314(3), 449 (1992); EP 0 432 695 (opublikowany 19.06.1991); EP 0 513 917 (opublikowany 19 listopada 1992); Thompson, W. J., J. Am. Chem. Soc. 115. 801 (1993); oraz EP 0 346 847 (opublikowany 20.12.1989).

W żadnej z wyżej wyszczególnionych publikacji nie są wymienione takie same lub podobne związku o wzorze 2, które w wolnej grupie hydroksylowej zamiast wodoru zawierają inny rodnik.

Niespodziewanie stwierdzono, że związki o wzorze 2 podane zwierzętom ssącym, zwłaszcza per os, występują we krwi w wyraźnie większym stężeniu, gdy zostanie podany związek o wzorze 1 z grupą hydroksylową zmodyfikowaną przez R1, niż w przypadku podania odpowiedniego wolnego związku o wzorze 2.

Ogólne wrażenia i określenia użyte w niniejszym wynalazku mają następujące znaczenia:

Związki o wzorze 1 będące przedmiotem wynalazku mogą występować w różnych postaciach izomerycznych, jeżeli rodnik R1 ma różne postacie izomeryczne. Tak więc asymetryczne atomy węgla obecne w podstawnikach R1 mogą być w nich obecne niezależnie od siebie w konfiguracji (R), (S) lub (R, S) i/lub w przypadku obecności wiązań wielokrotnych, jak wiązań podwójnych, może występować izomeria cis/trans. Tak więc związki o wzorze 1 mogą być mieszaninami izomerów, zwłaszcza mieszaninami diastereoizomerów lub racematami lub mogą mieć postać czystych izomerów, zwłaszcza czystych enancjomerów.

Przy podawaniu definicji grup lub rodników, np. takich jak niższy alkil, itp., użyte wyrażenie niższy oznacza, że zdefiniowane w taki sposób grupy lub rodniki, jeżeli wyraźnie nie zostaną zdefiniowane inaczej, zawierają łącznie do 6 i korzystnie łącznie do 4 atomów C.

Niższy alkanoil jest na przykład formylem, acetylem, propionylem, butyrylem, metylopropionylem, piwaloilem, n-pentanoilem, heksanoilem lub hepatnoilem, jak n-heptanoil.

Niższy alkoksyniższyalkanoil jest np. niższym alkoksyacetylem lub niższym alkoksypropionylem, jak metoksyacetyl, 3-metoksypropionyl lub n-butyloksyacetyl.

Pirydylokarbonyl jest np. 2-, 3- lub 4-pirydylokarbonylem, a furylokarbonyl jest np. 2-furylokarbonylem.

Solami związków o wzorze 1 są zwłaszcza ich sole addycyjne z kwasami, sole z zasadami lub w przypadku występowania kilku grup solotwórczych ewentualnie także sole mieszane lub sole wewnętrzne.

Solami są przede wszystkim dopuszczalne farmaceutycznie nietoksyczne sole związków o wzorze 1.

Takie sole tworzą przykładowo związki o wzorze 1 z kwaśną grupą, np. z grupą karboksylową i przykładowo ich sole z odpowiednimi zasadami takie, jak nietoksyczne sole z metalami grup la, Ib, IIa i IIb układu okresowego pierwiastków, jak przede wszystkim odpowiednie sole metali alkalicznych, np. sole litowe, sodowe lub potasowe albo sole metali ziem alkalicznych, np. sole magnezowe lub wapniowe, ponadto sole cynkowe lub amonowe, jak również takie sole, które tworzą się z aminami organicznymi takimi, jak ewentualnie podstawione przez hydroksyl, mono-, di- lub trialkiloaminy, zwłaszcza niższe mono-, di- lub trialkiloaminy lub z czwartorzędowymi związkami amonowymi, np. takimi, jak N-metylo-N-etyloamina, dietyloamina, trietyloamina, niższe bislub tris-(2-hydroksyalkilo)-aminy, jak, mono-, bis- lub tris-(2-hydroksyetylo)-amina, 2hydroksy-tert-butyloamina lub tris(hydroksymetylo)-metylo-amina, niższe N,N-dialkiloN-(hydroksyalkilo)-aminy jak N,N-dimetylotNt(2-hydroksyetylo)-amina lub trit(2thydroksyetylo)tamina, N-metylo-D-glikamina lub czwartorzędowe sole amoniowe, jak sole tetrabutyloamoniowe. Związki o wzorze 1 z grupą zasadową, np. z trzeciorzędową grupą aminową mogą tworzyć sole addycyjne z kwasami, przykładowo

173 529 z nieorganicznymi kwasami, np. z kwasem chlorowcowodorowym, jak z kwasem solnym, z kwasem siarkowym lub fosforowym lub z organicznym kwasem karboksylowym, sulfonowym lub fosforowym albo z N-podstawionym kwasem sulfaminowym, np. z takimi kwasami, jak octowy, propionowy, glikolowy, bursztynowy, maleinowy, hydroksymaleinowy, metylomaleinowy, fumarowy, jabłkowy, winowy, glikonowy, glikarowy, glikuronowy, cytrynowy, benzoesowy, cynamonowy, migdałowy, salicylowy,

4-aminosalicylowy, 2-fenoksy-benzoesowy, 2-acetoksybenzoesowy, embonowy, nikotynowy lub izonikotynowy, ponadto aminokwasy, ponadto z aminokwasami, jak np. z wymienionymi poprzednio α-aminokwasami, jak również z takimi kwasami, jak metanosulfonowy, etanosulfonowy, 2-hydroksy-etanosulfonowy, etano-1,2-disulfonowy, benzenosulfonowy, 4-metylo-benzenosulfonowy, naftaleno-2-sulfonowy, 2- lub 3fosfoglicerynian, 6-fosforan glikozy, N-cykloheksylosulfaminowy (z wytworzeniem cyklamatów) lub z innymi związkami organicznymi, jak z kwasem askorbinowym. Związki o wzorze 1 z kwaśnymi i zasadowymi grupami mogą tworzyć także sole wewnętrzne.

Do wyodrębnienia lub oczyszczania mogą być także stosowane sole nie nadające się do celów farmaceutycznych.

Wyrażenia związki i sole obejmują także poszczególne związki i poszczególne sole.

Związki o wzorze 1 mają cenne właściowści farmakologiczne. Po podaniu ich ssakom, jak ludziom, wydzielają się z nich na drodze metabolicznej związki o wzorze 2, które są opisane jako działające skutecznie przeciwretrowirusowo substancje hamujące proteazy aspartanianowe, jako proteazę HIV i nadają się zwłaszcza do leczenia ATDS jako substancje hamujące proteazy aspartanianowe HlV-1 i/lub HTV-2 (i ewentualnie innych retrowirusów, które wywołują objawy podobne do AIDS) (patrz EP 0 346 847 opublikowany 19 czerwca 1991 r.) i inne wyżej wymienione publikacje. Wiązanie się związku o wzorze 1 z proteazą HTV-1 jest opisane np. w J. Med. Chem. 34, 3340-3342 (1991), działanie hamujące wywierane na proteazy HlV-1 i HTV-2 i przeciwwirusowe działanie hamujące w hodowlach komórek - w Science 248. 358-361 (1990). Opisane jest także działanie na komórki zakażone przez STV (Biochem. Biophys. Res. Commun. 176. 180-188 (1991)).

Związki o wzorze 2 wydzielają się przy tym w ciele poddawanego leczeniu zwierzęcia, zwłaszcza ssaka włącznie z człowiekiem, ze związków o wzorze 1.

Za pomocą związków o wzorze 1 można, zwłaszcza także przy podawaniu dojelitowym, a szczególnie doustnym, związków o wzorze 1 osiągnąć wyraźnie lepsze wchłanianie w porównaniu ze związkiem o wzorze 2 i/lub większe stężenie we krwi związku o wzorze 2, niż jest to możliwe przy podawaniu samego związku o wzorze 2 w takich samych warunkach. Dzięki wprowadzeniu reszty R1 jest także możliwe np. wywarcie korzystnego wpływu na rozmieszczenie substancji czynnej w organizmie. Tak więc wymienione na wstępie zadanie postawienia do dyspozycji stopnia wejściowego dla związków o działaniu przeciwretrowirusowym, posiadającego ulepszony profil farmakodynamiczny w leczeniu chorób retrowirusowych takich, jak ATDS, zostało rozwiązane przez nowe związki o wzorze 1.

Korzystne właściowści farmakodynamiczne można wykazać następująco:

Badane związki o wzorze 1 lub jako kontrolę związek porównawczy o wzorze 2 rozpuszcza się w sulfotlenku dimetylowym (DMSO) w stężeniu 240 mg/ml. Otrzymane roztwory rozcieńcza się za pomocą 20% (w/o) hydroksypropylo-^-cyklodekstryny (HP^CD), aby otrzymać stężenie substancji testowanej w wysokości 12 mg/ml. Ten roztwór podaje się myszom w dawce 120 mg/kg w specjalnie przygotowanym pożywieniu. Po upływie 30, 60, 90 i 120 minut od podania zabija się zwierzęta i pobiera krew. W każdym z tych okresów czasu bada się trzy do czterech zwierząt. Krew heparynizuje się i przygotowuje do analizy jedną z dwóch metod: według pierwszej metody całkowitą krew deproteinizuje się przez jej mieszanie z acetonitrylem, stosując jedną część objętościową acetonitrylu na jedną część objętościową krwi. Po odwirowaniu bada się

173 529 filtrat za pomocą Reversed Phase HPLC. Według drugiej metody do heparynizowanej krwi dodaje się wewnętrzny wzorzec do stężenia końcowego 4 μM. Krew odwirowuje się. Pobiera się 0,25 ml osocza i deproteinizuje taką samą objętością acetonitrylu. Po odwirowaniu suszy się filtrat pod zmniejszonym ciśnieniem, a pozostałość przeprowadza się w stan zawiesiny w 20 μ 1 3M roztworu NaCl i 100 μ 1 0,05M buforu ftalanowego o wartości pH 3,0. Zawiesinę poddaje się ekstrakcji eterem diizopropylowym użytym najpierw w ilości 1 ml, a następnie w ilości 0,2 ml. Roztwór w eterze diizopropylowym odparowuje się do suchości, a pozostałość rozpuszcza w 50% (o/o) roztworze wodnym acetonitrylu. Otrzymany roztwór bada się za pomocą Reversed Phase HPLC.

Analizę za pomocą Reversed Phase HPLC przeprowadza się przy użyciu kolumny Cis 125 x 4,6 mm Nucleosll® (materiał Reversed Phase firmy Macherey-Nagel, Duren, Republika Federalna Niemiec) na bazie żelu krzemionkowego przekształconego przez wprowadzenie rodników węglowodorowych z 18 atomami węgla), która jest zrównoważona fazą ruchomą w postaci mieszaniny 40% acetonitryl w wodzie (0,1% kwas trifluorooctowy. Szybkość przepływu wynosi 1 ml/min. Detekcja odbywa się przy 215 nm. Wzorce dla związków we krwi przygotowuje się analogicznie jak próbki krwi i stosuje się do wytwarzania krzywych wzorcowych, na podstawie których oznacza się stężenia in vivo.

Porównanie związków o wzorze 1 ze związkami o wzorze 2 (składnik aktywny) daje następujące wyniki. Stężenie składnika aktywnego o wzorze 2 we krwi myszy po podaniu im związku o wzorze 1, w którym R1 oznacza acyl, jest w większości okresów czasu zwłaszcza we wszystkich wyżej wymienionych okresach czasu, wyraźnie większe niż po podaniu związku o wzorze 2 w niezestryfikowanej postaci, np. więcej niż trzykrotnie większe. Aternatywnie lub w uzupełnieniu do tego absorpcja związku o wzorze 1 np. takiego, w którym R1 oznacza acyl, jest wyraźnie większa niż absorpcja związku o wzorze 2, np. więcej niż czterokrotnie większa. Możliwe jest także dłuższe utrzymywanie wysokiego poziomu składnika aktywnego we krwi za pomocą związków o wzorze 1 niż za pomocą związku o wzorze 2.

Związki według wynalazku mogą także znaleźć zastosowanie jako sprzedawane na skalę przemysłową substancje porównawcze do testowania innych inhibitorów proteazy aspartanianowej, gdy zostaną one w praktyce użyte jako substancje wzorcowe. W przypadku stosowania zwierząt doświadczalnych innych rodzajów można uzyskać skalę porównawczą, informującą o tym w jakim stopniu otrzymany poziom we krwi zależy od gatunku zwierzęcia. Można przy tym po pierwsze badać nie wymieniony tu związek za pomocą wyżej opisanego modelu mysiego, lub po drugie znany związek o wzorze 1 stosować jako substancję porównawczą w celu porównania z badanym związkiem na innych modelach zwierzęcych.

Korzystne są związki o wzorze 1, w którym R1 oznacza niższy alkanoil, jako acetyl, niższy alkoksyniższyalkanoil, jak metoksyacetyl, pirydylokarbonyl, jak pirydyn-2-ylokarbonyl lub furylokarbonyl, jak furan-2-ylokarbonyl oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.

Korzystne są także związki o wzorze 1, w którym R1 oznacza niższy alkoksyniższyalkanoil, jak metoksyacetyl lub pirydylokarbonyl, jak pirydyn-2-ylokarbonyl oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.

Bardzo korzystne są związki o wzorze 1, w którym R1 oznacza niższy alkanoil, zwłaszcza acetyl oraz sole dopuszczalne farmaceutycznie. Bardzo korzystne są także wymienione w przykładach związki o wzorze 1 oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.

Związki o wzorze 1 i sole takich związków z co najmniej jedną grupą solotwórczą otrzymuje się znanym sposobem polegającym na tym, że:

a) związek o wzorze 1, tak jak wyżej zdefiniowany, poddaje się reakcji z kwasem karboksylowym o wzorze 3, w którym R1 ma wyżej podane znaczenia lub z jego reaktywną pochodną, przy czym wolne grupy funkcyjne w substancjach wyjściowych o

173 529 wzorach 2 i 3, które nie powinny brać udziału w reakcji, w razie potrzeby występują w zabezpieczonej postaci i odszczepia się obecne grupy zabezpieczające lub,

b) związek aminowy o wzorze 4, w którym Ri ma podane znaczenia lub jego reaktywną pochodną, amiduje się kwasem karboksylowym o wzorze 5 lub jego reaktywną pochodną kwasową, przy czym wolne grupy funkcyjne w substancjach wyjściowych o wzorach 4 i 5, które nie powinny brać udziału w reakcji, w razie potrzeby występują w zabezpieczonej postaci i odszczepia się obecne grupy zabezpieczające lub,

c) związek aminowy o wzorze 6, w którym Ri ma podane znaczenia lub jego reaktywną pochodną amiduje się kwasem karboksylowym o wzorze 7 lub jego reaktywną pochodną kwasową, przy czym wolne grupy funkcyjne w substancjach wyjściowych o wzorach 6 i 7, które nie powinny brać udziału w reakcji, w razie potrzeby występują w zabezpieczonej postaci i odszczepia się obecne grupy zabezpieczające oraz, w razie potrzeby, otrzymany według powyższego sposobu związek o wzorze 1 z co najmniej jedną grupą solotwórczą przekształca się w jego sól i/lub otrzymaną sól w wolny związek lub w inną sól i/lub ewentualnie rozdziela się otrzymane mieszaniny izomerów związków o wzorze 1 i/lub związek o wzorze 1 według wynalazku przekształca się w inny związek o wzorze 1 według wynalazku.

Wyżej zdefiniowane sposoby zostały poniżej bliżej opisane:

Sposób a) wytwarzania acylowanego związku

Wytwarzanie estru odbywa się np. w znany sposób przy użyciu kwasu o wzorze 3, w którym Ri ma podane znaczenia lub jego reaktywnej pochodnej. Jako reaktywna pochodna wchodzi w grę np. związek o wzorze 3a, w którym Ri ma ostatnio wymienione znaczenia oraz Zi oznacza zwłaszcza reaktywnie aktywowany hydroksyl. Wolny kwas karboksylowy o wzorze 3 może zostać zaktywowany, zwłaszcza także in situ, np. przez mocne kwasy, jak kwas chłorowcowodorowy siarkowy, sulfonowy lub karboksylowy albo kwaśny wymieniacz jonowy, np. przez kwas chloro-, bromowodorowy lub jodowodorowy, ewentualnie przez podstawiony, np. chlorowcem, kwas alkanokarboksylowy lub przez kwas o wzorze 3, szczególnie przez użyty w nadmiarze kwas o wzorze 3, w razie potrzeby z równoczesnym wiązaniem wody powstającej z reakcji przez środek wiążący wodę, z równoczesnym azeotropowym oddestylowaniem wody powstającej z reakcji lub ekstrakcyjnym przeestryfikowaniem, przez bezwodniki kwasów, zwłaszcza nieorganiczne bezwodniki kwasów, jak bezwodniki kwasów karboksylowych, jak bezwodniki niższych kwasów alkanokarboksylowych (z wyjątkiem bezwodnika kwasu mrówkowego), np. bezwodnik octowy lub przez odpowiednie środki aktywujące albo sprzęgające, podanego dalej rodzaju.

