Dotychczas sa uzywane maszyny ra¬ chunkowe z obracanym mechanizmem licz¬ bowym, zaopatrzonym w urzadzenia do przenoszenia dziesiatków, którego kazcie kólko liczbowe posiada dwa lezace obok siebie, przestawione wzgledem siebie o jed¬ na podzialke obwodu i wzrastajace w prze-^ ciwleglych kierunkach szeregi cyfr, przy których zostaje wywolane automatyczne dodatkowe przelaczenie mechanizmu licz¬ bowego o jednosc, przy przechodzeniu z zera rzedu cyfr dodawania i mnozenia do zera rzedu cyfr odejmowania i dzielenia.Wynalazek ma na celu wykonanie tego dodatkowego przelaczania takze w sposób automatyczny i posluguje sie do tego pro- stemi srodkami, juz stosowanemi dla in¬ nych celów przy wyrobie maszyn rachun¬ kowych.Na rysunku jest przedstawiony dla przykladu obracany mechanizm liczbowy wedlug wynalazku, plrzyczem fig. 1 wska¬ zuje jego widok zgóry, za:s fig. 2 — po¬ przeczny przekrój; mechanizm ten jest za¬ stosowany do maszyny rachunkowej z na- pedlnemi kolami, których zeby sa nastawia¬ ne przez wygarbione tarcze.Obracany mechanizm liczbowy sklada sie, jak zwykle, z kólek liczbowych /, z których kazde posiada dwa rzedy cyfr, po¬ lozone obok siebie i przestawione wzgle¬ dem siebie o jedna podzialke obwodu, przyczem prawe wzrastajace cyfry sluza do dodawania i mnozenia, a lewe zmniej-szajace $ie ^ do odejmowania i dzielenia.Mechanizm liczbowy jest napedzany w zwykle stosowany sposób ziapomoca kola o jednym zebie 24, sprzezonego z przesuwa¬ nemu* sain&amii jnechanilziinu liczbowego i wy¬ wierajacego dzialanie przy pólnocy posred¬ nich kól 7 na umieszczone przy kólkach liczbowych 1 kola zebate. Do przenoszenia dziesiatków sluza, jak zwykle, przeklada¬ ne dzwignie 2, które pirzez trzpienie 3 na kólkach liczbowych\ 1 trooga byc skierowa¬ ne na drogie ruchu odchylanych ^bok, wla¬ czajacych trlzipieniii 4, które sa umocowane i odchylane na tarczach 5; tarcze te saj osa¬ dzone na glównym wale 6 maszyny rachun- koiwej, wiprowadzanymi w ruch obrotowy zapomoca recznej' koirby. Wlaczajace trzipienie 4, którym nadano polozenie czyn¬ ne przez przysuniete skosne $#aszezyztny 9, zaczepiaja posrednie kola 7 i w ten sposób wlaczaja dziesiatki kolejno wyzlsizego kól¬ ka liczbowego 1, gdy poprzednie kólko licz¬ bowe obrócilo sie przy dodawaniu lub mno¬ zeniu z dziewiatki na zero, lub tez przy o- dejmowaniu lub dzieleniu z zera ma dzie¬ wiatke.W celu dodatkowego przelaczenia me¬ chanizmu liczbowego, kltóire zawsze powin¬ no byc dokonane przy przechodzeniu z ze¬ ra rzedu cyfr dodawania i mnozenia nta ze¬ ro rzedli cyfr odejmowania i dzielenia, jest umieszczona1 ptfzedi pierwszem kólkiem lilcz- bowemi 1 oddzielna wlaczajaca dzwignia 8, odpowiadajaca dokladnie co do ksztaltu i urzadzenia dzwiglniom 2 do Wlaczania dzie¬ siatków. Dzwignia: ta dziala wraz z odchy¬ lanym wbek i umieszczonym przy naped- nej tarczy 15 wlaczajacym trzpieniem 14, kierowanym przez skosna