, Wynalazek dotyczy maszyn rachunko¬ wych, iw których poszczególne wielkosci sa nastawiane zajpomoca naciskania klawiszów cyfrowych.Maszyna odznacza sie prostota, doklad¬ noscia i wytrzymaloscia ora1z tern, ze wy¬ silek, poftmzebny przy naciskaniki klaiwiszów, jest minimalny.Nacisniecie klawisza nastawia pewien narzad' pomocniczy, który zkolei ustawia li¬ czydlo maszyny.Granice rachowania maszyny moga byc powiekszone przez dodanie wlasciwych cze¬ sci.MaszytrUa wiykonywa wiszelkie czynnosci rachunkowe przy minimalnej ilosci mani- pulacyj.Inne wlasciwosci i zalety wynalazku u- jawnia ponizszy opis, dotyczacy pewnego przykladu wykonawczego, uzupelnionego zalaczonemi rysunkami.Fig. 1 przedsitawia w perspektywie ze¬ wnetrzny widok maszyny, fig. 2 wskazuje podluzny przekrój pionowy maszyny przez mechanizm napedowy liczydla pó 'liinji 2 — 2 fig. 5, fig. 3 wskazuje widok boczny na¬ rzadu do nastawiania wlartosci, fig. 4 wska¬ zuje widok boczmy zespolu do napedu li¬ czydla, fig. 5 wskazuje widok tylny maszy¬ ny po zdjeciu pokrywy, fig. 6 wskazuje przekrój wedlug lituji 6 — 6 fig. 5 w po- wiejksizonej sikali, fig. 7 wskazuje pionowy przekrój wedlug linji 7 — 7 fig. 5, fig. 8 wskazuje przekrój1 plionowy czysci maszy-ny, zawletójacy ?c mechanizm do napedu zwrotnego, fig. 9 wsfcazfulje widok zprzodu * czesoMto wt przekroju mechanizjnjifvwjnizlka,, fig. 10 ^sfcsziuje widok czofowy; wózka po odjeciu zakrywajacej plytki^ zawierajacy narzad do utrzymania i^alii liczydel w po¬ zycji1 zerowej, fig, 11 wskazuje przekrój pionowy liczydla mnozacego, fig. 12 wska- zulje rztit pofciolmy polaezien wskaznika mnoznikowego z wózkiem, fig. 13 wskazuje urzadzenie dq rozrzadu zaJrzytoów czesci naisiawniczej, figf. 14 wsfeazuije boczny wi¬ dok czesci iniastawniczej w polaczeniu z na¬ rzadem, przenoszacy*^ tuch na liidzycllo) fig. 15 wskazuje widok zprzodu czesci na- st^ymicz^j, fig, 16 wsfcaziuje przekrój wzdluz lodygi kla^viisza, Uwidaczniajacy srodki dp p^zytrzymywlaniai klawiszów w dolnej pazycjS, fig. 17 wskazuje przekrój czesci maszyny po liwjS 17 — 17 fig. 5, fig. 18 wskazuje tylny widok urzadzenia do przestawiania wózka z czesciami do jego zwalniania, fig. 19 wiska-zjuje rzut pozioiny dzwigni klawiszowych.Maszyna posiada klawjature do nasta¬ wiania poszczególnych cyfr. Nacisniecie kia- wisiza nastawia wielkosc, odpicwladajaca o- znaczonej na nim cyfrze, na umieszczonym w masizynie walcu obrotowym. Do obraca¬ nia walca sluzy korba), wystajaca zboku na- maszyny mazewnatrz. Nastawione na wal¬ cu wielkoslci przeniosza sie na tarcze cyfro- we liczydla, przez obracanie korby, która dla mozliwego uproszczenia operacji jest ustawiona równolegle do osi mechanizmiu, nastawiajacego wartosci.Maszyna sklada sie z podstawy 2 z bocz- nemi plytami 3 ¦—4, pomiedzy którepii sa umieszczone mechanizm mastawriiezy i li¬ czydlo. Liczydlo jei&t ustawione na przesu¬ wajacym sie w feterunku podluznym wózku i wprawiane w ruch od walca, który nasta¬ wione wielkosci przenosi' przy obracaniu na liczydlo. Do nastawiania na walcu wielko¬ sci sluza klawisze; maszyna posiada wskaz¬ niki, z których fcdtea po»d)aje nastawione €# walcu wielkosci, drugi zas ujawnia ototy- lpywane rezultaty. Poza tern w maszynfe znajda &* narzady do regulowania dzia¬ lania fclaV^iis.zQW, mechanizm nastawniiczy, liczydlo i inne celowe urzadzenia. Maszyna jest zaopatrziona 1ve wszelkie urzadzenia, sfozace do szybkiegb i dokladnego1 wyko¬ nywania dodatwania, odejmowania, mnoze¬ nia i dzielenia. Maszyna posiada pokrywe, umieszczona pomiedzy bocznemi plytami.Na pokrywie- znajdtaja sie podstawki do klawiszów, tworzacych klawjature. W przedstawionymi przykladzie maszyna po¬ siada dziewiec szeregów cyfrowych klawi¬ szów 5, przyczem ka±dy szlereg sklada sie z dziewieciu klawiszów, oznaczonych cy¬ frami od 1 do 9. Po nacisnieciu jakiegokol¬ wiek klawisza pozcistaje on w nadanej po¬ zycji. Zprzodu kazdy szereg klawiszów, po¬ siada klawfez wyrównawczy 6, który po nacisnieciu zwiainla unieruchomione w dol¬ nej' pozycji klawisze. Pomiedzy plytami 3 — 4 sa zalozone drazki 7, 8, sluizace d;o ustawienia sekcyj klawiszów. Kazda