RiZi może być także stosowany jako azydek kwasu karboksylowego (który można otrzymać na drodze reakcji odpowiedniego estru kwasu z odpowiednim hydrazydem i działanie kwasem azotawym); jako halogenek kwasu karboksylowego, zwłaszcza chlorek lub bromek kwasu, który może być otrzymany np. przez reakcję z ograniczonymi chlorkami kwasów, zwłaszcza i dihalogenkami oksalilu jak dichlorkiem oksalilu lub przede wszystkim z nieorganicznymi halogenkami kwasów, np. z halogenkami kwasów fosforu lub siarki takimi, jak trichlorek fosforu, tribromek fosforu, pentachlorek fosforu, pentabromek fosforu, tlenochlorek fosforu, tlenobromek fosforu, chlorek tionylu lub bromek tionylu lub przede wszystkim w oszczędzających warunkach z niższymi tetraalkilo-αchlorowcoenaminami, takimi jak tetrametylo-a-enaminy, zwłaszcza i-chłoro-N,N-2trimetylo-i-propenamina (szczególnie przez reakcję w środowisku obojętnych rozpuszczalników, zwłaszcza chlorowanych węglowodorów, jak chloru metylenu lub chloroformu lub eterów, jak eteru dietylowego, dioksanu albo tetrahydrofuranu, w uprzywilejowanej temperaturze między -78 a 50°C, zwłaszcza między -60 a 30°C, np. między -i0°C a temperaturą pokojową [porównaj Devos, A., et al., J. C. S. Chem. Commun. i979. ii80-8i oraz Haveaux, B., et al., Org. Synth. 59, 26 (i980], przy czym otrzymany halogenek kwasu, np. chlorek kwasu o wzorze 3a, w którym Zi oznacza chlor, może być także przerabiany dalej bezpośrednio in situ, np. przez reakcję ze związkiem o

173 529 wzorze 2 w obecności trzeciorzędowych zasad azotowych, jak pirydyny i/lub 4-dimetylo-aminopirydyny (DMAP, którą dodaje się szczególnie w katalitycznej ilości), w uprzywilejowanej temperaturze między -20 a 50°C, (zwłaszcza między 0°C a temperaturą pokojową); jako aktywowany ester, przy czym Z1 oznacza zwłaszcza cyjanometoksyl, nitrofenoksyl, jak 4-nitrofenoksyl lub 2,4-dinitrafenoksyl, albo polichlorowcofenoksyl, jak pentachlrrΌ-enoksyl; lub jako symetryczny albo zwłaszcza niesymetryczny bezwodnik kwasu, który może być otrzymany przykładowo przez reakcję soli, np. soli metalu alkalicznego, jak soli sodowej lub potasowej, kwasu o wzorze 3 albo składnika reakcji tego kwasu, szczególnie niższego kwasu alkanokarboksylowego, jak kwasu octowego, z każdorazowo komplementarnym chlorkiem kwasu, zwłaszcza w przypadku reakcji z solą kwasu karboksylowego o wzorze 3, halogenek kwasu karboksylowego, np. chlorek acetylu, a w przypadku reakcji halogenku kwasu karboksylowego o wzorze 3a, w którym Z1 oznacza chlorowiec, np. chlor lub brom, z solą niższego kwasu alkanokarboksylowego, zwłaszcza z octanem sodowym lub potasowym. Jako środki aktywujące i sprzęgające do aktywowania in situ kwasów karboksylowych o wzorze 3 mogą być stosowane zwłaszcza karbodiimidy, np. N^-di-Cr-Cą-alkilo lub N,N'-di-C5)C7)Cykklalkiio-karbodiimid, jak diizopropylo-karbodiimid lub N^Ldicykloheksylokarbodiimid, korzystnie z dodatkiem katalizatora aktywującego, jak N-hydroksysukcynoimid lub ewentualnie podstawiony, np. przez chlorowiec, C^Cy-alkil lub Cj-Cy-alkoksyl, N-hydroksy-benzotiazol lub N)hydrrksy-5-nonborneno-2,3)dikarboksyam.id, chlorowcomrówczan Ct-Cą-alkilu, np. chlrromrówczan izobutylu, odpowiednie związki karbonylowe, np. N,N-karbonylodiimidazol, odpowiednie związki 1,2-rksazrlilrwe, np. siarczan 2)etylo)5-fenylo-1,2-oksazrliowy-3' lub nadchloran [-tert-butylo^-metylo-izoksazoliowy, odpowiednie związki acyloaminowe, np. 2-etoksy-l)etoksykarbonylO)1,2-dihydrochinrlina, lub odpowiednie cyjanoamidy lub azydki fosforylu, np. cySanramid dietylrfrs-orylu lub azydek difenylr-osforylu, ponadto disiarczek trifenylofosfiny lub halogenki 1-C1-C4-alkilo-2-chlr) rrwcr-pirydyniowe, np. jodek 1-metylo-2-chloropirydyniowy.

Z1 oznacza zwłaszcza chlorowiec, jak chlor lub brom, jak również acyloksyl, np. niższy alkanniloksyl, jak acetoksyl.

Reakcje mogą być wykonywane w znanych warunkach, w zwykle stosowanych temperaturach, w obecności lub, zwłaszcza w przypadku stosowania bezwodników niższych alkanoli do aktywowania kwasu karboksylowego o wzorze 3, w nieobecności obojętnych rozpuszczalników lub rozcieńczalników, przykładowo w amidach kwasów, np. amidach kwasów karboksylowych, takich jak dimetyloformamid, dimetyloacetamid lub 1,3-dimetslr-3,4,5,6-)eirahydro-2(1H)-pirymidynon (DMPU) lub amidach kwasów nieorganicznych, jak triamid kwasu heksametylofrsforowegn, eterach np. eterach pierścieniowych, jak tetrahydrofuran lub dioksan, eterach niepierścieniowych, jak eter dietylowy lub eter dimetylowy glikolu etylenowego, chlorowanych węglowodorach, jak niższych chlorowcoalkanach, np. chlorek metylenu lub chloroform, ketonach, jak aceton, nitrylach, jak actonitryl, bezwodnikach kwasów, jak bezwodnik octowy, estrach, jak ester etylowy kwasu octowego, bisalkanosulfinach, jak sulfotlenek dimetylowy, heterocyklicznych związkach azotowych, jak pirydyna lub mieszanianach tych rozpuszczalników, zwłaszcza w bezwodnych rozpuszczalnikach lub mieszaninach rozpuszczalników, przy czym każdorazowo mogą być wybierane rozpuszczalniki odpowiednie dla wyżej wymienionych reakcji, jeżeli jest to słuszne i celowe, przy użyciu soli stosowanych związków, zwłaszcza soli metali stosowanych kwasów karboksylowych, jak soli metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych, np. soli sodowych lub potasowych, w obecności lub w nieobecności katalizatorów, środków kondensacyjnych lub zobojętniających, zależnie od rodzaju reakcji i/lub od uczestniczących w niej reagentów pod ciśnieniem atmosferycznym lub w zamkniętym naczyniu, pod normalnym ciśnieniem lub także pod zwiększonym ciśnieniem, np. pod ciśnieniem, który tworzy się w mieszaninie reakcyjnej w warunkach reakcji prowadzonej w zamkniętej rurze, i/lub w obojętnej atmosferze, np. w atmosferze argonu lub azotu. Uprzywilejowane są warunki reakcji, które są analogiczne do warunków

173 529 wymienionych w przykładach. Jako rozpuszczalnik może także służyć sam środek acylujący, np. halogenek kwasu karboksylowego lub bezwodnik kwasu karboksylowego. Przebieg reakcji bada się odpowiednio za pomocą znanych metod analitycznych, zwłaszcza przy użyciu chromatografii cienkowarstwowej.

Jeżeli nie podano inaczej, reakcję według wynalazku wykonuje się szczególnie w łagodnych warunkach, zwłaszcza w temperaturze między 0°C a 60°C, np. w temperaturze pokojowej lub zbliżonej do temperatury pokojowej albo nieco podwyższonej do około 45°C. Jeżeli reakcje prowadzi się ze związkiem o wzorze R1-Z1, w którym Zi oznacza chlorowiec lub aktywowaną pochodną związku o wzorze 2, np. z odpowiednim estrem kwasu chlorowęglowego, w celu otrzymania związku o wzorze 1, w Ri jest aminokarbonylem lub rodnikiem N-podstawionego kwasu karbaminowego, wówczas korzystnie pracuje się w obecności środka wiążącego kwas, jak nie ulegającej acylowaniu zasady, zwłaszcza trzeciorzędowej zasady azotowej, takiej jak N-metylomorfolina, 4-dimetyloaminopirydyna, trietyloamina lub etylodiizopropyloamina. Zarówno w przypadku reakcji z halogenkiem kwasu karboksylowego o wzorze 3a, w którym Zi oznacza chlorowiec, jak chlor lub brom, jak i w przypadku reakcji z bezwodnikiem, zwłaszcza z symetrycznym bezwodnikiem (Zi=O-Ri), stosuje się zwłaszcza nadmiar odpowiedniego związku o wzorze 3a (halogenku lub Ri-O-Ri), przykładowo więcej niż i,05-krotny nadmiar. Uprzywilejowane są każdorazowo specjalnie wymienione warunki reakcji.

Do grup zabezpieczających dla grup funkcyjnych w surowcach wyjściowych, których przekształcania należy unikać, zwłaszcza grup karboksylowych, aminowych i/lub hydroksylowych zaliczają się zwłaszcza te grupy zabezpieczające (konwencjonalne grupy ochronne), które zwykłe są stosowane w syntezie związków peptydowych, jak również cefalosporyn penicylin oraz pochodnych kwasów nukleinowych i cukrów. Te grupy zabezpieczające mogą być obecne już w surowcach wyjściowych i powinny zabezpieczać odpowiednie grupy funkcyjne przed niepożądanymi reakcjami ubocznymi takimi, jak acylacja, przeeteryfikowanie, przeestryfikowanie, utlenianie, solwoliza itp. W pewnych przypadkach grupy zabezpieczające mogą ponadto powodować selektywny, np. stereoselektywny przebieg reakcji. Dla grup zabezpieczających charakterystyczne jest to, że są one łatwo odszczepialne, to znaczy bez niepożądanych reakcji ubocznych, np. solwolitycznie, redukcyjnie, jak również enzymatycznie, np. także w warunkach fizjologicznych. Nazwą grup zabezpieczających określa się tylko takie rodniki, które nie występują w substancjach końcowych.

Zabezpieczanie grup funkcyjnych przez takie grupy zabezpieczające, same grupy zabezpieczające, jak również reakcję ich odszczepiania są np. opisane w dziełach wzorcowych takich, jak: J. F. McOmie Protective Groups in Organie Chemistiy, Plenum Press, London and New York i973, w Th. W. Greene, Protective Groups in Organie Synthesis, Wiley, New York i98i, w The Peptides, Bard 3 (E. Gross and J. Meienhofer, Herausg,), Academic Press, London and New York i98i, w Methoden der organischen Chemie, Houben-Weyl, 4.Auflage, Band i5/i., Georg Thieme Verlag, Stitthart i974, w H.-D. Jakubkę und H. Jescheit, „Aminosauren, Peptide, Proteine, Verlag Chemie, Weinheim, Deerfield Beach und Basel i982 i w Jochem Lehmann, Chemie der Kohlenhydrate: Monosaccharide und Derivate, Georg Thieme Verlag, Stuttgart i974.

Grupa karboksylowa jest np. zabezpieczana jako grupa estrowa, którą można selektywnie rozszczepiać w ochronnych warunkach. Grupa karboksylowa zabezpieczana w zestryfikowanej postaci jest np. /estryfikowana przez niższą grupę alkilową, która korzystnie jest rozgałęziona w pozycji 1 niższej grupy alkilowej lub zawiera podstawniki w pozycji 1 albo 2 niższej grupy alkilowej.

Zabezpieczoną grupą karboksylową, która jest zestryfikowana przez niższą grupę alkilową, jest np. metoksykarbonyl lub etoksykarbonyl.

173 529

Zabezpieczoną grupą karboksylową, która jest zestryfikowana przez niższą grupę alkilową, rozgałęzioną w pozycji 1 niższej grupy alkilowej, jest np. niższy tert.-alkoksykarbonyl, np. tert.-butoksykarbonyl.

Zabezpieczoną grupą karboksylową, która jest zestryfikowana przez niższą grupę alkilową, zawierającą w pozycji 1 lub 2 niższej grupy alkilowej odpowiednie podstawniki, jest np. arylometoksykarbonyl, z jednym lub dwoma rodnikami arylowymi, w którym aryl oznacza niepodstawiony lub jedno-, dwu- albo trójpodstawiony fenyl, np. przez niższy alkil, np. niższy tert.-alkil, jak tert.-butyl, niższy alkoksyl, np. metoksyl, hydroksyl, chlorowiec, np. chlor i/lub grupę nitrową, przykładowo benzyloksykarbonyl, podstawiony przez wymienione podstawniki benzyloksykarbonyl, np. 4-nitrobenzyloksykarbonyl lub

4-metoksybenzyloksykarbonyl, difenylometoksykarbonyl lub podstawiony przez wymienione podstawniki difenylometoksykarbonyl, np. di-(4-:metoksyfenylo)-metoksykarbor^yl, ponadto zestryfikowany przez niższą grupę alkilową karboksyl, przy czym niższa grupa alkilowa jest podstawiona w pozycji 1 lub 2 przez odpowiednie podstawniki jak niższy

1- alkoksyalkoksykarbonyl, np. metoksymetoksykarbonyl, 1-metoksyetoksykarbonyl lub 1etoksyetoksykarbonyl, niższy 1talkilotioalkoksykarbonyl, np. 1-metylotio-metoksykarbot nyl lub 1-etylotioetoksykarbonyl, aroilometoksykarbonyl, w którym grupę aroilową stanowi benzoil, ewentualnie przykładowo podstawiony przez chlorowiec, jak brom, np. fenacyloksykarbonyl, niższy 2-chlorowcoalkoksykarbonyl, np. 2,2,2ttrichloroetoksykarbonyl, 2-bromoetoksykarbonyl lub 2-jodoetoksykarbonyl, jak również niższy 2-(trójpodstawiony sililoj-alkoksykarbonyl, w którym każdy z podstawników niezależnie oznacza ewentualnie podstawiony, np. przez niższy alkil, niższy alkoksyl, aryl, chlorowiec i/lub grupę nitrową alifatyczny, aralifatyczny, cykloalifatyczny lub aromatyczny rodnik węglowodorowy, przykładowo ewentualnie tak jak wyżej podstawiony niższy alkil, niższy fenyloalkil, cykloalkil lub fenyl, np. niższy 2ttrialkilosililoalkoksykarbonyl, jak niższy 2ttrialkilosililoetoksykarbonyl, np. Ź-trimetylosililoetoksykarbonyl lub 2-(di-n-butylo-met tyloj-sililoj-etoksykarbonyl lub 2ttriarylosililoetoksykarbonyl, jak trifenylosililoetoksykarbonyl.

Grupę karboksylową zabezpiecza się także w postaci organicznej grupy sililoksykarbonylowej. Organiczną grupą sililoksykarbonylową jest przykładowo niższa grupa trialkilosililoksykarbonylowa, np. trimetylosililoksykarbonyl. ' Atom krzemu grupy sililoksykarbonylowej może być także podstawiony przez dwie niższe grupy alkilowe, np. metylowe i jedną grupę aminową lub karboksylową drugiej cząsteczki o wzorze 1. Związki z takimi grupami zabezpieczającymi można wytwarzać np. za pomocą dimetylochlorosilionu, jako środka sililującego.

Grupę karboksylową zabezpiecza się także w postaci wewnętrznego estru z grupą hydroksylową znajdującą się w cząsteczce w odpowiedniej odległości od grupy karboksylowej, np. w pozycji y, to znaczy w postaci laktonu, zwłaszcza y-laktonu.

Uprzywilejowaną zabezpieczoną grupą karboksylową jest niższy tert.-alkoksykarbonyl, np. tert-butoksykarbonyl, benzyloksykarbonyl, 4-nitrobenzyloksykarbonyl, Tfluorenylometoksykarbonyl lub difenylometoksykarbonyl.

Zabezpieczona grupa aminowa jest zabezpieczoną aminową grupą zabezpieczającą, np. w postaci grupy acyloaminowej, zeteryfikowanej merkaptoaminowej, niższej

2- acylo-alk-1tenyloammowej lub sililoaminowej albo jako grupa azydowa.

W grupie acyloaminowej acyl jest np. rodnikiem acylowym organicznego kwasu karboksylowego zawierającego np. do 18 atomów węgla, zwłaszcza ewentualnie podstawionego, np. przez chlorowiec lub aryl, niższego kwasu alkanokarboksylowego lub ewentualnie podstawionego, np. przez chlorowiec, niższy alkoksyl lub grupę nitrową, kwasu benzoesowego lub jako uprzywilejowanego kwaśnego estru kwasu węglowego. Grupami takimi mogą być zwłaszcza: niższy alkanoil, jak formyl, acetyl, propionyl lub piwaloil, niższy chlorowcoalkanoil, np. 2-chlorowcoacetyl, jak 2-chloro-, 2-bromo-,

2-jodo-, 2,2,2-trifluoro- lub 2,2,2-trichloroacetyl, ewentualnie podstawiony, np. przez chlorowiec, niższy alkoksyl lub grupę nitrową benzoil, jak benzoil, 4-chlorobenzoil, 4-meto173 529 ksybenzoil lub 4-nitrobenzoil, niższy alkoksykarbonyl, zwłaszcza rozgałęziony w pozycji 1 niższego rodnika alkilowego lub odpowiednio podstawiony w pozycji 1 lub 2 niższy alkoksykarbonyl, np. niższy tert.-alkoksykarbonyl, jak tert.-butoksykarbonyl, arylometoksykarbonyl z jednym, dwoma lub trzema rodnikami arylowymi, które stanowią grupy fenylowe, ewentualnie jedno- lub wielopodstawione np. przez niższy alkil, zwłaszcza niższy tert.-alkil jak tert.-butyl, niższy alkoksyl, jak metoksyl, hydroksyl, chlorowiec, jak chlor, i/lub grupę nitrową, np. benzyloksykarbonyl, 4-nitrobenzyloksykarbonyl, difenylometoksykarbonyl, 9-fluorenylometoksykarbonyl lub di-(4-metoksyfenylo)metoksykarbonyl, aroilometoksykarbonyl, w którym grupę aroilową stanowi benzoil, zwłaszcza ewentualnie podstawiony np. przez chlorowiec,jak brom, np. fenyloacyloksykarbonyl, niższy 2-chlorowco-alkoksykarbonyl, np. 2,2,2-trichloroetoksykarbonyl, 2bromoetoksykarbonyl lub 2-jodoetoksykarbonyl, niższy 2-(trójpodstawiony sililo)-alkoksykarbonyl, np. niższy 2-trialkilosililoalkoksykarbonyl, jak 2-trimetylosililoetoksykarbonyl lub 2-(di-n-butylo-metylo-sililo)-etoksykarbonyl, lub niższy triarylosililoalkoksykarbonyl, np. 2-trifenylosililoetoksykarbonyl.

