Wynalazek dotyczy maszyn do liczenia, do sa¬ moczynnego mnozenia, z dwoma uruchamiaczami, jednym do nastawiania mnoznika i* drugim do wstawiania mnoznej.Glównym celem wynalazku jest utworzenie w maszynie do liczenia mechanizmu zapewniaja¬ cego zmniejszenie liczby obrotów, potrzebnych do mnozenia. Dzieki temu kazda operacja mno¬ zenia odbywa sie w najkrótszym czasie i przy najmniejszym zuzyciu maszyny.Ponadto wynalazek polega na wlaczeniu pomie¬ dzy dwa uruchamiacze maszyny narzadu sterow¬ niczego, nastawianego jednym z przytoczonych uruchomiaczy na trzy polozenia, odpowiadajace brakowi ruchu obrotowego, obrotom w kierunku dodatnim lub obrotom w kierunku ujemnym dla drugiego uruchamiacza, obracajacego sie pod kontrola wspomnianego narzadu sterowniczego.Na rysunku przedstawiono przykladowo wyko¬ nanie wynalazku, przy czym fig. 1 przedstawia przekrój poprzeczny maszyny, fig. 2 ¦— przekrój wzdluz linii II—II na fig. 1, przy czym niektóre czesci (w szczególnosci silnik oraz zespól nape¬ dowy) sa pominiete, fig. 3 — widok maszyny od dolu, to jest widok w kierunku strzalek III—III na fig. 1, fig. 3A i 3B — szczególy, fig. 3, fig. 4 czesc fig. 3 w innej skali, fig. 5 — wirnik macko¬ wy i czesci przylegle widziane od spodu maszy¬ ny, fig. 5A jest widokiem urzadzenia mackowego to jest w kierunku strzalek VA—VA, fig. 5, fig. 6 — szczegól tarczy wirnika mackowego, wi¬ dziany z lewej strony to jest w kierunku odwrot¬ nym, niz na fig. 1, fig. 7 — czesc prowadnicy dla karetki mackowej, widziana z dolu, fig. 8A i 8B przedstawiaja widoki w kierunku strzalek VIIIA—VIIIA i VIIIB—VIIIB na fig. 7, fig. 9 — szczegól urzadzenia do stopniowego przesuwania macki, widziany z tylnej strony maszyny, to jest w kierunku strzalek IX—IX na fig. 5, fig. 10 ¦— czesc urzadzenia mackowego, fig. 11 — szczególwidziany w kierunku strzalek XI—XI na fig. 10, fig. 12 — klin anulujacy do wirnika mackowego, fig. 13* — widok klina* anulujacego w kierunku strzalek XIII—XIV na fig. 12, fig. 14 — widok klina uprzatajacego w kierunku strzalek XIV— XIV na fig. 12, fig. 15 — dolna czesc maszyny wedlug wynalazku w przekroju wzdluz linii XV— XV na fig. 1, z pominieciem niektórych czesci, fig. 16 — widok w kierunku strzalek XVI—XVI na fig. 2, fig. 17 — widok w kierunku strzalek XVII—XVII na fig. 3, fig. 18 szczegól fig. 17, przy czym polozenie czesci maszyny jest takie jak przed rozpoczeciem operacji mackowania, fig. 19 — polozenie czesci maszyny po ukoncze¬ niu operacji mackowania, fig. 20 — widok szcze¬ gólu urzadzenia mackowego wedlug fig. 17, fig. 21 — widok w kierunku strzalek XXI—XXI na fig. 20, fig. 22 — widok w kierunku strzalek XXII—XXII na fig. 18, w czesciowym przekroju, fig. 23 — widok sprzegla pomiedzy walem uru- chamiacza liczników ilorazu, a zebem uruchamia¬ jacym macki w kierunku strzalek XXIII—XXIII na fig. 17, fig. 24 — widok klawisza w kierunku strzalek XXIV—XXIV na fig. 3, fig. 25 — widok lewego boku maszyny tj. w kierunku strzalek XXV—XXV na fig. 3, fig. 26 — przekrój osiowy przez wirnik mackowy, fig. 27A i 27B — szczególy z fig. 17 i obrazuja rózne polozenia ramienia poprawiajacego, fig. 28A, 28B i 28C — równiez szczególy z fig. 17 przy trzech róznych poloze¬ niach sanek, fig. 29 zas — szczegól z fig. 4.Na niektórych figurach uwidocznione sa dla przejrzystosci tylko czesci najblizsze plaszczyzny rysunku, podczas gdy czesci bardziej odlegle zostaly pominiete.O ile tego nie zaznaczono w sposób odmienny, wyrazenia „na prawo", „na lewo", „naprzód"i „do tylu", „do góry" i „na dól" oznaczaja w opi¬ sie wynalazku takie kierunki, jak je widzi opera¬ tor siedzacy przy klawiaturze maszyny.Maszyna do liczenia wedlug wynalazku posia¬ da jedna wspólna klawiature do nastawiania oby¬ dwóch czynników mnozenia. Najpierw nastawia sia za pomoca klawiatury mnoznik. Nastawiona liczba zostaje wprowadzona jednoczesnie do zwyklego lub glównego uruchamiacza oraz do specjalnego urzadzenia mnoznikowego lub mac¬ kowego, polaczonego równolegle ze wspomnianym zwyklym uruchamiaczem. Podczas nastawiania mnoznika urzadzenie mackowe lub mnoznikowe jest przesuwane stopniowo skokami razem z uru¬ chamiaczem zwyklym. Podczas swych obrotów uruchamiacz zwykly dziala w znany sposób na rejestrator wynikowy, podczas gdy urzadzenie mnoznikowe lub mackowe sluzy do samoczynnego sterowania liczby i kierunku obrotów, które wykonac powinien glówny lub zwykly urucha¬ miacz w kazdym poszczególnym mianowaniu.Po wstawieniu mnoznika, naciska sie recznie specjalny klawisz roboczy X, co powoduje uprzat¬ niecie uruchamiacza. Nastawiona liczba (mnoz¬ nik) pozostaje jednak nastawiona w urzadzeniu mackowym, które przy nacisnieciu klawisza robo¬ czego X zostaje odlaczony ód narzadów nasta¬ wiajacych, uruchamianych wspomniana klawia¬ tura, a ewentualnie równiez od narzadów do sko¬ kowego przesuwania (jezeli klawiatura jest typu dziesiecio-klawiszowego). Nastepnie nastawia sie mnozna na glównym uruchamiaczu za pomoca tej samej klawiatury, co nie ma zadnego wplywu na urzadzenie mackowe. Gdy teraz nacisniety zo¬ staje specjalny klawisz, oznaczony =, operacja mnozenia zostaje wykonana samoczynnie, gdyz uruchamiacz glówny obraca sie w takim kierunku i tyle razy w kazdym mianowaniu ile zostalo ustalone przez wartosc liczbowa kolejnego mia¬ nowania mnoznika, wprowadzonego w urzadzenie mackowe.Po dokonaniu tej czynnosci uruchamiacz glów¬ ny oraz wlasciwa macka urzadzenia mackowego zostaja przesuniete o jeden stopien w nastepne mianowanie, przy którym nastepuje kolejne mac- kowanie itd. Samoczynne mnozenie jest w ten sposób prowadzone dalej, az mnozna zostanie pomnozona przez caly mnoznik nastawiony w urza¬ dzeniu mackowym.To samo urzadzenie do stopniowego przesuwa¬ nia jest z korzyscia stosowane zarówno do prze¬ suwania uruchamiacza glównego jak i do urza¬ dzenia mackowego, co w znacznym stopniu upraszcza konstrukcje. Nalezy jednak zauwazyc, iz podczas nastawiania mnoznika, urzadzenie mac¬ kowe, np. wirnik mackowy oraz uruchamiacz glówny np. wirnik o kole palczastym, sa przesu¬ wane stopniowo razem, w czasie zas operacji mackowania nastawionego mnoznika (wirnik mackowy) pozostaje nieruchomy, przy czym wla¬ sciwa macka jest przesuwana stopniowo wraz z uruchamiaczem glównym. Ten ostatni jest w spo¬ sób zwykly wyposazony w narzady do odczyty¬ wania, albo tez jest z takimi narzadami sprzeza- ny tak, ze mnoznik lub mnozna moga byc odczy¬ tywane podczas nastawiania. Wynik moze byc odczytywany w rejestrze wyników po ukoncze¬ niu operacji liczenia; równoczesnie licznik obro¬ tów wskazuje mnoznik.Przy mnozeniu samoczynnym pozadane jest, by urzadzenie mackowe pracowalo bez uprzatania — 2 .—nastawionego mnoznika. Po ukonczonym mnoze¬ niu mnoznik w dalszym ciagu pozostaje w urza¬ dzeniu mackowym. Gdy teraz klawisz uprzataja¬ cy (klawisz O) zostaje nacisniety, uruchamiacz glówny, urzadzenie mackowe oraz macka wlasci¬ wa zostaja jednoczesnie uprzatniete. Gdy zas na¬ cisniety zostaje klawisz Z, uprzatniete zostaja tylko uruchamiacz glówny i macka, podczas gdy mnoznik pozostaje w dalszym ciagu nastawiony w urzadzeniu mackowym. Wówczas mozna nastawic nowa mnozna do uruchamiacza glównego i w spo¬ sób analogiczny (przez reczne nacisniecie klawi¬ sza = ) mnozna ta moze byc pomnozona przez mnoznik pozostaly po poprzedniej operacji licze¬ nia. Wskutek tego maszyna moze szybko i latwo wykonac szereg