sekcja sklada sie z sizeregu dziewieciu klawiszów 5 i jednego klawteza wyrównawczego 6.Kazdla sekcja lwoitey calosc i jiako taka zo¬ staje zialozona w maszyne. Granica racho¬ wania maszyny zalezy od ilosci sekcyj, z których sklada sie ona. Kazda sekefat po¬ siada górna plytke lub pasek 9, stanowiacy czesc pokrywy maszyny. W peiwnym odsltie- ipie od paska jest przymocowane do j£go konców podloze 12, które tworzy prowad¬ nice dla lodyg 13 klawiszów. Sprezyny 14 utrzymuja klawisze w górnej pozycji1, ptóy- czem sprezyny te lopieraja sie o podloze 12 i ramiona 14' klawiszów. Nizej jest (Umie¬ szczony suwak 15, który styka sie ze slpodr nia powierzchnia podloza 12 i jest wysunie¬ ty zwykle naprzód wskutek dzialania spre¬ zyny 16.Suwalk posiada znaczna ilosc otworów, przez które przechodza lodygi klawiszów.Kazlda lodyga posiada wystep 17, który po nacisnieciu klawisza zapada ipod1 soi^ak i5, — 2 —t^icruchamiajac klawisz w dolnej pozycji Klawisz wyrównawczy 6 posiada zprzodiu zahn$8, który przy nacisnieciu tego klawisza przestawia suwak i zwalnia opuszczony kla- wlisiz cyfrowy.Pod kazda .sekcja klawisizowa jest u- mieszczony poziomy drazek 21 tak, ze kon¬ ce lodyg klawiszów naciskaja go; drazek teri jest pnzymocowamy do aiaimion 22, przy- lwiieirldzonych idio ramy maszyny. Wdiny ko^ niec drazka laczy sie z kolankowa dzwignia 26, osadzona na wale 25. Pionowe ramie tej! dlfwSglnS1 jest zafconctzointe zelbnica 31, wtspólisrodkowa z walem 25 i wlspóldzialia- j^ca z kolem zebatem 32 mechanizimiu na- stawnibzego.Na ramieniu 23 blizeji do jego wolnego konca jest umocowana pomocnicza dizwi- gniia 24, polaczona trzpieniem 234 z draz¬ kiem) 21. Trzpien 234 znajduje sie wpofeli- zu polaczenia ramienia 23 z dzwijgpia 24.Znaczne przeto odchyilenie wolnego konca dzwigni1 24 wywoluje stosunkowio niewtelki ruch trzpienia 234. Dzwignia 24 lfezy równo¬ legle do drazka 21. Lodygi klawiszów znaj¬ duja sie w jednym szeregu. Lodygi klawi¬ szów, odpowiadajacych cyfrom od 1 do 6 wlacznie, znajduja sie ponad glówna cze¬ scia dzwigni 24, lodygi zas klawiszów z cy¬ frami 7 do 9—ponad tylna czescia drazka 21. Klawisze wilec cyfr / do 6 dzialaja po¬ srednio na ten drazek, klawisze zas cyfr 1— 9—bezposrednio. Po nacisnieciu klawisza np. cyfry 4 nastepuje opuszczenie dzwigni 24 i wolnego konca drazka 21. Po nacisnie¬ ciu klawisza cyfry 9 klawisz ten bezpo¬ srednio obniza wolny koniec drazka 21.Niewielka przeto niedokladnosc dlugo¬ sci lodygi klawisza nie wplywa na uklad czesci nastawniczych w maszynie, co po¬ zwala stosowac lagodniejsze, ulatwiajace produkcje tolerancje.N& poprzecznym wale 25, umieszczo¬ nym w tylnej czesci maszyny, sa osadzone dzwiignie 26. Kazda dzwignia odpowiada jednej sekcji klawiszów i posiada ramie po- ziome, polaczone a koncem drazka 21 oraz rannie pionowe, polaczcm© z narzadem, na* stawiajacym wartosci na walcu, który wpra¬ wia liczydlo w ruch. Ramie poziome posiada wykrój 27, w który wchodzi trzpien 28, lia- ozacy je % drazkiem 21, co pozwala na wzgledne przesiunieoie sie tych czesci, gdy drazek 21 opuszcza sie pod dzialaniem kla¬ wisza. Opuszczanie drazka na rozmaite zgóry okreslone -wielkosci odchyla pionowe ramie 29 dzwigni na okreslony kat. Piono¬ we ramie 29 posiada na górnym koncu zeb- nice 31, wspólsrodkowa z) walem 25, która zaczepia kolo zebate 32 narzadu, nastawia¬ jacego wartotó Nacisniecie klawisza pew¬ nej sekcji pokreca narzad nastawdiczy tej sekcji, nadaiac mu polozenie, które odpo¬ wiada wartosci, jaka nacisniety klawisz o- znacza. Z kazda sekcja klawiszów jest po¬ laczony taki narzad riastawniezy. W przed¬ stawionym przykladzie maszyna posiada dziewiec narzadów nastawniczych. Drazlek 21 znajduje sie zwykle wt podniesionej1 po¬ zycji pod wplywem sprezyny 235, polaczo¬ nej z dzwignia 26.Walec, wtprawiajiacy w ruch liczydlo, jest osadzony na wale 33, podtrzymywanym przez plyte boczna 3 i posrednia plyte 34.Walec zawiera dziewiec pomiiszajacych li¬ czydla kól 35, które sa umocowane na wa¬ le 33 Oraz dziewiec tarcz nastawtniczych 36, osadzonych luzno na tym wale. Kazde kolo zebate 35 z tarcza 36 tworza; jednostke na^- pedowa*. Poza