W grupie arylometyloaminowej, np. mono-, di- lub zwłaszcza w grupie triarylometyloaminowej, rodnikami arylowymi są korzystnie ewentualnie podstawione rodniki fenylowe. Takimi grupami są np. grupy: benzylo-, difenylometylo-lub zwłaszcza trityloaminowa.

W zeteryfikowanej grupie merkaptoaminowej grupa merkapto występuje przede wszystkim jako podstawiona grupa arylotio lub niższa aryloalkilotio, w której arylem jest fenyl ewentualnie podstawiony, np. przez niższy alkil, jak metyl lub tert.-butyl, niższy alkoksyl, jak metoksyl, chlorowiec, jak chlor, i/lub grupę nitrową, np. 4-nitrofenylotio.

W stosowanym jako zabezpieczenie grupy aminowej niższym rodniku 2-acylo-alk1-enylowym acylem jest rodnik niższego kwasu alkanokarboksylowego, ewentualnie podstawionego, np. przez niższy alkil, jak metyl lub tert.-butyl niższy alkoksyl, jak metoksyl, chlorowiec, jak chlor, i/lub grupę nitrową kwasu benzoesowego lub zwłaszcza kwaśnego estru kwasu węglowego, jak niższego kwaśnego estru alkilowego kwasu węglowego. Odpowiednimi grupami zabezpieczającymi są przede wszystkim: niższy 1-alkanoilo-alkl-en-2-yl, np. niższy l-alkanoilo-prop-l-en-2-yl, jak l-acetylo-prop-l-en-2-yl lub niższy alkoksykarbonylo-alk-l-en-2-yl, np. niższy alkoksykarbonylo-prop-l-en-2-yl, jak 1-etoksykarbonylo-prop-l-en-2-yl.

Grupą sililoaminową jest np. niższa grupa trialkilosililoammowa, np. trimetylosililoaminowa lub tert.-butylo-dimetylosililoaminowa. Atom krzemu grupy sililoaminowej może być podstawiony tylko przez dwie niższe grupy alkilowe, np. grupy metylowe i przez grupę aminową lub grupę karboksylową drugiej cząsteczki o wzorze 1. Związki z takimi grupami zabezpieczającymi można wytwarzać np. za pomocą odpowiednich chlorosilanów jako środków sililujących, jak dimetylochlorosilan.

Grupę aminową można zabezpieczyć także przez przekształcenie jej w postać protonową; jako odpowiednie aniony wchodzą w grę przede wszystkim aniony mocnych kwasów nieorganicznych, takich jak kwas siarkowy, kwas fosforowy lub kwasy chlorowcowodorowe, np. anion chlorowy lub bromowy lub organicznych kwasów sulfonowych, jak kwas p-toluenosulfonowy.

Uprzywilejowanymi grupami zabezpieczającymi grupy aminowej są: niższy alkoksykarbonyl, niższy fenyloalkoksykarbonyl, niższy fluorenyloalkoksykarbonyl, niższy 2alkanoilo-alk-l-en-2-yl lub niższy alkoksykarbonylo-alk-l-en-2-yl, a szczególnie uprzywilejowane- są grupy: tert.-butoksykarbonyl lub benzyloksykarbonyl.

Grupa hydroksylowa może być zabezpieczona przykładowo przez, grupę acylową, np. przez niepodstawiony lub podstawiony przez chlorowiec, jak chlor, niższy alkanoil, jak acetyl albo 2,2-dichloroacetyl, lub zwłaszcza przez wymieniony dla zabezpieczonej grupy aminowej rodnik acylowy kwaśnego estru kwasu węglowego. Uprzywilejowaną grupą zabezpieczającą grupy hydroksylowej jest przykładowo 2,2,2-trichloroetoksykarbonyl,

173 529

4-nitrobenzyloksykarbonyl, difenylometoksykarbonyl lub trifenylometoksykarbonyl. Grupa hydroksylowa może być ponadto zabezpieczona przykładowo przez niższy triaikilosilil, np. trimetylosilil, triizopropylosilil lub tert.-butylo-dimetylosilil, łatwo odszczepialną grupę eteryfikującą, np. grupę alkilową, jak niższy tert.-alkil, np. tert-butyl, oksa- lub tiaalifatyczny albo cykloalifatyczny, zwłaszcza 2-oksa-lub 2-tiaalifatyczny albo -cykloalifatyczny rodnik węglowodorowy, np. niższy 1-alkoksyalkil lub niższy 1-alkilotioalkil, jak metoksymetyl, 1-metoksyetyl, 1-etoksyetyl, metylotiometyl, 1-metylotioetyl lub 1-etylotioetyl, albo 2-oksa lub 2-tiacykloalkil z 5-7 atomami w pierścieniu, jak 2-tetrahydrofuryl lub 2-tetrahydropiranyl, albo odpowiedni tiaanalog, jak również przez niższy 1-fenyloalkil, jak benzyl, difenylometyl lub trityl, przy czym rodniki fenylowe mogą być podstawione przykładowo przez chlorowiec, np. chlor, niższy alkoksyl, np. metoksyl i/lub grupę nitrową.

Dwie występujące w jednej cząsteczce, zwłaszcza sąsiadujące ze sobą grupy hydroksylowe lub jedna grupa hydroksylowa sąsiadująca z jedną grupą aminową mogą być zabezpieczone przykładowo przez dwuwartościowe grupy zabezpieczające takie, jak zwłaszcza podstawiona przez jeden lub dwa niższe rodniki alkilowe lub keto grupa metylenowa, np. przez niepodstawiony lub podstawiony alkiliden, np. niższy alkiliden, jak izopropyliden, cykloalkiliden, jak cykoalkiliden, jak cykloheksyliden, grupę karbonylową lub benzyliden.

Grupa hydroksylowa znajdująca się w pozycji sąsiadującej z grupą karboksylową może być zabezpieczona przez wytworzenie wewnętrznego estru (laktonu), zwłaszcza y-laktonu.

Uprzywilejowane jest zabezpieczenie grupy hydroksylowej za pomocą niższego trialkilosililu lub w postaci laktonu, zwłaszcza za pomocą tert.-butylodimetylosililu.

Odszczepianie grup zabezpieczających, które nie stanowią części składowej żądanego produktu końcowego, np. grup zabezpieczających grupy karboksylowe, aminowe i/lub hydroksylowe, może odbywać się w znany sposób, np. na drodze solwolizy, zwłaszcza hydrolizy, alkohololizy lub acydolizy lub na drodze redukcji, zwłaszcza hydrogenolizy albo przez działanie innymi środkami redukującymi, jak również na drodze fotolizy, ewentualnie etapami lub równocześnie, przy czym mogą być także stosowane metody enzymatyczne. Odszczepianie grup zabezpieczających jest przykładowo opisane w wymienionych dalej dziełach wzorach w rozdziale o grupach zabezpieczających.

Tak więc zabezpieczony karboksyl, np. niższy tert.-alkoksykarbonyl, podstawiony w pozycji 2 przez trójpodstawioną grupę sililową lub w pozycji 1 przez niższy alkoksyl lub niższą grupę alkilotio, niższy alkoksykarbonyl albo ewentualnie podstawiony difenylometoksykarbonyl można przekształcić w wolny karboksyl przykładowo przez działanie odpowiednim kwasem takim, jak kwas mrówkowy, chlorowodór lub kwas trichlorooctowy, ewentualnie z dodatkiem związku nukleofilowego, jak fenolu lub anizolu.

Ewentualnie podstawiony benzyloksykarbonyl można uwolnić od grupy zabezpieczającej np. przez hydrogenolizę, to znaczy przez działanie wodorem w obecności metalicznego katalizatora uwodorniającego, jak katalizatora palladowego. Ponadto odpowiednio podstawiony benzyloksykarbonyl, jak 4-nitro-benzyloksykarbonyl, można przekształcić w wolny karboksyl także przez redukcję, np. przez działanie ditionianem metalu alkalicznego, jak ditionianem sodowym lub metalem redukującym, np. cynkiem lub redukującą solą metalu, jak sól chromu (II), np. chlorkiem chromu (II), zwykle w obecności środka wydzielającego wodór, który razem z metalem może wydzielać wodórin statu nascendi, jak kwasu, przede wszystkim odpowiedniego kwasu karboksylowego, jak ewentualnie podstawionego, np. przez hydroksyl, niższego kwasu alkanokarboksylowego, np. kwasu octowego, mrówkowego, glikolowego, difenyloglikolowego, mlekowego, migdałowego, 4-chłoromigdałowego lub winowego, albo alkoholu lub tiolu, przy czym korzystnie dodaje się wodę. Przez działanie metalem, lub solą metalu redukującego w wyżej opisany sposób, można także przekształcić w wolną grupę karboksylową niższy 2-chlorowcoalkoksykarbonyl (ewentualnie po przekształceniu niższej grupy

173 529

2-bromoalkoksykarbonylowej w odpowiednią niższą grupę 2- jodoalkoksykarbonylową) lub aroilometoksykarbonyl. Aroilometoksykarbonyl można także rozszczepić przez działanie nukleofnowym, zwłaszcza tworzącym sól, reagentem, jak tiofenolanem sodowym lub jodkiem sodowym. Niższy 2-(trójpodstawionysililo)-alkoksykarbonyl, jak niższy 2trialkilosilialkoksykarbonyl, można przekształcić w wolny karboksyl także przez działanie dostarczającą anion fluorkowy solą kwasu fluorowodorowego, jak fluorkiem metalu alkalicznego, np. fluorkiem sodowym lub potasowym, ewentualnie w obecności makrocyklicznego polieteru (eteru koronowego) lub fluorkiem organicznej zasady czwartorzędowej, jak niższym fluorkiem tetraalkiloamoniowym lub niższym fluorkiem triakiloaryloalkiloamoniowym, np. fluorkiem tetraetyloamoniowym lub fluorkiem tetrabutyloamoniowym, w obecności aprotonowego, polarnego rozpuszczalnika, jak sulfotlenku dimetylowego lub N,N-dimetyloacetamidu. Grupa karboksylowa zabezpieczona w postaci organicznego sililoksykarbonylu, jak niższego trialkilosililoksykarbonylu, np. trimetylosililoksykarbonyl, może zostać wydzielona w stanie wolnym w zwykły sposób, przez solwolizę, np. przez działanie wodą, alkoholem lub kwasem, albo również fluorkiem tak, jak wyżej opisano. Ze zestryfikowanego karboksylu można wydzielić wolny karboksyl także na drodze enzymatycznej, np. za pomocą esteraz lub odpowiednich peptydaz, np. ze zestryfikowanej argininy lub lizyny, jak ester metylowy lizyny, za pomocą trypsyny. Z karboksylu zabezpieczonego w postaci estru wewnętrznego, jak y-lakton, wolny karboksyl można wydzielić przez hydrolizę w obecności zasady jak wodorotlenek metalu ziem alkalicznych lub zwłaszcza wodorotlenek metalu alkalicznego, np. NaOH, KOH lub LiOH, zwłaszcza LiOH, przy czym równocześnie zostaje uwolniona odpowiednio zabezpieczona grupa hydroksylowa.

Grupę aminową wydziela się w stanie wolnym z zabezpieczonej grupy aminowej znanymi sposobami, różniącymi się w zależności od rodzaju grupy zabezpieczającej, zwłaszcza za pomocą solwolizy lub redukcji. Niższą grupę alkoksykarbonyloaminową, jak tert.-butoksykarbonyloaminowa, można rozszczepić w obecności kwasów, przykładowo kwasów nieorganicznych, np. chlorowcowodoru, jak chlorowodór lub bromowodór, zwłaszcza bromowodór, lub kwasu siarkowego albo fosforowego, szczególnie chlorowodoru, w polarnych rozpuszczalnikach, jak w wodzie lub kwasie karboksylowym, jak kwas octowy, lub eterach, korzystnie pierścieniowych eterach, jak dioksan, a niższą grupę 2-chlorowcoa.lkoksykarbonyloaminową (ewentualnie po przekształceniu niższej grupy 2-bromoalkoksykarbonyloaminowej w niższą grupę 2-jodoalkoksykarbonyloaminową), aroilometoksykarbonyloaminową lub 4-nitrobenzyloksykarbonyloaminową przez działanie odpowiednim środkiem redukującym, jak cynk, w obecności odpowiedniego kwasu karboksylowego, jak roztwór wodny kwasu octowego. Grupę aroilometoksykabonyloaminową można także rozszczepić przez działanie nukleofilowym, zwłaszcza tworzącym sól reagentem, jak tiofenolan sodowy, a grupę 4-nitrobenzoiloksykarbonyloaminową także przez działanie ditionianem metalu alkalicznego, np. ditionianem sodowym. Wolną grupę aminową można wydzielić z zabezpieczonej stanowiącej ewentualnie podstawioną grupę difenylometoksykarbonyloaminową, niższą tert.-aminową lub niższą

2-(trójpodstawionasililo)-alkoksykarbonyloaminową, jak niższa 2-trialkilosililoalkoksykarbonyloaminowa przez działanie odpowiednim kwasem, np. kwasem mrówkowym lub trifluorooctowym, stanowiącej ewentualnie podstawioną grupę benzyloksykarbonylową, za pomocą hydrogenolizy, to znaczy przez działanie wodorem w obecności odpowiedniego katalizatora uwodorniającego, jak katalizator palladowy korzystnie w polarnych rozpuszczalnikach, jak niższe dialkiloalkanoiloamidy, np. w dimetyloformamidzie, eterach, jak etery pierścieniowe, np. w dioksanie, lub w alkoholach, jak metanol, etanol lub propanol, przy czym metanol jest szczególnie korzystny; stanowiącej ewentualnie podstawioną grupę triarylometyloaminową, lub formyloaminową, przez działanie kwasem, jak kwas nieorganiczny, np. kwasem chlorowodorowym lub kwasem organicznym, np. kwasem mrówkowym, octowym łub trifluorooctowym, ewentualnie w obecności wody; stanowiącej grupę sililoaminową, za pomocą hydrolizy lub alkoholizy. Wolną grupę

173 529 aminową można wydzielić z grupy aminowej zabezpieczonej przez 9-chlorowcoacetyl, np. 2-chloroacetyl, przez działanie tiomocznikiem w obecności zasady lub solą tiolanową, jak tiolanem metalu alkalicznego tiomocznika, a następnie solwolizę, jak alkoholizę lub hydrolizę powstałego produktu podstawienia. Grupę aminową zabezpieczoną przez niższy 2-(trójpodstawiony sililo)-alkoksykarbonyl, jak niższy 2-trialkilosililoalkoksykarbonyl, można przekształcić w wolną grupę aminową także przez działanie dostarczającą aniony fluorkowe solą kwasu fluorowodorowego tak, jak to podano w opisie rozszczepiania odpowiednio zabezpieczonej grupy karboksylowej. Silil, jak trimetylosilil, związany bezpośrednio z heteroatomem, jak z azotem, można także odszczepić za pomocą jonów fluorkowych.

Grupę aminową zabezpieczoną w postaci grupy azydkowej przekształca się w wolną grupę aminową, np. przez redukcję, np. przez uwodornienie katalityczne wodorem w obecności katalizatora uwodorniającego, jak tlenek platyny, pallad lub nikiel Raneya, przez redukcję za pomocą związków merkaptanowych, jak ditiotreitol lub merkaptoetanol, lub także przez działanie cynkiem w obecności kwasu, jak kwas octowy. Uwodornianie katalityczne przeprowadza się zwłaszcza w obojętnym rozpuszczalniku jak chlorowcowany węglowodór, np. chlorek metylenu, lub także przez działanie cynkiem w obecności kwasu, jak kwas octowy.szaninie wody i rozpuszczalnika organicznego, jak alkohol lub dioksan, w temperaturze około 20°C do 25°C, albo także 'z równoczesnym chłodzeniem lub ogrzewaniem.