mnozen przez dany, staly czyn¬ nik.Jezeli czynnik (mnoznik) zostanie nastawiony równoczesnie do glównego uruchamiacza i do urzadzenia mackowego, jak opisano powyzej, po tym zas bezposrednio nacisniety zostanie kla¬ wisz = (zamiast klawisza X), nastawiona liczba zostaje oczywiscie natychmiast podniesiona do kwadratu, a to dlatego, ze jedna i ta sama liczba zostala nastawiona w uruchamiaczu glównym ja¬ ko mnozna i w urzadzeniu mackowym jako mnoz¬ nik. Operacje podnoszenia do kwadratu moga byc przeto wykonane bardzo szybko i prosto.Liczba obrotów, jaka uruchamiacz zwykly ma dokonac w kazdym mianowaniu, jest kontrolo¬ wana dzialaniem zebatki polaczonej z macka, przy czym zebatka posuwa przy mackowaniu kolo ze¬ bate o tyle stopni, ile przypada na mackowana cyfre. Po dokonaniu tego kolo zebate zostaje od¬ laczone od zebatki i zazebione z zebem liczacym, który kolejno liczy stopniowe powroty kola do polozenia zerowego po jednym stopniu przy kaz¬ dym obrocie uruchamiacza glównego. (Omawiane kolo zebate sprzegniete jest z walem uruchamia¬ cza licznika obrotów). W ten sposób, gdy kolo zebate zostalo przywrócone do swego polozenia zerowego, uruchamiacz glówny zostaje zatrzymany po dokonaniu obrotu i przesuniety o jeden stopien wraz z macka, po czym mackowanie dokonywane jest w ten sam sposób przy nastepnym mianowaniu.Gdy w koncu caly mnoznik w urzadzeniu macko¬ wym zostal w ten sposób poddany mackowaniu i samoczynna operacja mnozenia zostala ukon¬ czona, maszyna zostaje zatrzymana.Wedlug wynalazku operacja samoczynnego mno¬ zenia przeprowadzana jest skróconym sposobem, czyli z najmniejsza mozliwa liczba obrotów przy kazdym mianowaniu. W tym celu omówione po¬ przednio kolo zebate w urzadzeniu mackowym jest zaopatrzone w kulaczek o trzech róznych promie¬ niach, a mianowicie jednym do liczenia plusowego, jednym do liczenia minusowego i jednym do nie¬ liczenia wcale (bez ruchu obrotowego). Dla licze¬ nia plusowego uruchamiacz glówny obracany jest w kierunku obrotów plusowych, do liczenia zas minusfowego w kierunku obrotów minusowych (czyli w kierunku obrotów, odwrotnym do kierun¬ ku obrotów plusowych). W pozycji „bez liczenia" uruchamiacz glówny nie dokonywa zadnych obro¬ tów, lecz zostaje przesuniety o jeden stopien w nastepne mianowanie.Korzystne jest, gdy opisany kulaczek dziala na sanki, które w ten sposób sa nastawiane w trzy rózne polozenia, okreslajace w którym kie¬ runku uruchamiacz glówny ma sie obracac. Polo¬ zenie liczenia plusowego (polozenie obrotów plu¬ sowych) kulaczka i sanek odpowiada cyfrom 1—5 w odnosnym mianowaniu mnoznika, podczas gdy polozenie liczenia minusowego, albo polozenia obrotów minusowych odpowiada cyfrom 6—9 w odnosnym mianowaniu mnoznika. Polozenie zerowe (polozenie bez obrotów) sanek odpowiada cyfrze 0 w odnosnym mianowaniu mnoznika. Sanki w polo¬ zeniu obrotów plusowych powoduja obroty uru¬ chamiacza glównego,.w ilosci od 1 do 5 obrotów, w kierunku plusowym (kierunku dodatnim, kie¬ runku dodawania). Przy swym kierunku obrotów minusowych sanki powoduja obroty uruchamia¬ cza glównego w kierunku minusowym. Liczba obrotów w tym kierunku minusowym stanowi wartosc dopelniajaca cyfry (6—9) mnoznika w odnosnym mianowaniu. Jezeli ta cyfra mnoz¬ nika jest. np. „6"l glówny uruchamiacz wykony¬ wa 10—6=4 obroty minusowe. Po dokonaniu obrotów minusowych przy jednym mianowaniu, cyfra mackowana w nastepnym wyzszym miano¬ waniu musi byc samoczynnie zwiekszona o jed¬ nosc. Dokonywa to sie nader prosto przez prze¬ suniecie zebatki w mechanizmie mackowym o je¬ den dodatkowy stopien.Konstrukcja maszyny jest bardzo prosta i pew¬ na w ruchu, a maszyna pracuje bardzo szybko równiez przy