tern walec posiada dodatko¬ we tarcze 37, z których kazda jest zaopa¬ trzona w trzpienie do (przenoszenia dzie¬ siatków oraz w srodki zaporowe do narza¬ dów nastawniczych, które zostana pjózniej opisane.Walec moze byc obracany tak w jedna, jak i w druga strone zapomoca recznej kor¬ by 38, tumieszczottiej z zewlnatirz oslony ma¬ szyny. Wal korbowy posiada na koncu ko¬ lo zebate 39, zaczepiajace kolo zebate 41 na wale walca. Korbe przytrzymuje w wyj¬ sciowej pózycjl obciazony sprezyna, wysu- — 3 —wlany tozpien 42, wpuszczany w raczke kar¬ by. Trzpien ten zapada w wydrazony nad- lew 43 oslony. Przy pociaganiu raczki wy¬ suwa isie trzpien z nadlewu, i wówczas kor¬ ba moze byc wprawiona w rUch obrotowy.Kazda jednostka napedowa posiada na¬ pedzajace liczydlo kolo i polaczony z nia narzad, nastawiajacy wartosci. Kolo sklada sie z krazka z przesuwajacym sie wzdluz srednicy suwakiem 45. Suwak posiada na jednym koncu powierzchnie z dziewiecio^ ma zebami, które tworza luk wspólsrodko- wy \% walem kola i posiadaja taka sama po- dzialke, jak zeby odnosnego kdla zebatego mechanizUiu liczydla. Do utrzymania su¬ waka w wyzlobieniu kola sluzy pierscien 47, który jest przymocowany do kola; siuwak jest zwrylde odciagniety tak, ze jego zeby 46 nie wystaja poza obwód kola. Tarcza na- staWnicza ma za izadanie wysuwac i odcia¬ gac suwak zpowrotem w odpowiednich chwi¬ lach podczas obracania walca, aby dobra¬ na liczba zebów zaczepic mogla mecihanilztm liczydla. Tarcza nastawnicza 36 z umoco¬ wanym zboku kolem 32 posiada po stronie, przylegajacej do odhoisnej tarczy napedo¬ wej czesc sterownicza 48, spóldizialajaca z rolka 49 na suwaku 45. Czesc sitierowniciza 48 posiada wzniesiona powierzchnie 51, 0 ile rolka styka sie z ta powierzchnia, su¬ wak pozostaje w pozycji cofnietej, O ile rolka styka sie z nizsza powierzchnia 52 czesci sterowniczej, suwak wysuwa sie na¬ przód. Dla regulowania ruchów sumaka sllu1- zy dodatkowa czesc profilowa 53, przeciw¬ stawiona nizszej powierzchni czesci ste¬ rowniczej 48. W ten sposób powstaje kanal 54, w którym podbzas obracania tarczy to¬ czy sie rolka. Uzaleznia to ruchy suwaka w odpowiednich momentach podczas obraca¬ nia tarczy od ukladu narzadu nastawnicze- go. Suwak wykonywa ruchy zwrotne pod¬ czas kazdego obrotu tarczy. Okres pelnego skoku suwaka w stosunku] do polozenia tar¬ czy zalezy od ukladu narzadu nastawnicze- go. Jezeli fccrbe obracac w kierunku wska¬ zówek zegara, suwak wysuwa sie w chwill, gdy powierzchnia czynna przechodzi obok posledniego kola n^chanizimu liczydtla.Odpowiednio dobrana ilosc zebów! zaczepia mechanizm liczydla. Po przejsciu obok me¬ chanizmu liczydla suwak cofa sie. Pttzy ob¬ macaniu korby w odtoiioluym kierulniku, su¬ wak wysuwa sie przedtem, niz dojdzie do mechanizmu liczydla i cofa sie w chwili, gdy kolo posrednie pokreci dlobranaj ilosc zebów. O ite narzad nastawniczy jest usta¬ wiony na zefro, suwak wysuwac sSe bedzie jlulz po przesunieciu sie jego po^erzchni ro¬ boczej obok mechaniztmui liczydla, j'ezeli korbe obracac w kieirunku wskazówek ze¬ gara oraz wysunie sie i cofnie zanim po¬ wierzchnia robocza przesunie sie do tego mechanizttiiul, jezeli obrót korby odibywia sie w kierunku przeciwnym. Kazdfc z diziewie- ciu kól napednych posiadla suwak 45 z za¬ opatrzonym w zeby koncem 46. Aby wsizystkie sUwakl zaczepialy kola posred¬ nie jednoczesnie przy obracaniu walca i nSe wywolywaly w ten sposób nadmiernego ob¬ ciazenia korby, suwaki te sa rozstawione tia calym obwodzie walca (fig. 5). Nastepuja¬ ce po sobie konce zebate sa przestawione zazwyczaj wzgledeto siebie o j^den izab.Wobec tego, przy obracaniu bebna Wskaza¬ ne konce suwaków stopniowo zaczepiaja kola posrednie mechanizmu liczydla, sto*p^ niowo zwiekszajac obciazenie korby i ula* twJajac prace na maszynie. Grupa suwaków zajmuje luk 180^ na obwodzie walca za¬ miast luku 90° (taki luk mniej wiecej1 zajl- muje pojedynczy zebaty koniec). Wobec tego ruch liczydel odbywa sie podczas po¬ lowy obrotu walu, zamiast zesrodkowywac sie na xk czesci jego obrotu.Osobne wskazniki podaja wielkosci ra¬ chunkowe, wprowadzone pteez nacisniecie poszczególnych klawisizów. Pracownik nie potrzebuje przeto na same1) klawjaturze sprawdzac jej nastawienia. Kazdy z niarza- dów nastawniczydh posiadla kryze 56, na której sa oznaczone cyfry od 0 do 9: W _. 