Grupę hydroksylową zabezpieczoną przez odpowiednią grupę acylową, niższą grupę trialkilosililową i przez odpowiednio podstawiony niższy 1-fenyloalkil, wydziela się w stanie wolnym analogicznie, jak grupę aminową z odpowiednio zabezpieczonej grupy aminowej. Grupę hydroksylową zabezpieczoną przez 2,2-dichloroacetyl wydziela się w stanie wolnym przez hydrolizę zasadową, grupę hydroksylową zabezpieczoną przez węglowodory rodnik-oksa- lub 2-tia-alifatyczny albo cykloalifatyczny przez acydolizę, np. przez działanie kwasem nieorganicznym lub mocnym kwasem karboksylowym, np. kwasem trifluorooctowym. Dwie grupy hydroksylowe lub sąsiadujące z sobą grupy aminową i hydroksylową, które razem są zabezpieczone za pomocą dwuwartościowej grupy zabezpieczającej, zwłaszcza np. jedno- albo dwukrotnie podstawionej przez niższy alkil grupy metylenowej, jak przez niższy alkiliden, np. izopropyliden, cykloalkiliden, np. cykloheksyliden, lub benzyliden, mogą być wydzielone w stanie wolnym przez solwolizę kwaśną, zwłaszcza w obecności kwasu nieorganicznego lub mocnego kwasu organicznego. Niższą grupę trialkilosililową odszczepia się również przez acydolizę, np. przez działanie kwasem nieorganicznym, korzystnie kwasem fluorowodorowym lub mocnym kwasem karboksylowym. Niższy 2-chlorowcoalkoksykarbonyl usuwa się za pomocą wyżej wymienionych środków redukujących, np. metalu redukującego, jak cynk redukujących soli metali, jak sole chromu(II), albo związków siarkowych, np. ditionianu sodowego lub korzystnie siarczku sodowego i dwusiarczku węgla, Zestryfikowane grupy hydroksylowe, np. niższe alkanoiloksylowe jak acetoksylowe, można uwalniać także za pomocą esteraz, acylowane grupy aminowe za pomocą odpowiednich peptydaz.

Temperatury wydzielania wolnych grup funkcyjnych z zabezpieczonych mieszczą się w zakresie między -80 a i00°C, szczególnie korzystnie w zakresie między -20 a 50°C, przykładowo w zakresie między i0 a 35°C, jak w zakresie temperatury pokojowej.

W razie obecności kilku zabezpieczonych grup funkcyjnych można, gdy jest to wymagane, tak dobrać grupy zabezpieczające, aby równocześnie mogła być odszczepiona więcej niż jedna taka grupa, np. acydolitycznie, jak przez działanie kwasem trifluorooctowym, lub wodorem i katalizatorem uwodorniającym, jak katalizator palladowowęglowy. Na odwrót grupy mogą być także tak dobrane, aby można je było odszczepiać nie wszystkie równocześnie, lecz w żądanej kolejności, przy czym otrzymuje się odpowiednie produkty pośrednie.

173 529

Związek wyjściowy o wzorze 2 można otrzymać z 2-[3/S/-amino-2-/R/-hydroksy4--enylobutylo]-N-tert.-butylr-dekahydro-/4aS, 8aS/-izrchinolmo-3/S/-karboksyamidu /otrzymywalnego analogicznie do EP 0 432 695, przykład XXXIII/, który także można otrzymać przykładowo na drodze reakcji związku o wzorze 8, w którym P1 oznacza grupę zabezpieczającą grupy aminowej, jak wyżej zdefiniowana dla sposobu a) zwłaszcza tert.-butoksykarbonyl lub benzyloksykarbonyl, który można wytworzyć według Evans et al., J. Org. Chem. 50. 4615-4625 /1986/, z N)tert.-butylodekahydrOl/4aS, 8aS/-izOl ahinolinrl3/S/karboksyamidem /wytwarzanym według EP 0 432 694/, przykładowo w rozpuszczalniku polarnym, jak alkohol, np. metanol lub etanol, w podwyższonej temperaturze, np. 40-90°C, jak temperatura powrotu, z otrzymaniem związku o wzorze 9, w którym P1 ma wyżej podane znaczenia, a następnie przez Wszczepienie grupy P1 zabezpieczającej grupę aminową, przykładowo w przypadku tert.-butoksykarbonylu P1 przez odszczepienie kwasem, jak kwas nieorganiczny, np. kwas chlnrowcnwodr>rowy, jak kwas chlorowodorowy lub w obecności mocnego kwasu organicznego, jak kwas mrówkowy, w rozpuszczalniku organicznym, przykładowo w eterze, np. eterze pierścieniowym, jak dioksan, lub w przypadku ciekłego kwasu organicznego, jak kwas mrówkowy, bez rozpuszczalnika; albo w przypadku benzyloksykarbonylu przez uwodornienie w obecności katalizatora, przykładowo katalizatora z metalu szlachetnego, np. związanego z nośnikiem, jak węgiel, silikażel lub tlenek glinowy, zwłaszcza Pd na węglu aktywnym, pod normalnym lub podwyższonym ciśnieniem, zwłaszcza pod ciśnieniem zbliżonym do normalnego, w rozpuszczalniku polarnym, np. alkoholu jak metanol lub etanol, w temperaturze 0-50°C, szczególnie w temperaturze zbliżonej do pokojowej, i otrzymany związek {N-tert.-butylo-dekahydro-2-[[2/R/-hydroksy-4-fenylr-3/S/ammD]bu1yln]-/4aS, 8aS/lizochinolinO)3/S/karbrksyamid} lub jego sól, np. sól jednego z ostatnio wymienio nych kwasów, amiduje się N-zabezpieczoną grupą zabezpieczającą P2 L-asparaginą, np. αl/Nlbenzyklksykarbonylr/-L-asparaginą, lub jej reaktywną pochodną kwasową, zwłaszcza estrem p-nitrofenylowym, jak podano w opisie amidowanie według sposobu b), szczególnie w obecności trzeciorzędowej zasady azotowej, jak trietyloamina lub N-etylr-dπzopropyloamina, zwłaszcza w amidzie kwasu, np. dimetyloformamidzie w temperaturze 0 do 50°C w temperaturze zbliżonej do temperatury pokojowej, przy czym otrzymuje się związek o wzorze 10, w którym P2 oznacza grupę zabezpieczającą grupy aminowej, jak zdefiniowano w opisie sposobu a), zwłaszcza benzyloksykarbonyl, który następnie przez ndszazepienie grupy zabezpieczającej, odbywające się gdy grupą P2 jest benzyloksykarbonyl np. przez uwodornienie w obecności katalizatora, np. katalizatora z metalu szlachetnego, np. związanego z nośnikiem, jak węgiel, silikażel lub tlenek glinowy, zwłaszcza Pd na węglu aktywnym, pod normalnym lub podwyższonym ciśnieniem, zwłaszcza pod normalnym ciśnieniem, w rozpuszczalniku polarnym, np. alkoholu, jak metanol lub etanol, w temperaturze 0 do 50°C, zwłaszcza w temperaturze pokojowej, przekształca się w odpowiedni wolny związek aminowy, który następnie amiduje się przez reakcję z kwasem chinolino^-karboksylowym w warunkach reakcji analogicznych do wymienionych w opisie sposobu b) otrzymując związek o wzorze 2.

Alternatywnie związek o wzorze 2 można także otrzymać sposobem wymienionym w EP 0 432 695 /opublikowanym dn. 19.06.1991/.

Związki wyjściowe o wzorze 3 są dostępne w handlu, znane i można je wytwarzać znanymi sposobami.

Przykładowo należy wymienić wytwarzanie tego związku podstawionego przez heterrayklilometyl, w którym heterocykiil jest związany poprzez atom azotu pierścienia, niższego aryloalkanoilu, które odbywa się zwłaszcza na drodze reakcji podstawionego przez ahlorowcometyl, jak chloro- lub brnmumetyl, niższego rodnika alkanoilowego, jak ahlrrnmetylobenznil lub bromrmetylrbenzllil, z odpowiednią heterocykliczną zasadą azotową, jak piperydyna, piperyzyna, niższa 1)alkilrpiperazyna, niższa 1-alkanrilrpil perazyna lub zwłaszcza morfolina albo tiomorfolina, z równoczesnym nukleofilowym podstawieniem atomu chlorowca.

173 529

Wytwarzanie pochodnych aminokwasów o wzorze 3, w których grupa a-aminowa jest zalkilowana przez rodnik wybrany spośród niższego fenyloalkilu lub niższego heterocykloalkilu, jest przykładowo możliwe przez animowanie redukcyjne /w razie potrzeby z dalszymi zabezpieczonymi grupami, które nie powinny brać udziału w reakcji/ aminokwasu, który ma pierwszorzędową lub drugorzędową grupę α-aminową, za pomocą niższego fenyloalkiloketonu lub aldehydu, jak benzaldehyd, lub niższy heterocykliloketon albo -aldehyd, przykładowo, heterocykliloaldehyd, np. furanoaldehyd, jak furano-2-aldehyd, lub pirydynoaldehyd, jak pirydyno-3-aldehyd, albo imidazoliloaldehyd, jak imidazol-4-iloaldehyd /ewentualnie N-zabezpieczony, np. przez trityl, który jak wyżej opisano może być odszczepiony od związku o wzorze 3 lub od zabezpieczonego produktu końcowego o wzorze 1, w wyżej opisany sposób/ przykładowo przy zastosowaniu uwodornienia katalitycznego, np. w obecności katalizatora z metalu ciężkiego, jak nikiel Raneya, pod ciśnieniem normalnym lub pod ciśnieniem i00 do i0 000 kPa, zwłaszcza około i0 000 kPa, lub przez redukcję za pomocą kompleksowego związku borowodoru, jak cyjanoborowodoru sodowego.

Izocyjaniany o wzorze 3b można wytwarzać z odpowiednich aminowych związków wyjściowych przez przekształcenie grupy aminowej w grupę izocyjanianową, np. na drodze reakcji z fosgenem na gorąco, prowadzonej pod chłodnicą zwrotną, lub przez wkroplenie ciekłej albo rozpuszczonej w rozpuszczalniku pierwszorzędowej, drugorzędowej lub trzeciorzędowej aminy do użytego w nadmiarze fosgenu w odpowiednim rozpuszczalniku /toluenie, ksylenie, ligroinie, chlorobenzenie, α-chloronaftalenie itp./ z równoczesnym chłodzeniem /np. do temperatury od -50°C do 0°C/, przy czym przejściowo tworzy się mieszanina chlorku karbamoilu i chlorowodorku aminy, która następnie w podwyższonej temperaturze /np. w temperaturze 50°C do temperatury powrotu z chłodnicy zwrotnej/ zostaje dalej sfosgenowana aż do całkowitego rozpuszczenia, z równoczesnym usunięciem HCl.

Sposób b/. Amidowanie /kondensacja w celu wytworzenia wiązania amidowego/

Grupy funkcyjne, które nie powinny brać udziału w reakcji, znajdujące się w substancjach wyjściowych o wzorze IV i/lub V, zabezpiecza się w razie potrzeby grupami zabezpieczającymi. Grupy zabezpieczające i ich wprowadzanie są opisane powyżej w opisie sposobu a/.

Kwas karboksylowy o wzorze 5 występuje z wolną grupą karboksylową lub w postaci reaktywnej pochodnej, np. jako aktywny ester wywodzący z wolnego związku karboksylowego, jako reaktywny bezwodnik, lub ponadto jako reaktywny amid pierścieniowy.

Aktywnymi estrami związku o wzorze 5 z grupą karboksylową są zwłaszcza estry nienasycone przy łącznikowym atomie węgla zestryfkowanego rodnika, np. typu estru winylowego, jak estrywinylowe /które można otrzymać np. przez przeestryfikowanie odpowiedniego estru octanem winylu; metoda aktywnego estru winylowego/, estry karbamoilowe /które można otrzymać np. przez działanie związkiem izooksazoliowym na odpowiedni kwas; metoda i,2-izooksazoliowa lub metoda Woodwarda/, lub niższe estry

1-alkoksywinylowe /które można otrzymać np. przez działanie niższym alkoksyacetylenem na odpowiedni kwas; metoda etoksyacetylenowa/, lub estry typu amidynowego, jak N,N'-dwupodstawione estry amidynowe /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas odpowiednim dwupodstawionym karbodiimidem, np. N,N'-dicykloheksylokarbodiimidem; metoda karbodiimidowa/ lub N,N-dwupodstawione estry amidynowe /które można otrzymać np. przez działanie N,N-podstawionym cyjanamidem na odpowiedni kwas; metoda cyjanamidowa/, odpowiednie estry arylowe, zwłaszcza podstawione przez podstawniki przyciągające elektrony, estry fenylowe /które można otrzymać przez działanie na odpowiedni kwas odpowiednio podstawionym fenolem, np. 4-nitrofenolem, 4-metylosulfonylofenolem, 2,4,5-trichlorofenolem, 2,3,4,5,6,-pentachlorofenolem lub 4-fenylodiazofenolem, w obecności środka kondensującego, jak N,N'dicylkoheksyłokarbodiimid; metoda aktywnego estru arylowego/, estry cyjanometylowe

173 529 /które można otrzymać przez działanie na odpowiedni kwas chloroacetonitrylem w obecności zasady; metoda estru cyjanometylowego/, tioestry, zwłaszcza ewentualnie podstawione, np. przez grupy nitrowe, fenylotioestry /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas odpowiednio podstawionymi, np. przez grupy nitrowe, tiofenolami, między innymi metodą bezwodnikową lub karbodiimidową; metoda aktywnego estru tiolowego/, lub zwłaszcza estry aminowe albo amidowe /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas związkiem N-hydroksyaminowym lub N-hydroksyamidowym, np. N-hydroksysukcynoimidem, N-hydroksypiperydyną, N-hydroksynaftaloimidem, imidem kwasu N-hydroksy-5-norborneno-2,3-dikarboksylowego,

1- hydroksyhenzotriazolem lub 3-hydroksy-3,4-dihydro-i,2,3-benzotriazyn-4-onem, np. metodą bezwodnikową lub karbodiimidową; metoda aktywnych N-hydroksyestrów/. Mogą być stosowane także estry wewnętrzne, np. y-laktony.

Bezwodnikami kwasów mogą być symetryczne lub mieszane bezwodniki tych kwasów, np. bezwodniki z kwasami nieorganicznymi, jak halogenki kwasów, zwłaszcza chlorki kwasów /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas chlorkiem tionylu, pentachlorkiem fosforu lub chlorkiem oksalilu; metoda chlorków kwasowych/azydki /które można otrzymać np. z odpowiedniego estru kwasu poprzez odpowiedni hydrazyd i działanie na niego kwasem azotawym; metoda azydkowa/, bezwodniki z kwaśnymi estrami kwasu węglowego, np. z niższymi kwaśnymi estrami alkilowymi kwasu węglowego /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas niższymi estrami alkilowymi kwasu chloromrówkowego lub niższą 1-alkoksykarbonylo2- alkoksy-i,2-dihydrochinoliną; metoda mieszanych bezwodników kwasu 0-alkilowęglowego/, lub bezwodniki z dichlorowcowanym, zwłaszcza dichlorowanym kwasem fosforowym /który można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas tlenochlorkiem fosforu; metoda tlenochlorko-fosforowa/ bezwodniki z innymi pochodnymi kwasu fosforowego /np. takimi, które można otrzymać z chlorku fenylo-N-fenylofosforoamidu lub przez przekształcanie amidów kwasu alkilofosforowego w obecności bezwodników kwasów sulfonowych i/lub dodatków zmniejszających racemizację, jak N-hydroksybenzotiazol, lub w obecności estru dietylowego kwasu cyjano-fosfonowego/ lub z pochodnymi kwasu fosforawego, albo bezwodniki z kwasami organicznymi, jak mieszane bezwodniki z organicznymi kwasami karboksylowymi /które można otrzymać np. przez działanie na odpowiedni kwas ewentualnie podstawionym chlorkiem niższego kwasu alkano- lub fenyloalkanokarboksylowego, np. chlorkiem kwasu fenylooctowego, piwalinowego lub trifluorooctowego; metoda mieszanych bezwodników kwasów karboksylowych/ lub z organicznymi kwasami sulfonowymi /które można otrzymać np. przez działanie na sól, jak sól metalu alkalicznego, odpowiedniego kwasu odpowiednim chlorkiem organicznego kwasu sulfonowego, jak chlorek niższego kwasu alkano- lub arylo-, np. metano- albo p-toluenosulfonowego; metoda mieszanych bezwodników kwasów sulfonowych/ jak również symetryczne bezwodniki /które można otrzymać np. przez kondensację odpowiedniego kwasu w obecności karbodiimidu lub l-dietyloaminopropinu, metoda symetrycznych bezwodników/. Odpowiednimi amidami pierścieniowymi są zwłaszcza amidy z pięcioczłonowymi związkami diazapierścieniowymi o charakterze aromatycznym, jak amidy z imidazolami, np. imidazolem /które można otrzymać przez działanie na odpowiedni kwas N,N'-karbonylod.iimidazolem; metoda imidazolowa/, lub pirazol, np. 3,5-dimetylopirazol /który można otrzymać poprzez hydrazyd kwasu przez działanie acetyłoacetonem; metoda pirazolidowa/.