samoczynnym mnozeniu.Ponadto maszyna moze w znany sposób doko¬ nywac samoczynnego dzielenia, dodawania i odej¬ mowania. Maszyna moze zatem byc uzywana do wielu celów.Zgodnie z wynalazkiem, maszyna moze byc zbudowana w taki sposób, ze dokonywa mnozenie w kierunku odejmowania. Maszyna taka jest za¬ opatrzona w urzadzenie wybierajace, zmieniajace kierunek obro.tów uruchamiacza glównego, zgod¬ nie z recznym nastawieniem wspomnianego urza- — 3 —dzenia wybierajacego przez operatora. Normalnie, to jest przy zwyklym mnozeniu plusowym, kieru¬ nek obrotów uruchamiacza glównego jest usta¬ lany, jak to opisano powyzej, tak, ze cyfry 1—5 sa liczone w kierunku dodatnim obrotów, a cyfry 6—9 w kierunku ujemnym. Jezeli jednak maszy¬ na jest nastawiona na dokonywanie mnozenia w kierunku odejmowania, kierunki obrotów zosta¬ ja odwrócone tak, ze cyfry 1—5 mnoznika sa liczone w kierunku ujemnym obrotów uruchamiacza glów¬ nego, zas cyfry 6—9 sa liczone w kierunku dodat¬ nim. Jednakze kierunek obrotów zeba ilorazo- wego oraz uruchamiacza licznika obrotów, jak równiez polaczonego z nim zeba liczacego nie zostaje odwrócony.Pnócz dziesieciu klawiszy do wstawiania cyfr 0—9 (fig. 15) klawisz 10 do przesuwu stopnio¬ wego uruchamiacza glównego w prawo (klawisz oznaczony jest strzalka skierowana w prawoj kla¬ wisz 11 stopniowego przesuwu uruchamiacza glównego w lewo (klawisz oznaczony jest strzal¬ ka skierowana w lewo); klawisz 12 calkowitej tabulacji po nacisnieciu którego uruchamiacz glówny zostaje przesuniety w swe krancowe lewe polozenie (dzielenia); klawisz oznaczony jest strzalka skierowana w lewo, z kólkiem w prawym jej koncu; klawisz dodawania 13 oznaczony lite¬ rami ADD, klawisz odejmowania i dzielenia 14, oznaczony -l. (klawisz ten jest takze zwany kla¬ wiszem wieloobrotowym minusowym); klawisz mnozenia 15 oznaczony + (klawisz ten jest takze zwany klawiszem wieloobrotowym plusowym); klawisz mnoznikowy 16, oznaczony X, klawisz iloczynowy 17, oznaczony =.Ponadto maszyna posiada dzwignie sterujaca 18 (fig. 2) i dzwignie wylaczajaca 19 do nastawiania maszyny na mnozenie i na dzielenie, klawisz uprzatajacy 20 (fig. 17) uruchamiacz glówny oraz urzadzenie mackowe lub mnoznikowe i wreszcie równiez dzwignie przesuwajaca minusowa 1000 (fig. 17) do przesuwania na odejmowanie. Ponad¬ to istnieja oczywiscie zwykle narzady uprzata¬ jace rejestratora wyników licznika obrotów, uru¬ chamiane za pomoca dzwigni A i B (fig. 2).Klawisze liczbowe 0—9 sa obrotowo osadzone na walach 21 lub 22 (fig. 1), zamocowanych w ra¬ mie 23 maszyny. (Klawisze jednego szeregu osa¬ dzone sa na wale 21, drugiego zas szeregu na wale 22), Omawiane klawisze sa zaopatrzone w swych tylnych koncach w wyciecia krzywkowe 24 (w kla¬ wiszach 0—4), lub wyciecia 25 (w klawiszach 5—9). Te wyciecia krzywkowe wspóldzialaja z czopami 26 lub 27, umieszczonymi na dzwig¬ niach nastawczych 28 lub 29. Dzwignie te sa wahliwie osadzone na czopach 30, zamocowanych w ramie maszyny. Dzwignia nastawcza 28 posia¬ da dwa ramiona, mianowicie ramie 28a z czopem 3i do wspóldzialania ze zwyklym uruchamiaczem glównym 32 (mnoznej) oraz ramie 28b z czopem 33 do wspódzialania z urzadzeniem mnoznikowym lub mackowym 34 (uruchamiaczem mnozniko¬ wym). Analogicznie, dzwignia nastawcza 29 po¬ siada dwa ramiona, mianowicie ramie 29a z czo¬ pem 35 do nastawiania uruchamacza glównego 32 oraz ramie 29b z czopem 36 do nastawiania urzadzenia mnoznikowego 34. Sprezyny 37, 38 utrzymuja dzwignie nastawcze 28, 29 w ich polo¬ zeniu spoczynkowym przedstawionym na fig. 1.Urzadzenie mnoznikowe (mackowe) sklada sie z tarcz mackowych 39 dla kazdego mianowania (fig. 1, 5, 5A, 6 i 26). Tarcze mackowe 39 sa obro¬ towo osadzone na wale 40 sa poprzedzielane rur¬ kami odleglosciowymi 41 i kierowane miseczka¬ mi 42. Rurki 41 i miseczki 42 sa zamocowane na rurze 43, na której jednym koncu (lewym) umO' cowana jest plytka 44. Na przeciwleglym koncu rury znajduje sie plytka 45, zabezpieczona na¬ kretka 46. Miseczki 42 kierowane sa za pomoca sworznia 47 (fig. 1 i 26), przechodzacego przez otwory plytek 44 i 45. W ten sposób tarcze macko¬ we 39 i czesci 41—47 tworza wirnik mackowy 34, dzialajacy podobnie do wirnika o kolach palcza- stych lub uruchamiacza 32. Wal 40 tego wirnika 34 jest umocowany na swych obydwu koncach we wsporniku 48 o ksztalcie litery U (fig. 1, 5 i 7), przysrubowanym do dolnej plyty maszyny.Tarcze 44 i 45 wirnika mackowego 34 posiadaja wyciecia 49 dla sanek lub preta unieruchamiaja¬ cego 50 (fig. 1, 5, 5A, 10, 11). Wyciecia 49 sluza do kierowania wirnika mackowego, gdy wirnik ten przesuwa sie w kierunku walu 40. Omawiany pret unieruchamiajacy jest zaopatrzony w swym prawym koncu w wyciecie 50c i haczyk lub wy¬ step 50d, w lewym zas koncu w wykrój 50e, ksztaltem swym zblizony do litery S. Przy wy¬ cieciu 50c pret 50 wchodzi w wyciecie 48a. (fig. 5 i 8B) w prawej czesci wspornika 48, wystep zas 50d zaczepia o wykrój 48b tej czesci. W ten spo¬ sób prawy koniec preta unieruchamiajacego 50 pozostaje nieruchomy w kierunku zarówno pro¬ mieniowym, jak i osiowym (wzgledem walu 40).Tym niemniej lewy koniec omawianego preta moze wychylac sie w kierunku promieniowym w wycieciu 48c w lewej czesci wspornika 48 (fig. 5 i 8A).Tarcze mackowe sa zaopatrzone we wglebienie lub wyciecia 39a, 39b (fig. 1 i 6), w które wchodza czopy 36 lub 33 na ramionach nastawczych 29blub 28b, gdy liczby sa nastawiane na wirniku mackowym. Kazda z tarcz mackowych posiada na swym obwodzie dziewiec plytkich wglebien 39c oraz jedno wieksze wglebienie 39d. Gdy tarcza mackowa zostala nastawiona za pomoca ramienia nastawczego 28b lub 29b i wirnik mackowy zostal nastepnie przesuniety o jeden stopien w lewo, jedno z wglebien 39c, 39d ujmuje krawedz 50a preta unieruchamiajacego 50 (fig. 5, 10, 11) tak, ze zespól tarcz mackowych zostaje unieruchomio¬ ny w polozeniu, w którym go ustawiono. Tarcze mackowe 39 sa na swym obwodzie zaopatrzone poza tym w dziesiec odsadzen schodkowych 39e, 391 (fig. 6), odpowiadajacych cyfrom 0—9. Na fig. 6 uwidoczniono w jaki sposób wspomniane odsadzenia odpowiadaja poszczególnym cyfrom.Odsadzenia te wspólpracuja z ramieniem macko¬ wym, szczególowo opisanym ponizej. Tarcze mac¬ kowe sa ponadto zaopatrzone w otwór lukowy 39h na klin uprzatajacy 52 (fig. 1, 5 i 12—14) oraz w otwór wolnego biegu 39g na sworzen 47. Dzieki temu sworzen ten kieruje jedynie miseczki 42t lecz nie zapobiega obrotom tarcz mackowych 39< Wystep 51a na palcu 51, przymocowanym za pomoca gwintu do lewego konca klina uprza¬ tajacego 52, wchodzi w wykrój krzywkowy 50e w lewym koncu preta unieruchamiajacego 50.Palec 51 podtrzymuje równiez zderzak 51b. Gdy klin uprzatajcy znajduje sie w swym krancowym lewym polozeniu (polozenie spoczynku), uwidocz¬ nionym na fig. 5, wystep 51a przytrzymuje pret unieruchamiajacy 50 tak, ze pret ten unierucha¬ mia wszystkie tarcze mackowe 39, znajdujace sie na"lewo od wgebienia 50b. Podczas operacji uprza¬ tania klin 52 zostaje przesuniety w lewo i pod¬ nosi wówczas pret unieruchamiajacy 50 tak, ze ten zostaje odlaczony od tych tarcz mackowych 39, Jctóre znajduja sie na lewo od wglebienia 50b.Ramiona nastawcze 28b i 29b umieszczone sa na przeciwko wglebienia 50b (fig. 5 i 10) w precie unieruchamiajacym 50, Tarcza mackowa 39, która ma byc nastawiana wchodzi w omawiane wgle¬ bienie 50b i dzieki temu nie zostaje unierucho¬ miona pretem 50. Zostaje ona natomiast unieru¬ chomiona wystepem 53a haczyka wychylnego 53 (fig. 1), wahliwie umocowanego na czopie 54, przy¬ mocowanym do oprawy 55 polaczonym ze wspor¬ nikiem 48. Sprezyna 56 dociska haczyk 53, powo¬ dujac oparcie jego czopa 57 o krawedz nierucho¬ mego wystepu 55a (fig. 5A). Gdy jedno z dwojga ramion nastawczych 28b, 29b zostanie wychylone pod dzialaniem nacisnietego klawisza liczbowe¬ go, czop 58 na ramieniu nastawczym zderza sie krawedzia haczyka 53 i wyprowadza jego zab 53a z zazebienia z wycieciem 39c w tarczy mackowej* podczas gdy równoczesnie czop 33 lub 36 na ra¬ mieniu nastawczym zazebia sie z wycieciami 39b) 39a w tej tarczy. W ten sposób unieruchomienie tarczy mackowej zostaje przerwane w tej samej chwili, w której rozpoczyna sie czynnosc nasta¬ wiania.W kierunku osiowym wirnik mackowy. 34 jest kierowany za pomoca ramienia 59 (fig. 1 i 2) wahliwego na czopie 60, zamocowanym w dolnej plycie 23 maszyny. Omawiane ramie podtrzymuje czop 61, przenikajacy przez otwór 62 (fig. 2 i 5), wykonany w wystepie tarczy koncowej 45 wirnika mackowego. Sprezyna 63 (fig. 2) dazy do przesu¬ niecia wirnika mackowego w lewo, czyli w kie¬ runku strzalki c. Ruchowi temu zapobiega to, ze ramie 64 osadzone na ramieniu 59, zaczepia o czop sprzeglowy 65. Ramie 64 jest zaopatrzone w czo¬ py 67, poruszajace sie w podluznych otworach 68 w ramieniu 59 i jest dzieki temu przesuwnie umo¬ cowane na ramieniu 59 lecz trzymane w polozeniu unieruchamiajacym pod dzialaniem rozciaganej sprezyny 69. Na ramieniu 59 umocowany jest rów¬ niez czop 60, Czop sprzeglowy 65 jest umocowany na lacz¬ niku 71 (fig, 15), sluzacym do pociagania urucha- miacza gównego 32. Za pomoca czopa 72 wspom¬ niany lacznik jest przegubowo polaczony z dzwig¬ nia 73 oraz za pomoca innego czopa 74 z dzwig¬ nia 75. Obydwie dzwignie 73, 75 sa wahliwie umo¬ cowane na nieruchomych czopach 76, 7.7, umoco¬ wanych na dolnej plycie maszyny. Za pomoca czopa 78 dzwignia 73 jest polaczona przegubowo z lacznikiem 79, poprzez czop 80 umocowany do koretki 81 uruchamiacza glównego 32, Urucha- miacz glówny jest przesuwany stopniami w sposób . zwykly zarówno przy czynnosci nastawiania, jak i przy naciskaniu klawiszy 10 i 11. Gdy glówny uruchamiacz jest przesuwany stopniami, wirnik mackowy 34 zostaje równiez przesuwany stopniami w ten sam sposób za posrednictwem czopa sprze¬ glowego 65. Uklad laczników pomiedzy tymi dwo¬ ma wirnikami jest tak dobrany, ze stopniowane ruchy wirników sa jednakowe i wirniki te 32, 34 sa przesuwane stopniowo jednoczesnie.Klin uprzatajacy 52 do wirnika mackowego 34 jest prowadzony w wycieciach 82 (fig. 5A, 8A, i 8B) wspornika 48. Ponadto wchodzi on w wyciecia w miseczkach 42 wirnika mackowego oraz w wyciecia w tarczach koncowych 44 i 45 tegoz wirnika mac¬ kowego. Jak poprzednio wspomniano, w lewym Wa¬ skim koncu omawianego klina przymocowany jest za pomoca srub palec 51. Za pomoca tego palca klin uruchamia pret unieruchamiajacy 50 (fig. 5). — 5 —W prawym koncu klin 52 posiada wyciecie 52a, o które zaczepia jeden koniec dzwigni 83 (fig. 3, 4, 5). Wspomniana dzwigna osadzona jest wahli- wie na czopie 84, umocowanym w dolnej plycie maszyny i podtrzymuje czop 85, który wchodzi w zakrzywiony otwór 86 w sankach roboczych 87.Sanki te sa przesuwne i wahliwie osadzone na czo¬ pach 88 w dolnej plycie maszyny (fig. 29). Gdy wspomniane sanki poruszane sa w kierunku strzalki D (fig. 4), wychylaja one oczywiscie za pomoca czopa 85 dzwignie 83 w kierunku ruchu wskazówek zegara, czyli w kierunku strzalki E na fig. 4 i 5. Klin uprzatajacy znajduje sie normalnie w swym krancowym prawym polozeniu (polozenie spoczynku), uwidocznionym