plaszczyzne 9 wlaczajacej dzwigni 8 na droge osobnego posredniego kola 12, umieszczonego przed pierwszem kólkiem liczbowem 1; wskutek tego uskutecznia sie dodatkowe przelacze¬ nie obracanego mechanizmu liczbowego przy przechodzeniu z zera rzedu cyfr do¬ dawania na zero rzedu cyfr odejmowania.Wlaczajaca dzwignia 8 zostaje przerzuco¬ na z nakreslonego bezczynnego polozenia w polozenie czynne przez trzpien 10, we¬ dlug fig. ii, polaczony przez) tarcze 11 z; wa¬ lem 13 do nastawiania polozenia zerowego.Przy nastawianiu na zerowe polozenie mechanizmu liczbowego przez jednorazowe pokrecenie uchwytu 16 po wykonanem ob¬ liczeniu, trzpien 10 dziala na wlaczajaca dzwi|g|nie 8 i w taki sposób przesuJwa ja ku wlaczajacemu tfzjpieniowii 14, ze przy pierwszym obrocie glównego napednego walu1 6 w kierunku odejmowaJniia lub dzie¬ lenia trzipien ten sprowadzla zapomoca po¬ sredniego kola 12 przelaczenie o jednosc mechanizmu liczbowego. Przy dalszem ob¬ racaniu tarczy 15 w tym samym kierunki! zaczyna jeszcze wywierac dzialanie skosna plaszczyzna 20 odpychajacej krzywej cze¬ sci 22, cofajacej dzwignie 8 do nakreslone¬ go poloizenia wyjsciowego.Poniewaz przy jednym obrocie naped¬ nego walu 6 w kieruniku dodawania lub mnozenia1 nie powinno miec miejisCa dodat¬ kowe przelaczenie mechanizmu liczbowe¬ go, wiec znajduljaoa sie jesizcze w roboczem polozeniu od chwili nastawienia! polozenia zerowego wlaczajaca dzwignia 8 zostaje cofnieta przez! skosna plaszczyzne 21 od¬ pychajacej krzywej czesci 22 przedtem, niz zacznie dzialac odchylany wlaczajacy zab 14.Przy przechodzeniu z jednego rzedu cyfr do drugiego musil byc, naturalnie, od¬ powiednio przestawiany suwak 23 z otwo¬ rami obserwacyjnemi. Do tego celu sluzy nastepujace urzadzenie: na wale 13 do na¬ stawiania zerowego polozenia, wedlug fig. 3, mechanizmu liczbowego 1 jest osladfcona tarcza 26 -z wlaczajacym trzpieniem 27, odchylajacym iprzy wykonaniu obrotu wa¬ lu 13 w celu nastawienia polozenia zerowe¬ go, wlaczajaca dzwignie 28 w kierunku strzalki y. Dzwignia ta odpowiada co do ksztaltu i urzadzenia powyzej wskazanym dzwigniom 2 do wlaczania dziesiatków w — 2 —niechajnizmitc liicabowym /. Trzpien. 27 od¬ chyla zatem wlaczajaca dzwignie. 28 w po¬ lozenie czynne, w którem jej skosna pla- szsczy^a 29 wchodzS na droge odchylaja¬ cego sie oporka 30, obiegajacego z napedr nym walem 6 maszyny rachtunfcowej. Opo¬ rek ten ulega przez to 'odchyleniu wbok, spotyka polozona na swojej drodze ukosna plaszczyzjne 31 i posuwa ja wbok w kierun¬ ku nakreslonej strzalki x. Poniewaz ta u- kosna plaszczyzna 31 znajduje sie przy precie 32, polaczonym z sulwakiem 23, we¬ dlug fig. 1, wiec ulega; on przesunieciu w ta¬ ki sam sposób, przyczem otwory obserwa¬ cyjne 33 zostaja nastawione na polozony z lewej istrony rzad zmniejszajacych sie lfczb odejmowania i dzidenia. Sulwak 23 z otworami obserwacyjnemi pozostaje w tern boeznem