Jak już wspomniano, pochodne kwasu karboksylowego, które stosuje się jako środek acylujący, mogą być także wytwarzane in situ. I tak np. N,N'-dwupodstawiony ester amidynowy można otrzymać in situ gdy podda się reakcji mieszaninę związku wyjściowego o wzorze 4 i użytego jako środek acylujący kwasu o wzorze 5 w obecności odpowiedniego N,N'-dwupodstawionego karbodiimidu, np. N,N'-cykloheksylokarbodiimidu, np. w obecności odpowiedniej zasady, jak trietyloamina. Ponadto amino- lub amidoestry używane jako środki acylujące kwasów można wytwarzać w obecności pod18

173 529 dawanego acylowaniu związku wyjściowego o wzorze 4, gdy podda się reakcji mieszaninę odpowiednich kwasowych i aminowych substancji wyjściowych w obecności N,N'-dwupodstawionego karbodiimidu, np. N,N'-dicyk.loheksylokarbodiimidu, i N-hydroksyaminy lub N-hydroksyamidu, np. N-hydroksysukcynoimidu, ewentualnie w obecności odpowiedniej zasady, np. 4-dimetyloamino-pirydyny. Ponadto przez reakcję ze związkiem N,N,N',N'-tetraalkilouroniowym, jak heksafluorofosforan 0-benzotriazol-1-ilo-N,N,N'N'tetra-metyln-uroniowy, można osiągnąć aktywację in situ. Można także wytworzyć in situ bezwodniki kwasu fosforowego kwasów karboksylowych o wzorze 5, gdy amid kwasu alkilofosforowego, jak triamid kwasu heksametylofosforowego, w obecności bezwodnika kwasu sulfonowego, jak bezwodnik kwasu 4-toluenosulfonowego, podda się reakcji z solą, jak tetrafluoroboran, np. tetrafluoroboran sodowy, lub z inną pochodną triamidu kwasu heksametylofosforowego, jak heksafluorek benzotriazol-1-il-oksy-tris-/dimetyloamino/-fosfoniowy, zwłaszcza w obecności dodatku zmniejszającego racemizację, jak hydroksybenzotriazol.

Grupa aminowa związków o wzorze 4, która bierze udział w reakcji zawiera co najmniej jeden reaktywny atom wodoru, zwłaszcza, gdy reagująca z nim grupa karboksylowa występuje w reaktywnej postaci; jednakże sam związek o wzorze 4 może także występować jako reaktywna pochodna, to znaczy z grupą aminową w reaktywnej postaci, np. w wyniku reakcji z fosforynem, jak chlorofosforyn dietylowy, chlorofosforyn

1,2-fenylowy, dichlorofosforyn etylowy, chlorofosforyn etylenowy lub pirofosforyn tetraetylowy. Pochodną takiego związku z grupą aminową jest np. także halogenek kwasu karbaminowego, przy czym grupa aminowa biorąca udział w reakcji jest podstawioną przez chlorowcokarbonyl, np. chlorokarbonyl.

Kondensację w celu wytworzenia wiązania amidowego można wykonać w znany sposób, np. tak jak opisano w działach wzorcowych, jak Houben-Weyl, Methoden der organischen Chemie, 4.Auflage, Band 15/11 /1974/, Band TX /1955/, Band E11 /1985/, Georg Thieme Verlag, Stuttgart, The Peptides /E. Gross und J/Meienhofer, Hg./, Band 1 and 2, Academic Press, London und New York, 1979/1980, lub M.Bodansky, Principles of Peptide Synthesis, Springer-Verłag, Berlin 1984.Kondensację wolnego kwasu karboksylowego z odpowiednią aminą można przeprowadzić zwłaszcza w obecności jednego ze zwykłych środków kondensujących. Zwykłymi środkami kondensującymi są np. karbodiimidy, przykładowo dietylo-, dipropylo-, N-etylo-N-/3dimetyloaminopropylo/-karbodiimid lub zwłaszcza dicykloheksylokarbodiimid, ponadto odpowiednie związki karbonylowe, przykładowo karbonyloimidazol, związki 1,2-oksazoliowe, np. 3'-sulfonian 2-etylo-5-fenylo-1,2-oksazoliowy i nadchloran 2-tert.-butylo-5metyloizoksoksazoliowy, lub odpowiedni związek acyloaminowy, np.

2-etoksy-l-etoksykarbonylo-1,2-dihydrochmolma, związki N,N,N',N'-tetraalkilouroniowe, jak heksafluorofosforan O-benzotriazol-l-ilo-NjN-NNNNNTtetra-metylouroniowy, ponadto aktywne pochodne kwasu fosforowego, np. azydek difenylofosforylrwy, cyjanek dietylofosforylowy, chlorek fenylo-N-fenylofosforoamidanowy, chlorek kwasu bis-/2-ketrl3-rksazrlidynylo/frsfinowego lub heksafluorofosforan 1-benzotriazolil-oksy-tris-/'dimetyloammo/-fosfoniowy.

W razie potrzeby dodaje się zasadę organiczną, np. niższą trialkiloaminę z rodnikami o znacznej objętości, np. etylodiizopropyloaminę, i/lub zasadę heterocykliczną, np. pirydynę, 4-dimetyloaminopirydynę lub korzystnie N-metylomorfolinę.

Kondensację aktywnych estrów, reaktywnych bezwodników lub reaktywnych amidów pierścieniowych z odpowiednimi aminami przeprowadza się zwykle w obecności zasady organicznej, np. prostej niższej trialkiloaminy, np. trietyloaminy lub tributyloaminy, albo jednej z wymienionych poprzednio zasad organicznych. W razie potrzeby stosuje się dodatkowo jeszcze jeden środek kondensujący, taki jak środki opisane dla wolnych kwasów karboksylowych.

Kondensacja bezwodników kwasowych z aminami może odbywać się np. w obecności węglanów nieorganicznych, np. węglanów lub wodorowęglanów amonu albo metali

173 529 alkalicznych, jak węglan lub wodorowęglan sodowy albo potasowy /zwykle razem z siarczanem/, a reakcja halogenków kwasów sulfonowych, jak chlorków kwasów sulfonowych, w obecności wodorotlenków, np. wodorotlenków metali alkalicznych, jak wodorotlenek sodowy lub potasowy.

Halogenki kwasów karboksylowych, przykładowo wywodzą się ze wzoru 5 pochodną kwasu chlorowęglowego, kondensuje się z odpowiednimi aminami w obecności aminy organicznej, np. wymienionej poprzednio niższej trialkiloaminy lub zasad heterocyklicznych, ewentualnie w obecności wodorosiarczanu.

Kondensację przeprowadza się zwłaszcza w obojętnym, aprotonowym, szczególnie bezwodnym rozpuszczalniku lub mieszaninie rozpuszczalników, przykładowo w amidzie kwasu karboksylowego, np. formamidzie lub dimetyloformamidzie, chlorowcowanym węglowodorze, np. chlorku metylenu, tetrachlorku węgla lub chlorobenzenie, ketonie, np. acetonie, eterze pierścieniowym, np. tetrahydrofuranie, estrze, np. octanie etylu, lub nitrylu, np. acetonitrylu, lub w ich mieszaninie, ewentualnie w obniżonej lub podwyższonej temperaturze, np. w zakresie temperatur od około -40°C do około +100°C, korzystnie w zakresie od około -10°C do około +50°C, i bez gazu obojętnego lub w atmosferze gazu obojętnego, np. azotu lub argonu.

Możliwe są także rozpuszczalniki wodne, przykładowo alkoholowe, np. etanol, lub aromatyczne np. benzen lub toluen albo mieszaniny rozpuszczalników. W obecności wodorotlenków metali alkalicznych jako zasad może być ewentualnie dodawany także aceton.

Kondensacja może się odbywać także według techniki znanej jako synteza w fazie stałej, która pochodzi od R. Merrifielda i jest opisana np. w Angew. Chem. 97, 801-812 /1985/, Naturwissenschaften 71, 252-258 /1984/ lub w R. A. Houghten. Proc. Natl. Acad. Sci USA 82, 5131-5135 /1985/.

Wydzielanie wolnych grup funkcyjnych z grup zabezpieczonych grupami zabezpieczającymi w otrzymanych związkach o wzorze 1 z zabezpieczonymi funkcjami odbywa się ewentualnie według jednej lub kilku metod wymienionych w opisie sposobu a/.

Związek wyjściowy o wzorze 4 wytwarza się zwłaszcza ze związku o wzorze 6, który jak opisano niżej w opisie sposobu cl można otrzymać, gdy N-zabezpieczoną aminową grupą zabezpieczającą P2 L-asparaginę, np. α-/N-benzyloksykarbonylo/-L-asparaginę, lub jej reaktywną pochodną kwasową, zwłaszcza ester p-nitrofenylowy, szczególnie w obecności trzeciorzędowej zasady azotowej, jak trietyloamina lub N-etylodiizopropyloamina, podda się amidowaniu, jak wyżej opisano, zwłaszcza w środowisku amidu kwasu np. dimetyloformamidu, w temperaturze między 0 i 50°C, szczególnie w temperaturze pokojowej, przy czym otrzymuje się N-zabezpieczony przez P2 związek o wzorze 4, który przez odszczepienie grupy zabezpieczającej P2 w warunkach wymienionych dla odszczepiania grupy zabezpieczającej od związku o wzorze 9 przekształca się w związek o wzorze 4.

Sposób c/. Amidowanie /kondensacja w celu wytworzenia wiązania amidowego/

W związkach wyjściowych o wzorach 6 i/lub 7 grupy funkcyjne, które nie powinny brać udziału w reakcji, są w razie potrzeby zabezpieczone przez grupy zabezpieczające. Grupy zabezpieczające i ich wprowadzanie są opisane jak wyżej w opisie sposobu a/.

Wolne kwasy karboksylowe i ich reaktywne pochodne oraz stosowane sposoby amidowania /kondensacji/ są całkowicie analogiczne do tychże opisanych w sposobie b/, gdy zastosuje się zamiast związków aminowych o wzorze 4 związki o wzorze 6 a zamiast kwasów karboksylowych o wzorze 5 związki o wzorze 7.

Wydzielanie wolnych grup funkcyjnych z grup zabezpieczonych grupami zabezpieczającymi w otrzymanych związkach o wzorze 1 z zabezpieczonymi funkcjami odbywa się ewentualnie według jednej lub kilku metod wymienionych w opisie sposobu a/.

Należy uwzględnić, że ta reakcja może być ewentualnie zakłócona przez wędrówkę acylu rodnika R1 do wolnej grupy aminowej w związku o wzorze 6. Wariant sposobu

173 529 jest więc ograniczony do takich związków wyjściowych i warunków reakcji, które umożliwiają reakcję bez szkodliwej wędrówki acylu.

Wytwarzanie związku wyjściowego o wzorze 6 odbywa się zwłaszcza na drodze reakcji związku o wyżej zdefiniowanym wzorze 9 z kwasem karboksylowym o również już zdefiniowanym wzorze 3, lub z jego reaktywną pochodną, w warunkach reakcji analogicznych do warunków podanych w opisie sposobu a/, przy czym otrzymuje się zabezpieczoną przez P1 pochodną związku 6, od której odszczepia się grupę zabezpieczającą, np. tert.-butoksykarbonyl lub benzyloksykarbonyl, zwłaszcza tak jak podano w opisie odszczepiania grup zabezpieczających od związku o wzorze 9, otrzymując związek o wzorze 6.

Związek wyjściowy o wzorze 6 otrzymuje się przykładowo, gdy karboksyzabezpieczoną pochodną L-asparaginy, zabezpieczoną np. jedną z grup zabezpieczających podanych w opisie sposobu a/ podda się amidowaniu z kwasem chinolino-2-karboksyt lowym w wyżej wymienionych warunkach amidowania, szczególnie w warunkach, które zostały wymienione dla wywarzania związków o wzorze 2 ze związku o wzorze 10 po odszczepieniu grupy zabezpieczającej P2, i odszczepi grupę zabezpieczającą grupę karboksylową, przy czym otrzymuje się związek o wzorze 7.

Do otrzymywania związków o wzorze 1 nie stosuje się zwłaszcza wariantu c/ sposobu, lecz zamiast niego jeden ze sposobów a/ lub b/.

Wszystkie wymienione dalej związki wyjściowe dla jednego z wymienionych wyżej sposobów są dostępne w handlu, znane i mogą być wytwarzane znanymi sposobami.

Wszystkie wymienione reakcje mogą być wykonywane w znanych warunkach prowadzenia reakcji, zwłaszcza w wyżej wymienionych warunkach, w zwykłych temperaturach, w obecności lub nieobecności rozpuszczalników albo rozcieńczalników, przykładowo w środowisku amidów kwasów, np. amidów kwasów karboksylowych, jak dimetyloformamid, dimetyloacetamid lub 1,3-dlmetylo-3,4,5,6-tetrahydro-2/1H/-pirymidynon /DMPU/, amidów kwasów nieorganicznych, jak triamid kwasu heksametylofosforowego, eterów np. eterów pierścieniowych, jak tetrahydrofuran lub dioksan lub eterów niepierścieniowych, jak eter dietylowy lub eter dimetylowy glikolu etylenowego, chlorowcowanych węglowodorów, jak niższe chlorowcoalkany, np. chlorek metylenu lub chloroform, ketonów, jak aceton, nitryl, jak acetonitiyl, bezwodników kwasów, jak bezwodnik octowy, estrów, jak octan etylu, bisalkanosulfin, jak sulfotlenek dimetylowy, heterocyklicznych związków azotowych, jak pirydyna, lub mieszanin tych rozpuszczalników, zwłaszcza w środowisku bezwodnych rozpuszczalników lub mieszanin rozpuszczalników, przy czym każdorazowo mogą być wybrane odpowiednie rozpuszczalniki dla wyżej wymienionych reakcji, jeżeli jest to sensowne i celowe, przy użyciu soli stosowanych związków, zwłaszcza soli metali stosowanych kwasów karboksylowych, jak sole metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych, np. sole sodowe albo potasowe, w obecności lub w nieobecności katalizatorów środków kondensujących lub środków zobojętniających, zależnie od rodzaju i/lub doboru reagentów pod ciśnieniem atmosferycznym albo w zamkniętym naczyniu, pod ciśnieniem normalnym lub pod ciśnieniem zwiększonym, np. pod ciśnieniem , które powstają w mieszaninie reakcyjnej w warunkach reakcji występujących w zamkniętej rurze, i/lub w atmosferze obojętnej, np. w atmosferze argonu lub azotu. Uprzywilejowane są warunki reakcji, które są analogiczne do warunków wymienionych w przykładach. Także sam środek acylujący, np. halogenek kwasu karboksylowego lub bezwodnik kwasu karboksylowego może służyć jako rozpuszczalnik. Przebieg reakcji bada się odpowiednio za pomocą powszechnie używanych metod analitycznych.

173 529

Dodatkowe operacje technologiczne

W ramach dodatkowych operacji technologicznych, które wykonuje się na życzenie, grupy funkcyjne, które nie powinny brać udziału w reakcji występują w razie potrzeby w postaci zabezpieczonej, przykładowo przez jedną lub kilka spośród wyżej wymienionych grup zabezpieczających. Grupy zabezpieczające mogą być odszczepiane metodami wymienionymi w opisie sposobu a/.

Sole związków o wzorze 1 można wytwarzać w znany sposób. Tak np. sole związków o wzorze 1 t z kwaśnymi grupami można otrzymać przez działanie związkami metali, jak sole metali alkalicznych odpowiednich organicznych kwasów karboksylowych, np. sól sodowa kwasu 2-etylo-heksanowego, organicznymi związkami metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych, jak odpowiednie wodorotlenki, węglany lub wodorowęglany, jak wodorotlenek węglan lub wodorowęglan sodu i potasu, odpowiednimi związkami wapniowymi lub amoniakiem albo odpowiednią aminą organiczną, przy czym zwłaszcza stosuje się stechiometryczne ilości lub tylko maty nadmiar środka solotwórczego. Uprzywilejowane sole addycyjne z kwasami związków o wzorze 1 otrzymuje się powszechnie stosowany sposób, np. przez działanie kwasem, np. kwasem organicznym lub kwasem nieorganicznym, albo odpowiednim wypełniaczem jonowym. Sole wewnętrzne związków o wzorze 1, które zawierają kwaśne i zasadowe grupy solotwórcze, np. wolną grupę karboksylową i wolną grupę aminową można otrzymywać przykładowo przez zobojętnianie soli, np. soli addycyjnych z kwasami, do punktu izoelektrycznego, np. przez działanie słabymi zasadami lub wymieniaczami jonowymi.

Sole można przekształcać w powszechnie stosowany sposób w wolne związki, np. sole metali i sole amonowe przez działanie odpowiednimi kwasami lub kwaśnymi wymieniaczami jonowymi, a sole addycyjne z kwasami przykładowo przez działanie odpowiednimi środkami zasadowymi lub zasadowymi wymieniaczami jonowymi.

Przekształcenie soli związku o wzorze 1 w inną sól odbywa się np. przez przemianę soli w wolny związek tak, jak wyżej opisano i następnie przez przekształcenie wolnego związku w inną sól tak, jak wyżej opisano, lub bezpośrednio przez przekształcenie jednej soli w inną, przykładowo przez przemianę soli za pomocą chromatografii, np. za pomocą chromatografii żelowo-permeacyjnej, lub z roztworu zawierającego w nadmiarze przeciwjon potrzebny do wytworzenia nowej soli.

Mieszaniny stereoizomerów, a więc mieszaniny diastereoizomerów i/lub enancjomerów, jak np. mieszaniny racemiczne, można rodzielać na odpowiednie izomery w znany sposób stosując odpowiednią metodę rozdzielania. Tak więc mieszaniny diastereoizomerów można rozdzielać na poszczególne diastereoizomery przez krystalizację frakcjonowaną, chromatografię, rozdzielanie rozpuszczalnikowe itp. Racematy można rozdzielić po przekształceniu antypodów optycznych w diastereoizomery, przykładowo przez reakcję z optycznie czynnymi związkami, np. optycznie czynnymi kwasami lub zasadami, przez chromatografię na wypełniającymi kolumnę materiale z naniesionymi optycznie czynnymi związkami lub za pomocą metod enzymatycznych, np. przez selektywne przekształcenie tylko jednego z obydwóch enancjomerów. To rozdzielanie może być wykonane zarówno w stadium jednej z substancji wy‘ściowych, jak i samych związków o wzorze 1.