na fig. 5. Tarcze mackowe sa uprzatane, gdy klin uprzatajacy jest w opisany sposób przesuniety dzwignia 83 w lewo, w kierunku strzalki E. W celu utrzymania sanek 87 w ich polozeniu spoczynku, przewidziana jest sprezyna rozciagana 89, otaczajaca rolke 90. Spre¬ zyna 89 utrzymuje dzwignie 83 oraz klin uprza¬ tajacy 52 w ich polozeniu spoczynku.Sanki robocze 87 sa zaopatrzone w wyciecie 87a, w które wchodzi koniec uprzatajacej dzwigni napedowej 91 (fig. 3, 4, 16). Dzwignia ta jest osa¬ dzona wychylnie na czopie 92, umieszczonym na prawej koncowej sciance maszyny; jest ona wpro¬ wadzana w ruch wahadlowy dookola tego czopa za pomoca ramienia 94, wychylnie osadzonego na nieruchomym czopie 93, przy czym rolka 95 wspomnianej dzwigni 94 miesci sie w zakrzywio¬ nym wycieciu 9la dzwigni napedowej 91. Dzwig¬ nia 94 jest za posrednictwem lacznika 96 polaczo¬ na z dzwignia 97, wahliwie osadzona na nierucho¬ mym czopie 98 i zaopatrzona w rolke 99, oparta o uprzatajaca tarcze krzywikowa 100 walu 101.Wal ten jest w znany sposób obracany, gdy uru- chamiacz glówny 32 jest uprzatany. Klin uprza¬ tajacy 52 wirnik mackowy 34 jest dzieki temu posuwany jednoczesnie (synchronicznie) z od¬ nosnym klinem uprzatajacym uruchamiacza glów¬ nego 32. Sanki robocze 87 sa ponadto zaopatrzone w wystep lub jezyk 87b (fig. 2, 4 i 26), który pod¬ czas przesuwania tych sanek w kierunku strzalki D, podczas czynnosci uprzatania, uderza o wy¬ step. 59a (fig. 2) ramienia prowadzacego 59 i wy¬ chyla ramie to tak, ze wirnik mackowy 34 zostaje przesuniety z powrotem w swe polozenie zerowe (prawe polozenie krancowe). Jest to uskuteczniane w tym samym czasie, co przesuwanie klina uprza¬ tajacego w lewo za posrednictwem dzwigni 83, w sposób wyzej omówiony, w celu uprzatniecia tarcz mackowych 39. Nalezy zauwazyc, ze haczyk 53 jest zaopatrzony w skosne powierzchnie tak, ze tarcze mackowe 39 moga byc uprzatniete bez po¬ trzeby uprzedniego uniesienia tego haczyka, w ce¬ lu jego odlaczenia od wglebien 39c, 39d.Sanki robocze 87 poruszaja sie w kierunku od¬ wrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 3 i 4, gdy dzwignia 102 ze swym czopem 103 od¬ dzialywa na skosna powierzchnie 87c sanek ro¬ boczych (fig. 3). Na nieruchomej plycie 104, sztyw^ no zlaczonej z dolna plyta maszyny i umieszczo¬ nej nieco ponizej tej plyty dolnej, obracane jest na czopie 105 ramie unieruchamiajace 106, za¬ opatrzone w szereg zebów 107 (fig. 4). To ramie unieruchamiajace jest ponadto zaopatrzone w otwór 106a przez który przechodzi nieruchomy czop 108, umocowany w plycie 104 i przeznaczony do kierowania ramienia unieruchamiajacego 106.Ramie to normalnie utrzymywane jest za pomoca rozciaganej sprezyny w polozeniu spoczynku, uwidoczniowym na fig. 4, przy którym powierzch¬ nia unieruchamiajaca 45a na prawej tarczy 45 wirnika mackowego swobodnie przechodzi kolo zebów 107 (fig. 3). Lecz gdy ramie unieruchamia¬ jace zostaje w maszynie wychylone do tylu (czyli w dól na fig. 2), powierzchnia unieruchamiajaca 45a zostaje unieruchomiona jednym z zebów 107.W wyniku, sprezyna 63 nie moze pociagnac wir¬ nika mackowego 34 na odleglosc wieksza, niz okreslona odlegloscia prawej krawedzi otworu 106a czopa 108. Ta odleglosc jest tak dobrana, ze gdy powierzchnia unieruchamiajaca 45a wirnika macko¬ wego opiera sie o jeden z zebów unieruchamiajacych 107, wówczas wirnik mackowy 34 jest przesuniety o taka odleglosc. w bocznym kierunku maszyny (czyli w kierunku podluznym walu 40), ze ramio¬ na nastawcze 28b i 29b nie moga juz oddzialywac na tarcze mackowe 39. Innymi slowy, wirnik mac¬ kowy zostaje przesuniety w kierunku osiowym o pól stopnia i gdy teraz ramiona nastawcze 