polozeniu, wedlug fig. 4, do¬ póki przez ponowne nastawienie' na zero mechanizmu liczbowego sterownicza pla¬ szczyzna: 34 "walu 13 zerowego polozenia nie odsunie znowu zpowroteim zaopatrzony w dpoffeoWy topien 35 isuwak 23 do wyjscio¬ wego polozenia wedlug fig. 3.Ftfniewaz przesuniecie suwaka 23 jest potrzebne tylko przy przechodzeniu z rze¬ du cyfr dodawania i mnozenia do rzedu cyfr odejmowania lub dzielenia, wiec przy naipednej tarczy 36, na której znajduje sie odchylany oporek 30, jest urzadzona odpy- ehajapa krzywa czesc 37, wedlug fig. 5, której sterownicza plaszczyzna 38 przy ob¬ rocie napednego walu 6 w kierunku doda¬ wania i mnozenia zpowrotem przestawia znajdujaca sie w czymmem polozeniu wla¬ czajaca dzwignie 28 bez udzialu oporka 30.Sterownicza plaszczyzna 39 przy krzywej czesci 31 sluzy dla przestawiania zipowro- tem wlaczajacej dzwigni 28, jesli oporek 30 (Sprowadzil przesuniecie suwaka 23 przy obrocie w 'kierunku odejmowania lub dzie¬ lenia.Przy stosowaniu maszyny rachunkowej wedlug wynalazku moze miec miejsce przechodzenie z liczenia odejmowaniem liilb dzieleniem do liczenia dodawaniem luib mnozeniem lub naodwrót, dopiero po lista- wieniu w zerowem polozeniu wartoslci, o- trzymamiej w otworach dbsOTwacyjnych, poniewaz przy przechodzeniu sod wyjscio¬ wego zera rzedu cyfr do mnozenia do rz^g- du cyfr do odejmowania lub dzielenia j«st koniecznie, by urzadzenie do nastawiania polozenia zerowego sprowadzilo dodatkowe obrócenie kólka liczb jednostkowych, od¬ padajace przy wykonywaniu obliczania do¬ dawaniem lub mnozeniem. Jezeli mecha¬ nizm liczbowy wskazuje zera, wówczas nie mozna osadzic wedlug zefwnetrznych da¬ nych maszyny rachunkowej, czy te zera sa wprowadzone do otworów obserwacyjnych przez nastawianie do polozenia zerowego, czy tez przez wsteczne obracanie kólek liczbowych od napedu mechanizmu liczbo¬ wego. Mianowicie, przy nastawianiu na po¬ lozenie zerowe zostaje przygotowane do¬ datkowe przelaczenie mechanizmu liczbo¬ wego i jest wykonane przy nastepfiem ob¬ róceniu korby w kierunku odejmowania lub dzielenia. Jezeli zas zera zostaly wiprowa- dzone do otworów obserwacyjnych przez wsteczne obracanie kólek liczbowych od napedu mechanizmu liczbowego, wówfczias niemJa przygotowania do dodatkowego prze¬ laczania, a wiec i przelaczenie to nie na¬ stepuje przy obróceniu korby. Poniewaz znajomosc tych przebiegów jest niezbedna dla osoby uzywajacej maszytny, w celu o- siagniecia prawidlowego wyniku wykony¬ wanych obliczen, wiec z urzadzeniem do nastawiania polozenia zerowego mechani¬ zmu liczbowego lub tez z czesciami poru- szanemi od urzadzenia, przygotowujacego dodatkowe przelaczenie tego mechanizmu, jest zlaczone urzadzenie wskazujace, czy moze byc wykonane z wlasciiwym wynikiem odejmowanie lub dzielenie.Wlaczajaca dzwignia 8, sprowadzona, wdól przez urzadzenie do nastawiania po¬ lozenia zerowego (wal 13, tai*:za // i trzpien 