Wyżej wymienione reakcje mogą być wykonywane w znanych warunkach w nieobecności lub, zwykle w obecności rozpuszczalników lub rozcieńczalników, szczególnie takich, które są obojętne w stosunku do stosowanych reagentów i rozpraszają je, w nieobecności lub obecności katalizatorów, środków kondensujących lub środków zobojętniających, zależnie od rodzaju reakcji i/lub rodzaju reagentów, w obniżonej, normalnej lub podwyższonej temperaturze, np. w przedziale temperatur od około -80°C do około 200°C, zwłaszcza od około -20°C do około 150°C, np. od temperatury pokojowej do temperatury powrotu z chłodnicy zwrotnej, podczas stapiania w temperaturze do 220°C, pod ciśnieniem atmosferycznym lub w zamkniętym naczyniu, ewentualnie pod zwiększonym ciśnieniem, np. pod ciśnieniem, które powstaje w mieszaninie reakcyjnej w

173 529 warunkach reakcji panujących w zamkniętej rurze, i/lub w obojętnej atmosferze, np. w atmosferze argonu lub azotu. Uprzywilejowane są zawsze warunki reakcji wymieniane jako specjalne.

Rozpuszczalnikami lub rozcieńczalnikami są przykładowo: woda, alkohole, np. niższe, jak metanol, etanol lub propanol, diole, jak glikol etylenowy, triole, jak gliceryna, lub alkohole arylowe, jak fenol, amidy kwasów, np. amidy kwasów karboksylowych, jak dimetyloformamid, dimetyloacetamid lub 1,3-dimetylo-3,4,5,6-)eirahydro-2(1H)-pirymidynon (DMPU), albo amidy kwasów nieorganicznych, jak triamid kwasu heksametylo-os-orrwego, etery, np. etery pierścieniowe, jak tetrahydrofuran lub dioksan, albo etery niepierścieniowe, jak eter dietylowy lub eter dimetylowy glikolu etylenowego, chlorowcowane węglowodory, jak niższe np. chlorek metylenu lub chloroform, ketony, jak aceton, nitryle jak acetonitryl, bezwodniki kwasów, jak bezwodnik octowy, estry, jak octan etylu, bisalkanosulfiny, jak sulfotlenek dimetylowy, heterccykhczne związki azotowe, jak pirydyna, węglowodory, np. niższe alkany, jak heptan lub związki aromatyczne, jak benzen albo toluen, lub mieszaniny tych rozpuszczalników, przy czym każdorazowo można wybrać odpowiedni rozpuszczalnik dla wyżej wymienionych reakcji.

Ze względu na ścisłe powiązanie występujące między związkami o wzorze 1 a ich stadiami wstępnymi w wolnej postaci i w postaci soli należy powyżej, jak i poniżej rozumieć przez związki i związki pośrednie pod względem ich istoty i przeznaczenia także odpowiednie sole lub wolne związki, jeżeli związki zawierają jedną lub kilka grup srlrtwórczych. Jeżeli jest to konieczne, związki wysciowe i pośrednie mogą także występować w zabezpieczonej postaci, przy czym grupy zabezpieczające mogą być w odpowiedniej chwili odszczepiane. Grupy zabezpieczające i ich odszczepianie są zwłaszcza zdefiniowane, jak wyżej.

Związki oraz ich sole mogą być otrzymywane także w postaci hydratów lub ich kryształy mogą zawierać np. rozpuszczalnik użyty do krystalizacji.

Związki według wynalazku można wytwarzać takimi sposobami, w których wychodzi się ze związku otrzymanego w jakimś stadium jako produkt pośredni i wykonuje brakujące stadia lub przerywa proces w jakimś stadium albo wytwarza substancję wyjściową w warunkach reakcji lub stosuje się w postaci pochodnej albo soli lub wytwarza się związek według wynalazku i przerabia dalej in situ. Wychodzi się przy tym zwłaszcza z takich substancji wyjściowych, które prowadzą do związków opisanych wyżej jako uprzywilejowane.

Preparaty farmaceutyczne

Wynalazek umożliwia także wytwarzanie preparatów farmaceutycznych ze związkami o wzorze 1 (są one określane jako substancje czynne).

Nadające się do stosowania farmakologicznego związki według niniejszego wynalazku mogą być używane np. do wytwarzania preparatów farmaceutycznych, które zawierają skuteczną ilość substancji czynnej razem lub w postaci mieszaniny ze znaczącą ilością nieorganicznych lub organicznych, stałych albo ciekłych substancji nośnikowych dopuszczalnych farmaceutycznie.

W przypadku preparatów farmaceutycznych zawierających związki według wynalazku chodzi o preparaty przeznaczone do podawania dojelitowego, jak nosowego, policzkowego, odbytowego lub doustnego, albo pozajelitowego, jak domięśniowego lub dożylnego istotom stałocieplnym (ludziom i zwierzętom), które zawierają skuteczną dawkę farmakologicznej substancji czynnej samej lub razem ze znaczącą ilością materiału nośnikowego dopuszczalnego farmaceutycznie. Dawkowanie substancji czynnej zależy od gatunku istoty stałocieplnej, ciężaru ciała i jej stanu indywidualnego, indywidualnej sytuacji farmakokinetycznej, poddawanej leczeniu choroby i sposobu podawania.

Wynalazek umożliwia także wytwarzanie preparatów farmaceutycznych i leczenie chorób powodowanych przez retrowirusy, np. AIDS, zwłaszcza, gdy chorobę powodują

173 529 retrowirusy HIV-i lub HIV-2. Leczenie polega na tym, że podaje się skuteczną przeciwretrowirusowo ilość będącego przedmiotem wynalazku związku o wzorze 1, zwłaszcza istocie stałocieplnej, np. człowiekowi, który ze względu na jedną z wymienionych chorób, zwłaszcza AIDS, wymaga takiego leczenia. Wielkości dawek, które należy podawać istotom stałocieplnym, np. ludziom o ciężarze ciała około 70 kg. mieszczącą się w przedziale od około 3 do i0 g, szczególnie w przedziale od około i0 g do około 4 g, np. w przybliżeniu 25 mg do 2,0 g na osobę i na dobę, podzielone szczególnie na i do 5, zwłaszcza i do 3 dawek pojedynczych, które mogą być jednakowej wielkości. Dzieci otrzymują zwykle połowę dawki osób dorosłych.

Preparaty farmaceutyczne zawierają od około i% do około 95%, szczególnie od około 20% do około 90% substancji czynnej. Według wynalazku preparaty farmaceutyczne mogą występować w postaci dawek jednostkowych, jak ampułki, fiolki, czopki, drażetki, tabletki lub kapsułki.

Preparaty farmaceutyczne można wytwarzać w 'znany sposób, np. stosując konwencjonalne metody rozpuszczania, liofilizacji, mieszania, granulowania lub drażowania.

Przede wszystkim stosuje się roztwory substancji czynnej, ponadto także zawiesiny lub dyspersje, a zwłaszcza izotoniczne wodne roztwory, dyspersje lub zawiesiny, przy czym te z nich, jak np. w przypadku preparatów liofilizowanych, które zawierają samą substancję czynną lub razem z materiałem nośnikowym, np. mannitem, mogą być wytwarzane przed użyciem. Preparaty farmaceutyczne mogą być wyjałowione i/lub zawierać substancje pomocnicze, jako środki konserwujące, stabilizujące, zwilżające i/lub emulgujące, substancje ułatwiające rozpuszczanie, sole do regulacji ciśnienia osmotycznego i/lub bufory i są wytwarzane znanymi sposobami, np. konwencjonalnymi metodami rozpuszczania i liofilizacji. Wymienione roztwory, dyspersje lub zawiesiny mogą zawierać substancje zwiększające lepkość, jak sól sodową karboksymetylocelulozy, karboksymetylocelulozę, dekstran, poliwinylopirolidon lub żelatynę.

Zawiesiny w oleju zawierają jako składnik oleisty zwykle stosowane do zastrzyków oleje roślinne, syntetyczne lub półsyntetyczne. Jako takie należy wymienić zwłaszcza ciekłe estry kwasów tłuszczowych, które jako składnik kwasowy zawierają kwas tłuszczowy o długim łańcuchu posiadający 8-22, zwłaszcza 12-22, atomów węgla, jak np. kwas laurynowy, tridecylowy, mirystynowy, pentadecylowy, palmitynowy, margarynowy, stearynowy, arachidynowy, behenowy lub odpowiednie kwasy nienasycone, jak kwas oleinowy, elaidynowy, erukowy, brasydynowy, linolowy, ewentualnie z dodatkiem przeciwutleniaczy, jak np. witamina E, β-karoten lub 3,5-di-tert.-butylo-4-hydroksytoluen. Składnik alkoholowy tych estrów kwasów tłuszczowych na maksymalnie 6 atomów węgla i jest jedno- lub kilkuwartościowym, np. jedno-, dwu- lub trójwartościowym alkoholem, jak np. metanol, etanol, propanol, butanol lub pentanol albo ich izomery, przede wszystkim jednak glikol i gliceryna. Jako estry kwasów tłuszczowych należy więc przykładowo wymienić: oleinian etylu, mirystynian izopropylu, palmitynian izopropylu, Labrafil M 2375 /trioleinian glikolu polioksyetylenowego firmy Gattefosse, Paris/, Miglyol 8i2 /trigliceryd nasyconych kwasów tłuszczowych o długości łańcucha Cs do C12 firmy Huls AG, Niemcy/ zwłaszcza jednak oleje roślinne, jak olej z nasion bawełny, olej migdałowy, oliwkowy, rącznikowy, sezamowy, sojowy i przede wszystkim arachidowy.

Wytwarzanie preparatów do zastrzyków odbywa się w powszechnie stosowany sposób w jałowych warunkach, jak również napełnianie ampułek lub fiolek oraz zamykanie pojemników.

Preparaty farmaceutyczne do stosowania doustnego można otrzymywać przez zmieszanie substancji czynnej z substancjami nośnikowymi, ewentualnie granulowanie otrzymanej mieszaniny i, w razie życzenia lub potrzeby, dodanie odpowiednich substancji pomocniczych oraz przerobienie na tabletki, rdzenie drażetkowe lub kapsułki, albo przez wytworzenie dyspersji zwłaszcza z fosfolipidami, którymi napełnia się pojemniki szklane. Substancję czynną można przy tym także wbudować w nośnik z tworzywa

173 529 sztucznego, który oddaje substancję czynną w sposób dawkowany lub przez dyfundowanie.

Odpowiednimi substancjami nośnikowymi są zwłaszcza wypełnicze, jak cukier, np. laktoza, sacharoza, mannit lub sorbit, preparaty celulozowe i/lub fosforany wapniowe, np. fosforan triwapniowy lub wodorofosforan wapniowy, ponadto środki wiążące, jak klej skrobiowy sporządzony przy użyciu np. skrobi kukurydzianej, pszenicznej, ryżowej lub ziemniaczanej, żelatyna, tragant, metyloceluloza, hydroksypropylometyloceluloza, sól sodowa karboksymetylocelulozy i/lub poliwinylopirolidon, i/lub w razie życzenia, substancja rozsadzająca, jak wyżej wymienione skrobie, ponadto skrobia karboksylometylowa, poprzecznie usieciowany poliwinylopirolidon, agar, kwas alginowy lub jego sól, jak alginian sodowy. Jako środki pomocnicze stosuje się przede wszystkim środki regulacji przepływu i środki smarowe, np. kwas krzemowy, talk, kwas stearynowy lub jego sole, jak stearynian magnezowy lub wapniowy, i/lub glikol polietylenowy. Rdzenie drażetkowe zaopatruje się w odpowiednie powłoki, ewentualnie oporne na działanie soku żołądkowego, przy czym stosuje się między innymi stężone roztwory cukru, które ewentualnie zawierają gumę arabską, talk, poliwinylopirolidon, glikol polietylenowy i/lub tlenek tytanu, roztwory lakierów w odpowiednich rozpuszczalnikach organicznych lub, do wytworzenia powłok opornych na działanie soku żołądkowego, roztwory odpowiednich preparatów celulozowych, jak ftalan etylocelulozy lub ftalan hydroksypropylometylocelulozy. Kapsułkami są kapsułki dające się otwierać z żelatyny, jak również miękkie, zamknięte kapsułki z żelatyny i zmiękczacza, jak gliceryna lub sorbit. Kapsułki dające się otwierać mogą zawierać substancję czynną w postaci granulatu, np. z substancjami wypełniającymi, jak laktoza, środkami wiążącymi, jak skrobie, i/lub środkami poślizgowymi, jak talk lub stearynian magnezowy, i ewentualnie ze stabilizatorami. W miękkich kapsułkach substancja czynna jest rozpuszczona lub zawieszona zwłaszcza w odpowiednich oleistych substancjach pomocniczych, jak oleje tłuszczowe, oleju parafinowym lub ciekłych glikolach polietylenowych, przy czym mogą być dodawane również stabilizatory i/lub środki przeciwbakteryjne. Do tabletek lub powłok drażetek i powłok kapsułek mogą być dodawane barwniki lub pigmenty, np. w celu umożliwienia identyfikacji i oznakowania różnych dawek substancji czynnej.

Jako preparaty farmaceutyczne szczególnie korzystne są stabilizowane przez fosfolipidy dyspersje substancji czynnej, zwłaszcza do podawania doustnego, zawierające a/jeden lub kilka fosfolipidów o wzorze ii, w którym Ra oznacza Cio-20-acyl, Rb oznacza wodór lub Cio-20-acyl, Ra, Rb i Rc oznaczają wodór lub Ci-4-alkil a n jest liczbą całkowitą od 2 do 4, na życzenie b/ jeden dodatkowy fosfolipid lub kilka dalszych fosfolipidów, cl substancję czynną, d/ dopuszczalną farmaceutycznie ciecz nośnikową i na życzenie dalsze substancje pomocnicze i/lub środki konserwujące.

Sposób wytwarzania tych dyspersji jest znamienny tym, że roztwór lub zawiesinę składników a/ i c/ lub a/, b/ i c/, szczególnie a/ i b/ w stosunku wagowym od 20:1 do i:5, zwłaszcza od 5:i do i:i, przekształca się w dyspersję przez rozcieńczenie wodą, następnie usuwa się rozpuszczalnik organiczny, przykładowo przez odwirowanie, filtrację żelową, ultrafiltrację lub zwłaszcza przez dializę, np. dializę styczną, szczególnie w stosunku do wody, otrzymaną dyspersję, szczególnie po dodaniu suBstancji pomocniczych lub środków konserwujących i nastawieniu dopuszczalnej wartości pH przez dodanie buforów dopuszczalnych farmaceutycznie, jak soli fosforanowych lub kwasów organicznych /samych lub rozpuszczonych w wodzie/, jak kwas octowy lub cytrynowy, szczególnie między pH 3 i 6, np. 4-5, jeżeli jeszcze nie ma ona właściwego stężenia substancji czynnej, zatęża się szczególnie do stężenia substancji czynnej od 2 do 30 mg/ml, zwłaszcza od 10 do 20 mg/ml, przy czym stężenie prowadzi się wyżej wymienionymi metodami stosowanymi do usuwania rozpuszczalnika organicznego, zwłaszcza przez ultrafiltrację, np. przy użyciu aparatury do wykonywania dializy stycznej i ultrafiltracji.

Otrzymana tym sposobem dyspersja stabilizowana fosfolipidami jest trwała w temperaturze pokojowej co najmniej przez kilka godzin, odtwarzalna pod względem

173 529 zawartości składników i nie nasuwa się pod względem toksykologicznym, a więc zwłaszcza nadaje się do podawania doustnego ludziom.

Rząd wielkości cząstek otrzymanych w dyspersji jest zmienny i zawiera się między około 1.0 x 10^? do około 1,0 x 10'⁵ m, zwłaszcza między około 1 x 10'’ i około 2 x 10'⁶m.

Nazewnictwo fosfolipidów o wzorze 11 i numeracja atomów C są przyjęte według zawartych w Eur.J.of Biochem. 79, 11-21 ΙΊ9ΊΊΙ Nomenclature of Lipids zaleceń podanych przez LUPAC-IUB Commision on Biochemical Nomenclature /CBN/ nazewnictwo sn - stereospecyfic numbering/.

W fosfolipidzie o wzorze 11 Ra i Rb z oznaczeniami C10-20-acyl przedstawiają zwłaszcza CD-20-alkanoil o prostym łańcuchu i o parzystej liczbie atomów C oraz C10-20-alkenoil o prostym łańcuchu z jednym wiązaniem podwójnym i o parzystej liczbie atomów C.

Ci0-20-alkanoilem Ra i Rb o prostym łańcuchu i o parzystej liczbie atomów C są przykładowo: n-dodekanoil, np. tetradekanoil, n-heksadekanoil lub n-oktadekanoil.

Ci0-20-alkanoilem Ra i Rb z jednym wiązaniem podwójnym i o parzystej liczbie atomów C są przykładowo: 6-cis-, 6-trans-, 9-cis- lub 9-trans-dodecenoil, -tetradecenoil, -heksadecenoli, oktadecenoil lub ikozenoil, zwłaszcza 9-cis-oktadecenoil /oleoil/.

W fosfolipidzie o wzorze 11 n jest liczbą całkowitą 2 do 4, szczególnie 2. Grupa o wzorze -/CnH2n/- oznacza nierozgałęziony lub rozgałęziony alkilen, np. 1,1-etylen, 1,1-,

1,2- lub 1,3-propylu albo 1,2-, 1,3-, lub 1,4-butylen. Korzystny jest 1,2-etylen /n=2/.