4 _kazdym szeregu jedna iz tych cyfr uwidacz¬ nia sie w okienku 57 oslony/ Jezeli jakikol¬ wiek klawisz szeregu zostanie opuszczony, odpowiadajaca mu cyfra ukaze sie w okien¬ ku wlasciwej sekcji. Ponad okienkami na osibnie. znaj duja sie cyfry 58, wskazujace sekcje klawiszów.Narzadom powiednie polozenie przez naciskanie kla¬ wiszów. Narzady te nie posiadaja lacznego z walcem ruchu obrotowego. Osobne urza¬ dzenia rygluja je podczas pozestawiania korby od jej pozycji wyjsciowej, zabezpie¬ czajac walec od wprowadzania nan wielko¬ sci rachunkowych po wysunieciu korby z pozycji normalnej. Kazdy narzad nastaw- niczy posiada lukowa zebnice 61, która zwykle zajmuje wskazana na fig- 2 pozycje.Zebnice te chwytaja izaczepy 62, zapobie¬ gajac ruchowi narzadów nastawniczych, o ile korba nie znajduje sie w wyjsciowej czyli normalnej pozycji. Zaczepy 62 sa u- mocowane na poprzecznym wale i polaczo¬ ne ze soba, wobec czego rygluja lub zwal¬ niaja wszystkie narzady nastawnicze. Do tulei, na której sa osadzone zaczepy 62, jest przymocowane namie 64 z zaokraglo¬ nym koncem, wspólpracujacym z profilowa tarcza 65, osadzona na wale walca. Tarcza ta posiadia nai obwpdzie zaglebienie 66, któ¬ re odpowiada koncowi ramienia w normalne j pozycji kodby. Koniec ramienia zapada przeto w zaglebienie i pozwala zaczepom opuscic sie pod wplywem ciezaru wlasnego i (w ten sposób odsunac sie od zebów 61.Podczas ruchu korby profilowa tarcza 65 odchyla ramie 64 i podnosi zaczepy, które chwytaja zeby 61, pozostajac w/tej pozycji, dopóki korba nie powróci do swego normal¬ nego lub wyjsciowego polozenia. Moment, w którym zaczynaja dzialac zaczepy, zale¬ zy od szerokosci zaglebienia 66. Wielkosci, nastawione w maszynie przez nacisniecie klawiszów, nie ulegaja przeto zmianie pod¬ czas obrócenia korby na okreslona odle¬ glosc cd jej pozycji normalnej, Maszyna dodteye, odejmuje, mnozy i dzieli. Posftep kazdego dzialania odbywa sie ¦zapomoca obracania korlby. Osobne urza¬ dzenia przywracaja po kazdem obróceniu korby klawjatuire i walec do pozycji nor¬ malnej przy dodawaniu lub odejmowaniu, zachowujac jednak wprowadzone wielkosci bez zmiany podczas kolejnych obrotów korby przy mnozeniu lub dzieleniu. Do tu¬ lei, na której sa osadzone zaczepy 62, jestt przymocowane ramie 66', które przy odsa¬ dzonych od zebnicy zaczepach dotyka kraz¬ ka 67, osadzonego na obciazonym stprezyna drazku 68, wchodzacym w wydrazony nad- lew 43 naprzeciwko sprezynowego trzpienia 42. Jezeli maszyna mnozy lub dzieli, dira1- zek wsuwa sie w nadlew 43, o ile ramie 66* poruszy sie z obwodu krazka 67 na jego bok. Na poczatku ruchu korby zaczepy 62, a wiec i ramie 66', wykonywujaruch, unieru¬ chamiajacy narzady nastawnicze. Ramie schodzi iz krazka 67, wobec czego drazek 68 odzyskuje swobode ruchów. Drazek przesuwa sie przytem tak, ze tarcza usta¬ wia sie pod koncem ramienia 66', co zabezk piecza go od opadania i utrzymuje polacze¬ nie zaczepów z zabnicami. Korba moze wówczas wykonac dowolna ilosc obrotów bez rozlaczania zaczepów i zebnic. Wyla¬ czenie odbywa sie przez ustawienie korby w pierwotnej jej pozycji, przyczem trzpien 42 zapada w nadlew i wypycha drazek 68 zpowrotem, odsuwajac krazek 67 z pod ra¬ mienia 66'.Zaczepy odsuwaja »ja pod wplywem cie¬ zaru wlasnego od zebnic. Podczas mnoze¬ nia i dzielenia klawjaitura nie powraca do stanu pierwotnego przy ustawianiu korby w pierwotnej pozycji. Do wyrównania klawija- tury sluzy klawisz, który bedzie dalej opi¬ sany. Podczas dodawania i odejmowania klawjatura przy obracaniu korhy powraca automatycznie do pierwotnego ukladu.Wielkosci, wprowadzone na walec, 'zo¬ staja przeniesione podczas jego obracania na liczydla, ustawione na przesuwajacym — 5 -r-sie podluznie wódka 71. Ruchy wózka po¬ zwalaja dzialac tarczom napedowym na kólka liczydla róznej wielkosci rachunko¬ wej. Maszyna posiada urzadzenia dó prze¬ suwania wózka z przerwami albo bez prze¬ rwy w