10) z ptoedstawionegp na fig, 6'nie- — S —czynnego polozenia do polozenia czynnego wedlug fig, 7, jest zapomoca nasadki 40 polaczona z uderzajacym drazkiem 41, przesuwanym w równoleglej prowadnicy i posiadajacym zgóry skosna iptosizczyzne 42. Na niej uklada sie odpowiednia skosna plaszczyzne 44 trzpien 43, przymocowany do suwiaka 45. Suwak ten jest prowadzony na trzpieniach 46, 47, wedlug fig. 8 i 9, pod pokrywa 48 oslony maszyny rachunkowej, wzdluz niej i jest zapomoca sprezyny 49 stale utrzymywany w takiem polozeniu, ze skosne plaszczyzny 42, 44 przylegaja do siebie. Wystajace ku dolowi, prawie do wysokosci obserwacyjnych otworowi; skrzy¬ dlo 50 suwiaka 45 posiada zna/k wyróznia¬ jacy 51, np. minus, widocziny przez osobny obserwacyjny otwór 52 w pokrywie 48 o- slony.Poniewaz przy nastawianiu na poloze¬ nie zerowe mechanizmu liczbowego wlacza¬ jaca dzwigmila 8 zostala przeiprowladzona z polozenia wedlug fig. 6 do polozenia we¬ dlug fig. 7, wiec nastapilo takze przesta¬ wienie suwaka 45 z polozenia wedlug fig. 8 do polozenia wedlug filg. 9, w którem zo¬ stal uwidoczniony znak 51, nip,, minus.Wskazuje on, ze nastepnie bez namyslu mloize byc wykonane odejmowanie lub dzielenie. Pierwsze obrócenie korby spro¬ wadza wlaczajaca dzwignie 8 zpowrotem w polozenie wedlug filg. 6; wówlczas, jak wskazano na fig. 8, znak miniuis stal sie nie¬ widoczny; wskaizujie to, ze nie mozna wy¬ konac dzielenia. Celowo maluja odpowied¬ nia czesc suwaka farba czerwona.Zakrywajacy oba rzedy cyfr suwak 23 z otworami obserwacyjnemu zostaje w taki sjposób automatycznie przesuniety w polo¬ zenie, odpowiadajace kazdorazowemu prze¬ biegowi liczenia, ze wlaczajacy trzpien czynny przy zerowem polozeniu mechani¬ zmu liczbowego przenosi skosna plaszczy¬ zne 29 na droge obiegajacego wraz z na- pednyrri walem 6 maszyny rachunkowej i odthylanego oporka 30, sprowadzajacego potem przesuniecie wskazanego suwaka 23, podczas gdy z tym ntapednym walem 6 je&t polaczone jeszcze sterownicze cialo 37, które zezwala na dzialanie oporka 30 tylko przy obrbcie napednego walu w kierunku odejmowania lub dzielenia.Przy tern urzadzeniu suwak 23 nie jest zaryglowany w swoich obu krancowych po¬ lozeniach i moze byc przestawiony recznie przypadkowo lub przez samowole. Wada ta zostaje usunieta przez umieszczenie u- rzadzenia zaporowego, przytrzymujacego suwak 23 w jego obu polozeniach kranco¬ wych i zwalniajacego go dla wykonania w odpowiednim czasie wlasciwego przesta¬ wienia.Do tego celu sa urzadzone dwa zatrzy- my 53 i 54, z których jeden 53 przytrzy¬ muje suwak 23 w przedstawionem poloze¬ niu dodawania i mnozenia, drugi 54 — w przeciwleglem polozeniu odejmowania i dzielenia, przyczem pierwszy zatrzym 53 jest tak polaczony z napednym walem 6, a drugi 54 — z walem 13 zerowego poloze¬ nia, ze tak jeden, jak drugi wylacza sie przed (rozpoczeciem ruchu sulwtaka przez odnosny wal 6 lub 13.Na fig. 