Fosfolipidami o wzorze 11 są przykładowo występujące w przyrodzie kefaliny, w których Ra, Rb i Rc oznaczają wodór lub występujące w przyrodzie lecytyny, w których Ra, Rb i Rc oznaczają metyl, np. kefalina lub lecytyna z soi, mózgu wołowego, wątroby wołowej lub jajka kurzego o różnych lub jednakowych grupach acylowych Ra i Rb lub ich mieszaniny.

Uprzywilejowane są syntetyczne, zasadniczo czyste fosfolipidy o wzorze A z różnymi lub jednakowymi grupami acylowymi Ra i RbOkreślenie syntetyczny fosfolipid o wzorze 11 definiuje fosfolipidy, które w odniesieniu do Ra i Rb mają jednolity skład.

Takimi syntetycznymi fosfolipidami są zwłaszcza niżej zdefiniowane lecytyny i kefaliny, których grupy acylowe Ra i Rb mają zdefiniowaną strukturę i wywodzą się ze zdefiniowanego kwasu tłuszczowego o czystości większej od około 95%. Ra i Rb mogą Być jednakowe lub różne oraz nienasycone lub nasycone. Korzystny jest Ra nasycony, np. n-heksadekanoil, i Rb nienasycony, np. 9-cis-oktadekanoil /=oleoil/.

Określenie wstępujące w przyrodzie fosfolipidy o wzorze 11 definiuje fosfolipidy, które w odniesieniu do Ra i Rb nie mają jednolitego składu. Takimi naturalnymi fosfolipidami są również lecytyny i kefaliny, których grupy acylowe Ra i Rb są niedefiniowalne strukturalnie i wywodzą się od mieszanin kwasów tłuszczowych występujących w przyrodzie. Określenie zasadniczo czysty fosfolipid definiuje stopień czystości wynoszący powyżej 70% /wagowo/ fosfolipidu o wzorze 11, który można wykazać przy użyciu odpowiednich metod analitycznych, np. za pomocą chromatografii bibułowej.

Szczególnie korzystne są syntetyczne, zasadniczo czyste fosfolipidy o wzorze 11, w którym Ra oznacza CD-20-alkanoil o prostym łańcuchu i o parzystej liczbie atomów C a Rb oznacza C10-20-alkenoil o prostym łańcuchu z jednym wiązaniem podwójnym i o parzystej liczbie atomów C. Ra, Rb i Rc oznaczają metyl a n jest równe 2. W szczególnie korzystnym fosfolipidzie o wzorze 11 Ra oznacza n-dodekanoil, n-tetradekanoil, n-heksadekanoil lub n-oktadekanoil a Rb oznacza 9-cis-dodecenoil, 9-cistetradecenoil, 9-cis-heksadecenoil, 9-cis-oktadecenoil lub 9-cis-ikozenoil. Ra, Rb i Rc oznaczają metyl a n jest równe 2. Wyjątkowo uprzywilejowanym fosfolipidem o wzorze 11 jest syntetyczna l-n-heksadekanollo-2-/9-cis-oktadekanollo/-3-sn-fotfatydylocholina o czystości powyżej 95%.

173 529

Korzystnie naturalnymi zasadniczo czystymi fosfolipidami o wzorze 11 są zwłaszcza lecytyna /L-a-fosfatydylocholina/ z soi lub jajek kurzych.

Dla rodników acylowych w fosfolipidach o wzorze 11 są używane także nazwy podane w nawiasach: 9-cis-dodecenoil /lauroleoil/, 9-cis-tetradecenoil /mirystoleoil/, 9cis-heksadecenoil /palmitoleoil/, 6-cis-oktadecenoil /petroseloil/, 6-trans-oktadecenoil /petroselaidoil/, 9-cis-oktadecenoil /oleoil/, 9-trans -oktadecenoil /elaidoil/, 11-cis-oktadecenoil /wacenoil/, 9-cis-ikozenoil /gadoleoil/, n-dodekanoil /lauroil/, n-tetradekanoil /mirystoil/, n-heksadekanoil /palmitoil/, n-oktadekanoil /stearoil/, n-ikozanoil /arachidoil/.

Dalszymi fosfolipidami są zwłaszcza estry kwasu fosfatydowego/ z kwasu 3-snfosfatydowego/ wymienionymi rodnikami acylowymi, jak fosfatydyloseryna i fosfatydyloetanoloamina.

Trudno rozpuszczalne substancje czynne mogą występować także jako rozpuszczalne w wodzie sole dopuszczalne farmaceutycznie, jak wyżej zdefiniowane.

W cieczy nośnikowej d/ są zawarte jako liposomy składniki a/, b/ i c/ lub a/ i c/ w taki sposób, że przez kilka dni do tygodni nie zanikają żadne substancje stałe lub stałe agregaty jak micele i ciecz z wymienionymi składnikami, ewentualnie po filtracji, może być podawana, zwłaszcza doustnie.

W cieczy nośnikowej d/ mogą być zawarte dopuszczalne farmaceutycznie, nietoksyczne substancje pomocnicze, np. rozpuszczalne w wodzie substancje pomocnicze, które nadają się do wytwarzania izotonicznych warunków, np. dodatki jonowe jak sól kuchenna lub dodatki niejonowe /wypełnicze/ jak sorbit, mannit lub glikoza albo rozpuszczalne w wodzie stabilizatory dla dyspersji liposonowej, jak laktoza fruktoza lub sukroza.

W cieczy nośnikowej oprócz rozpuszczalnych w wodzie substancji pomocniczych mogą być także zawarte stosowane dla ciekłych preparatów farmaceutycznych emulgatory, zwilżacze lub tensydy, zwłaszcza emulgatory, jak kwas oleinowy, tensydy niejonowe typu estrów polihydroksyalkoholowych kwasów tłuszczowych, jak monolaurynian, stearynian lub palmitynian sorbitanu albo tristearynian lub trioleinian sorbitanu, addukty polioksyetylenowe estrów polihydroksyalkoholowych kwasów tłuszczowych, jak polioksyetyleno-monolaurynian, -oleinian, -stearynian, -palmitynian, -tristearynian i trioleinian sorbitanu, estry polietylenoglikolowe kwasów tłuszczowych, jak stearynian polioksyetylu, stearynian /glikolu polietylenowego/- 400, stearynian /glikolu polietylenowego/ -2000, zwłaszcza polimery blokowe tlenku etylenu z tlenkiem propylenu typu Pluronic® /Wyandotte Chem.Corp./ lub Synperomc® /ICI/.

Korzystnymi środkami konserwującymi są np. przeciwutleniacze, jak kwas askorbinowy, lub bakteriocydy, jak kwas sorbinowy lub benzoesowy.

Poniższe przykłady służą do objaśnienia wynalazku, lecz w żadnym stopniu nie ograniczają jego zakresu.

Temperatury są podane w stopniach Celsjusza /°C/. Gdy nie jest podana żadna temperatura, wówczas reakcja zachodzi w temperaturze pokojowej. Wartości Ri, które podają stosunek przemieszczenia badanej substancji do przemieszczenia czoła fazy ruchomej oznacza się na płytkach z cienkimi warstwami żelu krzemionkowego za pomocą chromatografii cienkowarstwowej /DC/ w następujących układach rozpuszczalników:

A octan etylu

B chlorek metylenu/etanol/trietyloamina 90:10:2

C chlorek metyl enu/THF 1:1

Skrót Ri/A/ oznacza np., że wartość Ri została oznaczona w układzie rozpuszczalnika A.

Stosunek ilościowy rozpuszczalnika do środka eluującego jest zawsze podany w częściach objętościowych.

Gradienty HPLC

I 20% ·- 100% a/ w b/ w czasie 35 min.

II 20% -> 100% a/ w b/ w czasie 20 min.

173 529

Faza ruchoma a/: acetonitryl + 0,05% TFA; faza ruchoma b/ woda +0,05% TFA. Kolumna /250x4,6 mm/ wypełniona przez Reversed-Phase-Material Cis-Nucleosll® /5 /im średnia wielkość ziarna, silikożel przekształcony kowalency'nie oktadecylosilanami, Macherey and Nagel, Duren, RFN/. Detekcja przez absorpcję UV przy 215 nm. Czasy retencji /przebywania/ są podane w minutach. Prędkość przepływu lml/min.

Stosowane dalej oznaczenia skrótowe i skróty mają następujące znaczenia: atm atmosfery fizyczne /jednostka ciśnienia/ - 1 atm odpowiada 1,013 bara Boc tert.-butoksykarbonyl

BOP heksafluoro-fosforan benzotriazol-1-il-oksy-tris-/di-tnetyloammo/tfosfoniowy

DC chromatografia cienkowarstwowa

DIPE eter diizopropylowy

DMAP 4-dimetyloaminopirydyna

DMF dimetyloformamid h godzina/y/

HOBT 1-hydroksy-benzotriazol

HPLC chromatografia cieczowa wysokosprawna min minuta/y/

MS spektroskopia masowa

NMM N-metylo-morfolina solanka nasycony roztwór chlorku sodowego

TFA kwas trifluorooctowy

THF tetrahydrofuran

Z benzyloksykarbonyl

Wielkości pomiarowe ze spektroskopii masowej otrzymuje się za pomocą konwencjonalnej spektroskopii masowej lub metodą Fast-Atom-Bombardment /FABMS/. W pierwszym przypadku dane pomiarowe odnoszą się do nieprotonowego jonu cząsteczkowego /Mr lub protonowego jonu cząsteczkowego /M+H/+.

Wielkości protonowej spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego /HNMR/ są podane w ppm /parts per milion - części na milion/ w stosunku do tetrametylosilanu jako wzorca wewnętrznego s=singlet, d=dublet, t=tryplet, q=kwartet, m=multiplet, dd=podwójny dublet.

Przykład I.

N-tert. -butylo-dekahydro-2-[2IRI-acetyloksy-4-fenylo-3ISI[[N-I2-chinolilokarbonylo /L-asparaginylo]amino]butylo]-I4aS, 8aSI-izochinolino-3ISI-karboksyamid

W atmosferze azotu roztwór 81 mg /0,12 mmoli/ Nttert.-butylotdekahydro-2-[2/R/'hydroksy-4-fenylα-3/S/-t[N-2-thinolmokarbolino-L-asparaginylo]tammo]butylo]-/4aS, 8aS/^/tizochinolinOt3/S/-karboksyamidu w 2 ml bezwodnego THF i 50 μl /0,36 mmola/ trietyloaminy zadaje się w temperaturze pokojowej 2 kryształami DMAP i 17 μ l /0,18 mmola/ bezwodnika octowego. Po 18 h wylewa się mieszaninę reakcyjną na lód, poddaje się ekstrakcji 3 porcjami octanu etylu, przemywa fazy organiczne nasyconym roztworem NaHCO3, wodą i solanką, suszy je za pomocą Na2SO4 i odparowuje. Po wyługowaniu surowego produktu w DIPE otrzymuje się związek tytułowy:DC RfA/=0,44; tRet=18,9 min; FAB-MS /M+H/+=713;

‘H-NMR /200 MHz, CD3OD/: 1,34 /s, /H3C/3C/, 1,2-2,0 /m, ca 13H/, 2,08 /s, H3CCO/, 2,2-2,44 /m, 2H/, 2,6-2,8 /m, 5H/, 2,95-3,13 /m, 2H/, 4,43 /m, HC/, 5,30 /m HC/, 6,89 /m, 1H/, 7,04 /t, J=7 Hz. 2H/, 7,24 /d, J=7 Hz, 2H/, 7,70 /m, 1H/, 7,85 /m, 1H/, 8,02 /d, J= 7 Hz, 1H/, 8,17 /m, 2H/, 8,47 /d, J=7 Hz, 1H.

Związki wyjściowe otrzymuje się następująco:

Ia/ N-tert.tbutylo-dekahydro-2-[2/R/-hydroksy-4-fenylo-3t/S/-[tert.-butoksykarbonyloamino]butylo]-/4aS, 8aS/-izochinolinOt3/S/-karboksyamid

W ampułce umieszcza się w atmosferze azotu 1,105 g /4,195 mmola/ 2/S/-[1/S//Boctamino/-2tfenyloetylo]-oksiranu /otrzymywanie analogicznie jak przez B.K.Handa,

173 529

P.J.Machin, S.Redshaw, G.J.Thomas-European Patent Appln. 0346847 /1989/, przy czym zamiast benzyloksykarbonylu jako grupy zabezpieczającej stosuje się tert. -butoksykarbonyl, lub według Evans et al., J.Org. Chem. 50, 4615-4625 /1985/ /i 1,18 g/ 4,95 mmola/ Nltert.-butylO)dekahydro-/4aS, 8aS/-izC)chinolinn-3/S/-karbnksyamidu /otrzymywanie patrz K.E.B. Parkes, S.Redshaw, G, J, Thomas, European Patent Appln. 0432694A2 /1990/ w 21 ml etanolu i ogrzewa w ciągu 16h do temperatury 90°C. Chromatografia kolumnowa /SiO 2, heksan/octan etylu 5:1+2% trietyloaminy/ pozostałości po odparowaniu daje związek tytułowy: tRt=18,l min; FAB-MS/M+H/+ = 502; ¹H-NMR /200 MHz, CD3OD/: 1,1-2,23 /m, 14H/, 1,26 i 1,33 /2s, 2/H3C/3C/, 2,57-2,70 /m, 2H/, 2,73-2,84 /m, 1H/, 2,93-3,14 /m, 2H/, 3,73-3,90 /m, 2H/, 7,1-7,3 /m, HC_arom/.

Ib/ N-tert.-buSylo-dekahydrO[2-[2R/)-hydroksy-4-fenylr)3/S/)aminllbutylo])/4aS. 8aS/-izochinnlino-3/S/-karbnksyamid.HCl

W atmosferze azotu rozpuszcza się 0,6 g /1,2 mola/ Nltert.-butyloldekahs'drol2l [2/R/-hydrrksyl4--enylo-3/S/-[tert.-butrksykarbonyloammo]butylo]-/4aS. 8aS/-izochinrlino-3/S/-karboksyamidu w 12 ml dioksanu, dodaje 12 ml 4N roztworu HCl w dioksanie i miesza w ciągu 2h w temperaturze pokojowej.

Liofilizacja daje związek tytułowy: 1H-NMR /300 MHz, CD3OD/: 1,37 /s,/H3C/3C/,

1,2-1,9 /m, 10H/, 1,9-2,2 /m, 4H/, 2,81-3,03 /m, 2H/, 3,14-3,27 /m, 2H/, 3,44 /m, 1H/, 4,07 /m, 1H/, 4,53 /4, 1H/, 7,27-7,43 m, HCrm/.

Alternatywna droga syntezy: Tytułowy związek w wolnej postaci /nie sól HCl/ otrzymuje się, gdy 109 mg /0.217 mmoli/ tytułowego związku z przykładu Ia/ rozpuści się w 0,75 ml stężonego kwasu mrówkowego i miesza. Po 16 h w temperaturze pokojowej odparowuje się kwas mrówkowy pod silnie obniżmym ciśnieniem i rozdziela pozostałość między 3 porcje octanu etylu, nasyconego roztworu NaHCO3 i solanki. Wysuszenie fazy organicznej za pomocą Na2SOą i odparowanie daje tytułowy związek: Ή-NMR /200 MHz, CD3OD/: m.in. 1,32 /s, 9H/; 2,27 /d, 12 Hz, 1H/; 2,37 /dd, 12 Hz, 4 Hz, 1H/; 2,57-2,78 /m, 3H/, 2,99 /d, 12 Hz, 1H/ 3,1-3,4 /m, 2H/, 3,68 /m, 1H/.