jedna lub w druga strone. Mechanizm liczydla sklada sie z peWneij ilosci tarcz cyfrowych 72, osadzonych ma wale 13 i po¬ siadajacych na powierzchni obwodowej cy¬ fry, uwidaczniane w okienkach 74 oslony wózka. Kazda tarcza posiada przymocowa¬ ne do niej z jednej strony koto zebate 75, zaczepiajace posrednie jalowe kolo zebate 76 na wale 77. Przy obracaniu walca zeba¬ te napedowe jego czesci naczepiaja posred¬ nio kola zebate, wprawilajac je w ruch, a wiec poruszajac tarcze cyfrowe. Tarcze cy¬ frowe sa zabezpieczone od rozbiegu hamu- jacemi ich ruchy wychwytami 78 na walie 79. Wychwyty znaijdwja sie w tym celu pod naciskiem obciazonych sprezynami kulek 81, umieszczonych w rowku drazka 82.Drazek przechodzi w wal 83, który przy pokrecaniu moze odsunac kulki od wychwy¬ tów, zluzowac wychwyty, o Me zachodzi po¬ trzeba zwrócenia tarcz do pozycji zerowej.Do tego celu sluzyc moze którekolwiek ze znanych urzadzen, sprowadzajace obrót walu 73, wystajacego nazewnatrz z wózka i zaopatrzonego w korbe 84. Na wale 73 jest osadzona tarcza 85 (fig. 10) z wykro¬ jem 86, w który zapada zwykle koniec za¬ trzyma 87, który jest umocowany na wale 83 drazka 82. Wraz przeto z poruszaniem koirby 84 zatrzym 87 wychodzi z wykroju 86 i, pokrecajac drazek 82, luzuje wychwy¬ ty. Mechanizm liczydla posiada poza tern przelaczajace dzwignie 88,- wspóldzialaja¬ ce z odchylaneml w podluznym kierunku trzipieniami 89 na walcu, sluzacemi do przenoszenia dziesiatków z jednej tarczy na sasiednia wyzszego szeregu. Dzwignie przelaczajace oraz trzpienie, przenoszace dziesiatki, s4 znane w tego rodlziaju maszy¬ nach i nie wymagaja woibec tego opisania ich konstrukcji i sposobu dzialania.W celu stopniowego poruszania w kie¬ runku podluznym wózka sluzyc moga jar kiekolwiek znane urzadzenia, które jedno¬ czesnie pozwalaja wylaczyc wózek i prze¬ sunac go az do konca jego przebiegu. Od¬ powiedni mechanizm jest przedstawiony na rysunku. Mechanizm, przesuwajacy wóizek, *jesit wprawiany w ruch w jedna lub druga strone zapomoca dzwigni 91, ustawiionei zprzodu maszyny. Dzwignia 91 jest osa¬ dzona na wale 92, umocowanym w oslonie* Dolny koniec dzwigni Jezy pod wózkiem.Do wewnetrznego konca walu 92 jest przy¬ mocowana dzwignia 93 z wykrojem 94, w który wchodzi trzpien 95 suwaka 96, usta¬ wionego w ramie 97. Wózek jest ustawiony na tej ramie i na dolnej powierzchni posia¬ da pewna ilosc otworów 98, rozstawionych Itak samo, jak tarcze cyfrowe liczydla.Na ramie 97 sa ustawione dwa zatrza¬ ski 171 i 1721 obciazone sprezyna, wysuwa¬ jaca ije do góry. Stozkowe górne konce tych zatrzasków zaczepiaja boki wyzlobien lub otworów 98 na dolnej powlierzcihni wózka.Zatrzask 171 przylega do lewej bocznej scianki otworu, zapobiegajac ruchom wóz¬ ka na prawo, zatrzask zas 172 bocznej scianki, zapobiegajac ruchom wóz¬ ka na lewo. W ten sposób wózek jest zary¬ glowany dostatecznie i dzieki dwtum zaltrzia* skom nie posiada zadnej gry. Kazdy z za¬ trzasków posiada rolke 173, która zaczepila zapadka zatrzasku, odchylana na czopie.Na suwaku 96 wpoblizu kazdego zatrzasku jest umocowany zatrzask 174, który nie moze odsadiic sie od rolki 773, ,gdy£ jest przytrzymywany przez oporek 175 na su¬ waku. Przy ruchu suwaka, przesuwajacym zatrzask do rolki, ddliia pochylona pla¬ szczyzna 176 zatrzasku' 174 posuwa sie po rolce, przestawiajac ja i polaczony z nia zatrzask wdól, który wskutek tego odcho¬ dzi od wózka. Na wspólnej z zatrzaskiem 174 osi jest osadzona na suwaku 174 lapka 176', która po zwolnieniu pod dzialanieift sprezyny 177, umieszczonej pomiedzy lap*- - $ -ka a zatrzaskiem 174, wysuwa sie do góry, Lapjka wchodzi w otwór _.lulb wydluzona szczeline 178 wi górnej plycie 179 ramy 97 i zazwyczaj nie zaczepia wózka, opierajac sie przytem o koncowy brzeg szczeliny. Po przesunieciu siuwaka 96 na lewo zatrzask 174 odsuwa ziatrzask 172 wdól i luzuje wó¬ zek, który mozna -yyówcaas przesuwac na lewo. Jednoczesnie lapka 176* wysuwa isie do góry w nasftepne zaglebienie wózka, i dalszy ruch suwaka na lewo sprawia, ze lapka 176* przesuwa wózek na lewo. Pod¬ czas tego ruchu, zani-m wózek dojdzie do skrajnego polozenia, zatrzask 