10, wskazujacej rzut poziomy odpowiedniej czesci maszyny rachunkowej, suwak 23 jest w taki sposób przesuniety na prawo, ze zwalnia on prawe rzedy cyfr kó¬ lek liczbowych 1, sluzace do dodawania i mnozenia, z których tylko jeden jest wska¬ zany. W tern polozeniu, w którem czesci sie znajduja zawsze po ukonczeniu nasta¬ wienia na polozenie zerowe, suwak 23 zo¬ staje przytrzymywany przez znajdujaca sie pod dzialaniem sprezyny zapadke 53, zachodzaca za odsade polaczonej z suwa¬ kiem 23 i polozonej pod pokrywa oslony prowadnej blachy 55.Jezeli przy wsfcazanem polozeniu cze¬ sci napedny wal 6 obraca si-e w kierunku dodawania luib mnozenia, a wiec wedlug fig. 11 na prawo, wówczas suwak nie poru- 4sza sie, wobec czego nie potrzeba wylaczac zamkniecia.Jezeli zas napedhy wal 6 obraca sie w kierunku odejmowania lufo dzielenia, a wiec wedlug fig. 11 na lewo, wówcziais naste¬ puje przesuniecie na lewo sumaka 23, a wilec musi przedewszysitkiem nastapilo wy¬ laczenie zatfzymu 53. Odbywa sie to w ten siposób, ze sprowadzajaca ruch suwiaka czesc, zatem odchylany oporek 30 wylacza zatrzym przed rozpoczeciem ruchu suwa¬ ka. Do tego celu sluzy w opisywanym u- stroju1 takie urzadzenie, ze ten oporek 30 nie napedza bezposrednio sulWaka 23, jak to ma miejsce w ustroju wedlug fijg. 3— 5, lecz wprowadza on w ruch obrotowy po¬ srednia czesc, miianowilciiej, luzna, nasadzo¬ na na wal 13 zerowego polozenia i zaopa¬ trzona w zeby 56 tarcze 57 przez posrednie zebate kolo 58. Tarcza ta posiada oprócz skosnej plaszczyzny 50, wywierajacej dzia¬ lanie na polaczony z suwakiem 23 oporek 59, nasadke 61, uderzajaca przed rozpo¬ czeciem dzialania skosniej plaszczyzny 60 znajdujacy sie przy zatrzymie 53 trzpien 531 i wylaczajaca wskutek tegjo~ten zia- trzym tak, ze moze nastapic przesuwanie na lewo suwaka 23. Sprezyna 62 sprowa¬ dza tarcze 57 ponownie do poczatkowego polozenia, w którem zostaje ona utrzyma¬ na przez zapadke 63, znajdujaca sie pod dzialaniem sprezyny.W nowem polozeniu suwak 23 zostaje przytrzymany przez sprezynujaca zaporo¬ wa dzwignie 54, wedlug fig. 10 i 12, zapa¬ dajaca w naciecie 64 na zlaczonej z suwa¬ kiem 23 prowadJnej blasze 65. Zamkniecie to zostaje utrzymane • niezaleznie od tego, czy po pierwszym obrocie na lewe nastepu¬ ja dalsze obroty na lewo lub na prawo, po¬ niewaz w obu wypadkach kazdy suwak po¬ zostaje w polozeniu dzielenia. Wylaczenie zamkniecia nastepuje dopiero przy poloze¬ niu zerowem, przez które przy pomocy skosnej plaszczyzny 66, uderzajacej w opo¬ rek 67 suwaka 23, suwak ten przestawia sie w prawe polozenie.Wskazane wylaczenie zamkniecia od¬ bywa sie wskutek tego, ze polaczony z za¬ porowa dzwignia 54 zamykajacy zab 541, który przy zapadnieciu tej dzwigni w wy¬ zlobienie 64 uklada sie w wycieciu 6S11 ma wale 13 zerowego polozenia tarczy 68, zo¬ staje ponownie wypanty przy obracaniu te¬ go walu i Wskutek tego wylacza dzwignie 54. PL