Ic/ N-tert]-buSylo-dekahydro-2-[2R/)-hydroksy-4-fenylo-3/S/-[[N-benzyloksykarbrnylo-Llasparagmylo]amino]butylr]-/4aS, 8aS/-izrchinolino-3/S/-karbrksyamid

W 13 ml 0,3N NMM w DMF i 2,24 ml /13 mmolach/ N-etylodiizopropyloaminy rozpuszcza się 0,624 g /1,35 mmola/ N-tert.-butylOldekahydro-2-[2/R/-łlydΓoksy-4)-enyl lo-3/S/-amino]butylo]-/4aS, 8aS/)izoahinolino-3/S/-karboksyamidu. HCl i 0,762 g /1,9/ mmola/ estru p)nitrll-'enyklwego Z-asparaginy /Bachem. Bukendorf/Szwajcaria/ i poddaje się reakcji w ciągu 4h w temperaturze pokojowej. Mieszaninę reakcyjną odparowuje się pod silnie zmniejszonym ciśnieniem a pozostałość rozdziela między 3 porcje chlorku metylenu, 2 porcje 5% roztworu K2CO3 i solanki. Kilkakrotne rozpuszczanie w małej ilości DMF i wytrącanie ochłodzonym lodem DIPE daje tytułowy związek: tRjt=15,7 min; FAB-MS /M+H/+ = 650

Id/ N,tert]-butylc]-dekahydro-2-[2/R)-hydroksy-4l-enylo-3/S/)--L-asparagiπykl]aminr]butylr]l/4aS, 8aS/-izochinolinr-3/S/lkarboksyamid

0,69 g /1,06 mmola/ N-tert.-butyln-dekahydro-2--2/R/-hydroksy-4--enykl-3/S/l[[Nbenzyloksykarbnnyl(n-L)asparaginylll]aminr)]butylr)])/4aS, 8aS/-izochmolmr-3/S/-karbrksyamidu rozpuszczonego w 20 ml metanolu uwodornia się w obecności 140 mg 10% palladu na węglu wodorem pod ciśnieniem 1 atm. i w temperaturze pokojowej w ciągu 5h. Po odfiltrowaniu katalizatora i odparowaniu otrzymuje się tytułowy związek: 1HNMR /300 MHz, CD3OD/: 1,33 /s^C^C/, 1,2-2,24 /m, 15H/, 2,45 /dd, J1 = 15 Hz, J2=5 Hz, 1H/, 2,55-2,80 /m, 3H/, 3,02-3,14 /m, 2H/, 3.54 /dd, J₁₌8 Hz, 12-=5 Hz, 1H/, 3,87 /m, 1H/, 4,22-4,32 /m, 1H/, 7,1-7,34 /m, HCarm.

lei N-tert.-butylo-dekahydro-2-[2/R)-hydroksy-4-fenylo-3/S/-[[N-/2-chinrlilrkarbrnylo/-L-asparaginyll)]aminn]butylo]l/4aS, 8aS/-izochinolino-3/S/lkarboksyl amid

Roztwór 246 mg /1,42 mmoli/ kwasu chinaldynowego, 487 mg /0,945 mmoli/ Ntert.lbutykl-dekahydro-2-[2/R/-hydrl)ksy-4--'enylol3/S/-[[L-aspaΓaginykl]-amino]butylrl]l/'4

173 529 aS, 8aS/-izochinoimo-3/S/-karboksyamido, 627 mg /1,42 mmola/ BOP i 192 mg /1,42 mmola/ HOBT rozpuszcza się w temperaturze pokojowej w 7,5 ml 0,3M NMM w DMF i miesza 18h w temperaturze pokojowej. Mieszaninę reakcyjną odparowuje się pod silnie obniżonym ciśnieniem a pozostałość rozdziela się między 3 porcje chlorku metylenu, 2 porcje nasyconego roztworu wodorowęglanu sodowego i solankę. Wysuszenie połączonych faz organicznych siarczanem sodowym, odparowanie i wykonanie chromatografii kolumnowej /SiO2, chlorek metylenu/etanol/kwas octowy 90:10:1 -> chlorek metylenu/etanol/N.H3aq 90:10:1/ pozostałości daje związek tytułowy: DC RfB/=0,50; t_Ret= 16,0 min; FAB-MS /M+H/+=671,¹H-NM'R /300 MHz, CD₃OD/: 1,31 /s, H3C/3C/,

1,1-2,4 /m, 14H/, 2,6-2,9 /m, 5H/, 3,04 /m, 2H/, 3,92 /m, 1H/, 4,23 /m, 1H/, 4,92 /t, J=7 Hz/, 1H/, 6,74 /t, J=7 Hz, 1H/, 6,91 /t, J=8 Hz, 2H/, 7,19 /d, J=8 Hz, 2H/, 7,69 /m, 1H/, 7,84 /m, 1H/, 7,99 /t, J=8 Hz, 1H/, 8,14 /d, J=9 Hz, 1H/, 8,48 /d, J=9 Hz, 1H/.

Alternatywnie związek tytułowy można także otrzymać, gdy /jak w EP 0 432 695, opublikowanym dn. 19.06.1991, przykład TTT/ roztwór N-/2-chinolilokarbonylo-M8MLasparaginy o N-tert.-butylo-dekahydro-2-[2R.--hydroksy-4-fenyln-3/S/-aminobutylo]-/4aS, 8aS/-izocłhnolino-3/S/-karboksyamidu /otrzymanego w sposób opisany w alternatywnym sposobie w punkcie Tb/ w tetrahydrofuranie p ochłodzi się do temperatury -10°C, doda

3-hydroksy-1,2,3-benzotriazyn-4/3H/-on /Fluka, Szwajcaria/ i dicykloheksylokarbodiimid, mieszaninę będzie mieszać w wymienionej temperaturze przez 2h i w temperaturze 20°C przez dalsze 16h, następnie rozcieńczy octanem etylu i przefiltruje. Przesącz przemywa się nasyconym roztworem wodorowęglanu sodowego i solanką po czym odparowuje się. Pozostałość oczyszcza się w kolumnie z żelem krzemionkowym za pomocą 4% objętościowych metanolu w dichlorometanie i otrzymuje związek tytułowy.

Przykładu.

N-tert.butylo<dkahydro-2-[2IR-furano-2-karbonyloksyl-4-fenylo-3ISI-[[N-l2-chinoli lokarbonylol-L-asparaginylo]ammo]butylo]-l4aS, 8aSI-izochinolino-3ISI-karbosyamid mg (0,06 mmola) N-tert.-botylo-dekahydro-2l-2(R)-hydroksy-4-fenyio-3(S)---N2lChinolilokarbonylo)-L-asparaginyio]amino]botyio]-(4aS, 8aS)-izochinolino-3(S)-karboksyamidu (przykład Te) zadaje się roztworem 8,8μ1 (0,06 mmola) chlorku kwasu foranOl2-karboksyiowego, 0,5 mg DMAP oraz 34 μl (0,2mmola) N-etylodiizopropyloaminy w 5 ml dioksanu. Po upływie 2 dni w temperaturze pokojowej rozdziela się go między trzy porcje octanu etylu, nasyconego roztworu NaHCO₃ i solanki. Wysuszenie faz organicznych siarczanem sodowym, odparowanie i wykonanie chromatografii kolumnowej (SiO2, chlorek metylenu/THF 5:1) daje związek tytułowy: TRet=19,0 min; FAB-MS (M+H)+=765.

Przykład TTT.

N-tert. -butylodekahydro-2-[2 (R)-metoksyacetyloksy-4-fenylo-3 (S)-[[N- (2-chinoliloka rbonylo) -L-asparaginylo]amino]butylo]-(4aS, 8aS) -izochinolino-3 (S) -karboksyamid

Roztwór 10 mg (0,015 mmola) N-tert.-dekahydro-2--2(R)-hydroksy-4-fenyio-3(S)-[N-(2-chinoliiokarbonylo)-L··asparaginylo]amino]butyio]l(4aS, 8aS)-izochinolino-3(S)karboksyamidu (przykład Te) w 0,24 ml dioksanu/pirydyny 5:1 zadaje się atmosferze azotu w temperaturze 0°C 4 μΐ (0,046 mmola) chlorku kwasu metoksyoctowego i 0,2 mg (0,002 mmola) DMAP. Ponieważ HPLC po 18h w temperaturze pokojowej wykazuje jeszcze obecność surowców wy'ściowych, więc dodaje się jeszcze w dwóch porcjach ogółem 35 μl pirydyny i 35 μl chlorku kwasu metoksyoctowego. Gdy według HPLC cała ilość surowców wy’ściowych ulegnie już przereagowaniu, wówczas rozdziela się mieszaninę reakcyjną między 3 porcje octanu etylu, nasyconego roztworu NaHCO3 i solanki, suszy fazę organiczną w Na2SO4 i odparowuje ją. Ekstrakcja za pomocą heksano/etero diizopropylowego w kąpieli ultradźwiękowej i pozostawienie w temperaturze 0°C daje czysty związek tytułowy : tRet(II)-13,l min; fAb-MS (M+H)+=743.

173 529

Przykład IV.

N-tert. -butylodekahydro-2-[2 (R)- pydyno-2-karbonyloksy)-4-fenylo-3 (S)-[[-(2-chino ltiokarbonylo)-L-asparaginylo]amino]butylo]-(4aS, 8aS)-izochinolino-3(S)-karboksyamid

Roztwór 30 mg (0,24 mmola) kwasu 2-pikolinowego (kwasu pirydyno-2-karBoksylowego) w 1,6 ml chlorku metylenu zadaje się w atmosferze azotu w temperaturze 0°C 20 μΐ (0,i44 mmolami) l-chloro-N,N,2-trimetylo-i-propenoaminy [B. Haveaux, A. Dekoker, M. Res, A. R. Sidani, J. Toye, L. Ghosez, M. Murakami, M. Yoshioka, and W. Nagata, Organie Synthese 59,26 (i980)] i w temperaturze pokojowej w ciągu 45 minut przekształca w chlorek kwasu. Następnie dodaje się 0,4 ml pirydyny, katalityczną ilość 4-dimetyloaminopirydyny i 40 mg (0,06 mmola) N-tert.-butylodekahydro2-[2(R)-hydroksy-4-fenylo-3(S)-[[N-(2-chinolilokarbonylo)-L-asparagmylo]ammo]butylo ]-(4aS, 8aS)-izochinolino-3(S)-karboksyamidu (przykład Ie) i miesza w ciągu i8 h w temperaturze pokojowej. Ponieważ według HPlC jeszcze jest obecny surowiec wyjściowy, więc jeszcze raz wytwarza się, jak wyżej, 0,12 mmola chlorku kwasu 2-pikolinowego w 0,8 ml chlorku metylenu i dodaje razem z 0,2 ml pirydyny. Po upływie dalszych i8 h w temperaturze pokojowej rozdziela się mieszaninę reakcyjną między 3 porcje chlorku metylenu, 2 porcje nasyconego roztworu NaHCO3, wodę i solankę, suszy, fazy organiczne za pomocą Na2SO4 i odparowuje je. Chromatografia kolumnowa (SiO2, chlorek metylenu/THF i:i) i ługowanie eterem diizopropylowym daje czysty związek tytułowy: DC Rf(C)=0,28; tRefII)=13,2 min; FAB-MS (M+H)⁺=776.

Poniższe przykłady dotyczą preparatów farmaceutycznych.

Przykład i. Roztwór żelatynowy

Przefiltrowany w jałowych warunkach roztwór wodny jednego z wymienionych w poprzednich przykładach I do IV związków o wzorze i, który dodatkowo zawiera 20% cyklodekstryny i jałowy, zakonserwowany fenolem roztwór żelatyny miesza się w aseptycznych warunkach, stosując ogrzewanie, w takich ilościach, że otrzymany roztwór końcowy zawiera w 1 ml:

substancji czynnej 3 mg żelatyny 1500, ^mS fenolu 4,4 mg wody destylowanej z 20% cyklodekstryn 1,0 ml

Przykład 2. Jałowa sucha substancca do zastrzyków mg jednego z wymienionych w poprzednich przykładach I do IV związków o wzorze 1 rozpuszcza się w 1 ml roztworu wodnego zawierającego 20 mg mannitu i 20% cyklodekstryn jako środka ułatwiającego rozpuszczanie. Roztwór filtruje się w jałowych warunkach, wlewa w aseptycznych warunkach do 2 ml ampułki, chłodzi do niskiej temperatury i liofilizuje. Przed użyciem liofilizat rozpuszcza się ^w i ml wody destylowanej lub w i ml fizjologicznego roztworu soli kuchennej. Roztwór stosuje się domięśniowo lub dożylnie. Preparatem tym można także napełniać dwukomorowe ampułko-strzykawki.

Przykład 3. Preparat wtryskowy do nosa

W mieszaninie 3,5 ml Myglyolu 8i2® i 0,08 g alkoholu benzylowego sporządza się zawiesinę 500 mg drobno zmielonego (<5,0 μm)proszku jednego z wymienionych w poprzednich przykładach I do IV związków o wzorze i. Tą zawiesiną napełnia się zbiornik z zaworem dozującym. Do zbiornika wprowadza się przez zawór pod ciśnieniem 5 g freonu i2®. Przez potrząsanie Freon rozpuszcza się w mieszaninie Myglyolu z alkoholem benzylowym. Ten zbiornik wtryskowy zawiera około i00 dawek, które mogą być pojedynczo stosowane.

Przykład 4. Tabletki powlekane

Do wyprodukowania i0000 tabletek, z których każda zawiera i00 mg związku o wzorze 1, stosuje się następujące ilości składników:

substancji czynnej 1000 g

173 529 skrobi kukurydzianej 660 g koloidalnego kwasu krzemowego 220 g stearynianu magnezowego 20 g kwasu stearynowego 50 g soli sodowej karboksymetyloskrobi 252 g wody quantum satis

Mieszaninę jednego z wymienionych w poprzednich przykładach I do IV związków o wzorze i, 50 g skrobi kukurydzianej i koloidalnego kwasu krzemowego zarabia się na mokro masę z klejem skrobiowym, sporządzonym z 250 g skrobi kukurydzianej i 2,2 kg wody odmineralizowanej. Masę tę przeciera się przez sito o wielkości oczka 3 mm i suszy w temperaturze 45°C w ciągu 30 min. w suszarni fluidalnej. Wysuszony granulat przeciska się przez sito o wielkości oczka 1 mm, miesza z uprzednio przesianą mieszaniną (sito i mm) składającą się z 330 g skrobi kukurydzianej, stearynianu magnezowego, kwasu stearynowego i soli sodowej karboksymetyloskrobi oraz wyprasowuje z niego lekko wypukłe tabletki.

Przykład 5. Dyspersja 1 do podawania doustnego

625 mg jednego z wymienionych w poprzednich przykładach I do IV związków o wzorze i i 626 POPC [i-palmiloilo-2-oleoilo-fosfatydylocholinaa=i-heksadekanoilo2-(9-cis-oktadekanoilo)-3-sn-fosfatydylocholinie] rozpuszcza się w 25 ml etanolu. Roztwór rozcieńcza się dziesięciokrotną ilością wody. Wykonuje się to przez wkraplanie roztworu etanolowego w temperaturze pokojowej z prędkością 10 ml/min. do podanej ilości wody. Etanol usuwa się z mieszaniny za pomocą dializy stycznej (Cross FlowFiltraticn) do i750 ml wody (urządzenie: Minitan®’ membrana 700 cm2 z sulfonu pclieterowegc, o zdolności zatrzymywania cząsteczek i00 kD, firmy Millipore (USA)). Mieszaninę zatęża się przez ultrafiltrację przy użyciu tego samego urządzenia do zawartości i5 mg substancji czynnej. Po dodaniu i,24 mg/ml kwasu cytrynowego i i,24 mg/ml wodcrcfosfcranu disodowego. 2 H₂O w celu nastawienia wartości pH na 4,2 i i mg/ml kwasu sorbinowego jako przeciwbakteryjnego środka konserwującego zatęża się dyspersję ponownie do zawartości i5 mg/ml i rozlewa do naczyń szklanych, np. o pojemności 20 ml. Cząstki dyspersji mają średnicę 0,i-2 μm. W temperaturze +2 do 8°C dyspersja jest trwała co najmniej przez pół roku i nadaje się do podawania doustnego.

Przykład 6. Dyspesjja 2 do podawania doustnego

Wytwarzanie odbywa się analogicznie, jak w przykładzie 5, lecz przy użyciu 25 mg związku o wzorze i i 50 mg POPC do otrzymania roztworu etanolowego.

Przykład 7. Dyspensa 3 do podawania doustnego

Wytwarzanie odbywa się analogicznie, jak w przykładzie 5, lecz przy użyciu 25 mg związku o wzorze i i i25 mg POPC do orry/mama roztworu etanoloweco.

Przykład 8. lyspeerjOi 4 do podawania donstoego

Wytwarzanie odbywa się analogicznie, jak w przykładzie 5, lecz przy użyciu 50 mg związku o wzorze i i 50 mg POPC do otrzymania roztworu etanolowego.

Przykład 9. Dyspersja 5 do podawania doustnego

Wytwarzanie odbywa się analogicznie, jak w jednym z przykładów 5-8, lecz przy użyciu związku o wzorze 1 i fcsfatydylchholiny z soi lub fosfatydylocholiny z żółtka jajka (o czystości 70-i00%) zamiast POPC do otrzymania roztworu etanolowego. Na życzenie dodaje się przeciwutleniacz, jak kwas askorbinowy, w stężeniu 5 mg/ml.

173 529

Wzór 1

173 529

R,-OH Ri-Ζί Q-N-O0

Wzór 5

173 529

Wzór 8

173 529

¹CH₂-O-Re ²?^h 9 ©/^{Rq 3}CH₂-0-P-0-(C_nH2_n)-N-R_b

O® X

Wzór 11

Departament Wydawnictw UP RP. Nakład 90 egz. Cena 6,00 zł

Claims (8)

1. Zastrzeżenia patentowe

   1. Pochodne N-tert-butylodekahydro-2-[2(R)-aydoksy-4-fenylo-3-(S)[[N-(2-chinolilokarbonylo)-L-asparaginylo]amino]butylo]-(4aD,8aS)-izochinolino-3(S)-karboksyamidu o wzorze 1, w którym Ri oznacza niższy alkanoil, niższy alkoksyniższyalkanoil, pirydylokarbonyl lub furylokarbonyl, oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.
2. 2. Pochodne według zastrz. 1, znamienne tym, że we wzorze 1 Ri oznacza niższy alkanoil lub -urylokarbonyl, oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.
3. 3. Pochodne według zastrz. 1, znamienne tym, że we wzorze 1 Ri oznacza niższy alkoksyniższyalkanoil lub pirydylokarbonyl, oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.
4. 4. Pochodne według zastrz. 1, znamienne tym, że we wzorze 1 Ri oznacza niższy alkanoil, oraz ich sole dopuszczalne farmaceutycznie.
5. 5. Pochodna według zastrz. 1, znamienna tym, że we wzorze 1 R1 oznacza acetyl, oraz jej sole dopuszczalne farmaceutycznie.
6. 6. Pochodna według zastrz. 1, znamienna tym, że we wzorze 1 R1 oznacza -uran-2-ylo-karbonyl, oraz jej sole dopuszczalne farmaceutycznie
7. 7. Pochodna według zastrz. 1, znamienna tym, że we wzorze 1 R1 oznacza metoksyacetyl, oraz jej sole dopuszczalne farmaceutycznie.
8. 8. Pochodna według zastrz. 1, znamienna tym, że we wzorze 1 R1 oznacza pirydyn^-ylo-karbonyl, oraz jej sole dopuszczalne farmaceutycznie.