174 opuszcza rolke 173 i zatrzask 172 pQ'd' wplywem spre¬ zyny podnosi sie do góry, zapada w naj¬ blizszy otwór sruwaka, lezacy na prawo od otworu, w który zapadal on poprzednio, a wiec wstrzymuje dalszy ruch wózka. Przy ruchu wózka na lewo zatrzask 171 opuszcza sie, poniewaz stozkowy jego koniec wycho^ nz& z otworu. Zatrzask zapada w masitepny otwór po dokonaniu przez wózek jednego posluwuL Przy zwrotnym ruchu suwaka do centralnej czyli biernej jego pozycji za¬ trzask 174 nasuwa sie na rolke 173 i staje powstrzymany przez qporek 175 w swej normalnej pozycji. Z zatrzaskiem 171 jest polaczony zatrzask 174 ii lapka 176' oraz inne czesci, dzialajace w podobny sposób przy ruchu wózka na prawo.Maszyna posiada urzadzenie, cofajace suwak 96 i dzwignie 91 do centralneji czyli biernej pozycji |po przestawieniu wózka o jeden posuw w jedna lub -druga strone, W ramie 97 pod suwakiem 96 jest umocowany drazek 181, który przechodzi przez ucho 182 w dolnej czesci suwaka prawie po jego srodku. Na drazku 181 po obu stronach u- cha 182 sa ustawione tarcze 183 z czopami 184 w szczelinie 185 ramy 97. Szczeliny sa takiej dlugosci, ze o 'ile czopy ustawione zostana w zblizonych do siebie koncach szczelin, ucho pozostaje w centralnej czyli biernej jpazycji. Na obu koncach drazka po¬ miedzy tarcza 183 a obsada 186, przez któ¬ ra drazek przechodzi, miesci sie naciskaja¬ ca sprezyna 187, przytrzymuj aqa tarcze .na koncu szczeliny. Sprezyny cofaja suwak do pozyoji centralnej po wykonanym pod wplywem dzwigni 91 ruchu w) ijednym lub drugim kierunku. Kazdy ruch suwaka sci¬ ska sprezyne z tej strony, w która suwak przesuwac sie bedzie, nie zmienia jednak napiecia drugleji sprezyny, która pozostaje bierna. Nastepuje wiec ustawienie suwaka w centralnej pozycji po kaizdym ruchu wózka.Miasizyna posiada równiez urzadzenia do jednoczesnego luzowanlia lub opuszczania o- bu zatrzasków 171 i 172, co pozwala na reczne przesuwanie wózka. Kazdy zatrzask posiada -trzpien 188, przechodzacy przez szczeline w tylnej scianie 189 ramy, na któ¬ rej jest umocowany suwak. W tylnej cze¬ sci sciany 189 sjest umocowany suwak 1913 przesuwajacy sie w kierunku podluznym pod dzialaniem obciazonego sprezyna przy¬ cisku 192, który wystaje z oslony. Suwak 191 posiada na dolnej powierzchni dlwa Wfklesniecia 193, nasuniete na trzpienie 188.Przy poruszeniu suwaka wklesniecia scho¬ dza z trzpienia, przestawiajac zatrzaski wdól w celu zwolnienia wózka.Maszyna posiada wskaznik dla trzecie^ go czynnika dzialan rachunkowych. Pierwi- szy czynnik wystepuje przy naciskaniu kla¬ wiszów, drugi czynnik wskazuje mechanizm liczydla na wózku, trzeci zas czynnik wska¬ zany zostaje niezaleznie od obu poprzed¬ nich. Przy mnozeniu, np. okienko 57 poda¬ je mnozna, iloczyn jest widoczny na wózku i mnoznik w okienku 102. Ten. trzeci czyn¬ nik nastawia sie w maszynie zapomoca,ob¬ racania korby 38, która posiada moznosc ruchu w obu kierunkach. Mechanizm, na¬ stawiajacy trzeci czynnik, jest umieszczony pomiedzy plyta boczna 4 i plyta srodkowa 34. Tworzy go liczydlo, skladajace sie z pewnej ilosci cyfrowych kól 103 z kolami zebatemi 104, które zaczepiaja posrednie kolo zebate 105. Kola cyfrowe obracaja sie — 7 —Z przerwami, i ruch ich jest regulowany przez obciazone sprezynami zapadki 106.Odpowiednie poslednie kolo 105 porusza sie pod dzialaniem zeba 107 na wale 108 o jeden zab przy fcazdem obróceniu korby.Za(b 107 staje w plaszczyznie nastawionego kola posredniego wskutek podluznego prze¬ suniecia wóaka, wobec czego wartosci, wpro¬ wadzone jako trzeci czynnik sa tego same¬ go szeregu, jak wartosci, stanowiace ilo¬ czyn czyli drugi czynnik. Wal 108 jest o- toczony kryza ze wskaznikiem 112, który podaje szereg, do którego naleza cyfry, sta¬ nowiace trzeci czynnik. Na kryzie 109 jest umocowany drazek 113 (fig. 12), a na jed^ nym z jego konców znajduje sie zebata li¬ stwa 114, zaczepiajaca kólko zebate 115, wspóldzialajace z zelbnica 116 wózka. Ruch wózka przestawia przeto wskaznik 112 i zab 107. Wskaznik w, stosunku1 do wózika prze¬ suwa sie w odwrotnym kierunku, wobec czego wartosci na kolach 103 liczydla wzra¬ staja od prawej strony ku lewej1 tak, jak w normalnym ukladzie liczbowym. Gdy wó¬ zek znafduje sie w skrajnej lewjej pozycji, kiedy cyfra jest wprowadzona jako jednost¬ ka do liczydla na wózku przez nacisniecie klawisza pierwszego szeregu, wówczas wskaznik zajiriie skrajna prawa , pozycje naprzeciwko tarczy 103 jednostek. Po prze¬ sunieciu wózika o^ jeden szereg na prawo cy¬ fra nacisnietego klawisza pierwszej sekcji wprowadzona zostaje do liczydla wózka na miejsce dziesiatków. Jednoczesnie wskaz¬ nik ustawia sie obok kola 103, podiajaoego dziesiatki.Wal 108 obraca sie pod dzialaniem kor¬ by 38 i jednoczesnie z ta korba. Na wale obracac sie moze tuleja 117 z walcem 118 do przenoszenia dziesiajtków na kola 103 liczydla. Walec posiada czesci profilowe 119 i obciazone sprezynami trzpienie 121, wspóldzialajace z przelaczajacenti dzwi¬ gniami 122 liczydla, które przenosza dzie¬ siatki na kola najblizszego wyzszego sizere- gu. Na tulei 117 jest osadzone na klinie ko¬ lo zebate 123, które zi&pomoca dzwigni 124 mozna podluznie przesuwac. Dzwignia 124 wychodzi nazewnatrz maszyny i jest umo¬ cowana na wale wailca. Posiada ona na wej wnetrznym koncu ramie 125 (ifig. 8), wspól- srodkowe do walu walca i odgiete w kie¬ runku podluznym. Ramie 125 spoczywa w wykroju 126, przesuwajacego sie podluznie na drazku 127, zachowujacego , kazda, z dwóch pozycyj, jakie zajmowac moze pod wplywem obciazonej sprezyna kulki 128, która zapada w jedno z dwóch zaglebien 129 dirazka (fig. 5). Do drazka 127 jest przy¬ mocowane jarzemko 131, które zaczepia kryze kola zebatego 123, wobec czego przy poruszaniu dzwigni 124 nastepuje odpo¬ wiednie posuniecie tego kola. W srodkowej plycie jest umocowany wal z kolem zeba- tem 132, zaezepiajaoem kolo zebate 39. Na drugim koncu wailu jest oprawione kolo ze¬ bate 133, wspóldzialajace z kolem zebatem 134. Kolo zebate 123 mozna przesunac wbok, wobec czego moze ono zaczepiac ko¬ lo zebate 133 albo 134. O ile kola zebate 123, 133 sa polaczone, walec 118 obraca sie w jednakowym kierunku z korba. O ile zas nastapi polaczenie kól zebatych 123 i 134, kierunek obrotu tych czesci bedzie odwrot¬ ny. Wal 108 jest polaczony z walcem 118 kolami zebatemi 136, 137 i 138, wal wiec obraca sie jednoczesnie z walcem i w jed¬ nakowym z nim kierunku.Wobec przekladni dziesiatków, która jest polaczona z liczydlowemi kolami 103, mozna wykonac szereg obliczen przy po¬ mocy znacznie mniejszej, niz dotychczas, i- losci ruchów korby. Przy mnozeniu np. liczi- by 2345 na 897 na maszynach dotychczas stosowanych nalezy przedew&zystkiem na¬ stawic liczlbe 2345, nastepnie przy ustawie¬ niu wózka na jednosci obrócic siedem razy raczka, przesunac wózek na dziesiatki L wy¬ konac dziewiec obrotów korba i wresizcie przesunac wózek na setki i wykonac osni obrotów, razem 24 obroty korba. W maszy¬ nie wedlug wynalazku przebieg liczenia od- — 8 ^bywa sie znacznie prosciej. Liczba 2345 zo¬ staje wprowadzona na juawj-aitLre i po u- stawieniu wózka na tysiacach wykonywa sie jeden obrót ikorba mnozac na 1000. Na¬ stepnie przesuwa sie wózek na jednosci i obraca sie korbe trzy razy iw kierunku od¬ wrotnym, odejmujac 3 jednostki od tysiaca, wobec czego mnoznik wynosi 997. Potem przesuwa sie wózek na setki i wykonywa sie jeden obrót korba w odwrotnym kierun¬ ku i otrzymuje sie mnoznik 897. Rezultat ten wymaga 5 obrotów korby zamiast 24 obrotów zwyklej maszyny. Licznik trzecie¬ go czynjiika jest równiez bardzo pozyteczny przy obliczeniu dzielników, wyciaganiu pierwiastków kwadratowych i zadan na dzielenie.Liczydlowie kola 103 z latwoscia spro'- wadza sie na zero zapomoca obrotu korby 141 na wale 142, na którym kola te sa o- praiwione. Kola sa zwykle unieruchomione przez zapadki 106. Ruch walu 142 wpra¬ wia czesciowo w ruch pólokragly wal 143, co w taki sam sposób, jak w liczydle wóz¬ ka, powoduje odsuwanie zatrzymów od ze¬ batych kól, przywracajac im swobode ob¬ rotów. Obciazone sprezynami kulki 145 wa¬ lu 142, po jedne\ kulce na kazde kolo li¬ czydlowe, zaczepiaja o wewnetrzne wyste¬ py 146 kól liczydlowych i pociagaja je za soba, dopóki wystep lub zab 147 na obwo¬ dowej powierzchni kola nie napotka prze- laeznej dzwigni 122, przytrzymujacej kola w pozycji zeroweij.Maszyna posiada urzadzenie do wyrów¬ nania kllawjatury i przystosowania maszyny do dzialan dodawania i odejmowania, za¬ zwyczaj bowiem maszyna sluzy do mnoze¬ nia i dzielenia. Zboku klawjatury znajduja sie trzy klawisze. Jeden z nich 151 nosi na¬ pis „Glear". Nacisniecie tego klawisza 151 przywraca wszystkim klawiszom klawja¬ tury pierwotna ich pozycje. Po nacisnieciu klawisza 152 ze znakiem ,,+" maszyna zo¬ staje przygotowana do dodawania lub o- dejimowamia. Nacisniecie klawisza 153 ze znakiem „ _?" wylacza klawisz 152 i przy¬ gotowuje maszyne do mnozenia i dzielenia.Suwaki 15, które przytrzymuja nacisniete klawisze w opuszczonej pozycji, sa odciaga¬ ne wprzód zapomoca sprezyn 16; suwaki te posiadaija na tylnych koncach lapki 154.Na ramie maszyny przed lapkami 154 j^st ustawiona bramka lub plytka 155, która odsadzajac wtyl odciaga sie i; suwaki 15 ku tylowi, zwalniajac lodjygj klawiszowi Na wsporniku 156 wewnatrz oslony jest umo¬ cowana dzwignia 157, której1 koniec tezy pod lodyga kllawisza 151. Drugi koniec dzwigni posiada profilowy wystep 158 i do¬ tykajacy dolnej krawedzi bramki 155, wo¬ bec czego nacisniecie klawisza 151 odrzuca te bramke, zwalniajaca wszystkie opuisizczó- ne klawisze.Narzady, wprawione w ruch przez na¬ cisniecie klawisza 152, przytrzymanego po nacisnieciu w nadanej pozycji przez wystep 161 na jego lodydze, zapadajacy pod siu- wak 159, sa zaopatrzone w drazek 162, po¬ laczony z kolem zebatem 133. Na wollnym koncu tego drazka znaj dujje sie wystep 163, który odbywa ruchy zwrotne pod bramka 155, nie dotykajac jej. Drazek jest oparty posrodku na podluznym wystepie 164 dzwi¬ gni 165, przymocowanej swa srodkowa cze¬ scia do wspornika 156. Przedni koniec dzwi¬ gni 165 lezy pod lodyga klawisza 152, po nacisnieciu którego wystep 164 podnosi sie do góry, podnoszac wolny koniec drazka 162. Wystep zaczepia wówczas bramke 155 i odchyla ja przy kaizdym obrocie korby.Opuszczone klawisze zwalniaja sie prze¬ to przy kazdym obrocie korby. Ma¬ szyna posiada równiez urzadzenia do zwalniania czesci nastawmiezycih na bebnie napedowym w chwili, gdy korba zbliza sie do swego polozenia wyjsciowego i po wy¬ konaniu obrotu. W tym celu zostaja wyla¬ czone narzady, które przy mnozeniu sluza do unieruchomiania czesci nastawniczych az do chwili, gdy trzpjien korby 'Zapadnie w wydrazony nadlew. Kazda czesc ilastawni- - 9 -cza posiada lukowa zebnice 61, która po wy¬ sunieciu korby z pozycji pierwotnej chwyta zaczep 62, powstrzymujacy te czesc od dal¬ szego ruchu. Zaczepy 62 wspóldzialaja z zebnicami naleznie od obrotów profilowej tarczy 65, osadizonieij na wale bebna i po¬ laczonej z ramieniem 64. Po sprzegnieciu zaczepów z zebnicami zachowuja one te pozycje (dopóki trzpien korby nie zapadnie w wydrazony nadlew) przy pomocy krazka 67 na przesuwajacym sie wzdluz drazku 68, który to krazek powstrzymuje ruch ra¬ mienia 66'. Jezeli maszyna jest nastawiona odpowiednio do dzialan dodawania lub o- dejmowania, drazek 68 nie posiada podluz¬ nych ruchów, przeto krazek 67 nie moze u- stawic sie pod ramieniem 66'. Pozwala to tarczy profilowej 65 na regulowanie ruchu zaczepów 62 w taki sposób, ze przy koncu kazdiego obrotu walca zaczepy cofaja sie i czesci nastawnicze odzyskuja swobode ru¬ chów. Drazek 68 zostaje unieruchomiony zapomoca oporka 168 na wale 25, który za¬ czepia tylny koniec dzwigni 165. Po naci¬ snieciu klawisza 152 oporek 168 podnosi sie i dotyka rozszerzonej czesci 169 drazka 68, unieruchamiajac go, wobec czego kra¬ zek 67 nie moze zaryglowac zaczepów 62.Nacisniecie klawisza 153 luzuje klawisz 152, co umozliwia poszczególnym czesciom cof¬ niecie do normalnej t. j. czynnej pozycji w celu wykonania mnozenia i dzielenia.Przedstawiona maszyna posiada dzie¬ wiec sekcyj klawiszów, dziewiec kól liczy- dlowych w liczydle do mnozenia oraz 18 kól liczydlowych w mechanizmie wózka.Maszyne mozna scharakteryzowac liczbami „9-9-18". Mozna jednak budowac maszyny o róznych granicach rachowania np. 12- 12-24" albo ,,6-6-12" stosownie do jej prze¬ znaczenia. PL