28br 29b sa poruszane, czopy ich 33, 36 (fig. 1) swobod¬ nie przechodza pomiedzy dwiema tarczami mac¬ kowymi 39. W ten sposób przy nacisnieciu klawi¬ szy liczbowych 0—9, tarcze mackowe nie sa uru¬ chamiane.Gdy klawisz 16 pznaczony X jest naciskany, wystep jego 16a (fig. 3) oddzialywa na jeden ko¬ niec ramienia lacznikowego H72, wahliwie umoco¬ wanego na nieruchomym czopie 110 i poza tym kierowanego za pomoca stalych czopów 111, pozo¬ stajacych w podluznych wycieciach lukowych w omawianym ramieniu lacznikowym. Gdy kla¬ wisz 16 zostaje nacisniety, ramie lacznikowe 102 zostaje wychylone w kierunku odwrotnym do ru¬ chu wskazówek zegara na fig. 3 i za posredni¬ ctwem czopa 103 wychyla sanki robocze 87 w kie- — 6 —runku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara.Pod wplywem sprezyny rozciaganej 112 (fig. 4) lacznik 113 zostaje pociagniety wówczas w lewo tak, ze jego wglebienie lub wystep 113a opiera sie o uprzatajace ramie prowadzace 91 (fig. 3). (Nor¬ malnie to jest wówczas, gdy klawisz 16 nie jest nacisniety, lacznik 113 opiera sie o swa powierz¬ chnie zderzakowa 113b o sanki robocze 87 i wów¬ czas wystep 113a pozostaje poza torem ruchu uprzatajacego 91). Gdy zatem po nacisnieciu na klawisz 16 lacznik 113 ze swoim wystepem 113a wszedl w tor ruchu uprzatajacego ramienia pro¬ wadzacego 91 w sposób dopiero co opisany, ramie to wychyla lacznik 113 w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 4 na czopie 110, dookola którego wspomniany lacznik obraca sie w podluznym otworze, przez który czop ten przechodzi. (Lacznik kierowany jest równiez czo¬ pem 111). Gdy w ten sposób lacznik 113 jest wy¬ chylany w kierunku odwrotnym do kierunku ru¬ chu wskazówek zegara na fig. 4, krawedz jego zde¬ rza sie z czopem 70 (fig. 1, 2, 3 i 4) na sankach 64.Wówczas sanki te zostaja odlaczone od czopa 65 (fig. 2) tak, ze wirnik mackowy zostaje odlaczony od urzadzenia do stopniowanego przesuwania unichamiacza glównego 32. Równoczesnie jezyk 113c (fig. 4) dziala na ramie unieruchamiajace 106 tak, ze to ostatnie zostaje wychylone (w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 3 i 4) i zebami swymi 107 opiera sie o powierzchnie unierucha¬ miajaca 45a wirnika mackowego 34. Sprezyna 63 (fig. 2) utrzymuje teraz powierzchnie unierucha¬ miajaca 45a wirnika mackowego w polozeniu do¬ cisnietym do jednego z zebów 107.W ten sposób, gdy klawisz 16 zostaje nacisnie¬ ty, wirnik mackowy zostaje odlaczony od uni¬ chamiacza glównego 32 (i jego urzadzenia do sto¬ pniowego przesuwania) i zostaje unieruchomiony w polozeniu, w którym go ustawiono w kierunku bocznym maszyny. Jak wyzej wspomniano, wir¬ nik mackowy, którego ustawianie juz ukonczono wczesniej, znajduje sie teraz poza torem ruchu ramion nastawczych.Ramie 102 ma w swym prawym koncu ksztalt widelek, które otaczaja dolny koniec dzwigni 114 (fig. 3 i 17). Dzwignia ta obraca sie na nierucho¬ mym czopie 115. Gdy w sposób opisany powyzej ramie 102 jest wychylane w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 3, czyli w kie¬ runku strzalki F na fig. 17, dzwignia 114 ze swym wystepem lub jezyczkiem 114a (fig. 17) urucha¬ mia lacznik uprzatajacy 116 tak, ze ten ostatni zostaje przesuniety do tylu w maszynie i dokonuje uprzatniecia uruchamiacza glównego 32.Gdy zarówno wirnik uruchamiacza glównego 32, jak i wirnik mackowy 34 zostaly uprzatniete, mnoznik moze byc nastawiony za pomoca klawia¬ tury o dziesieciu klawiszach 0—9. (Glówna dzwig¬ nia sterujaca 18 powinna wówczas znajdowac sie w polozeniu samoczynnego mnozenia). Gdy teraz nacisniety zostaje klawisz liczbowy, np. klawisz 4r kolo palczaste (tarcza) w wirniku uruchamiacza 32 zostaje w znany sposób nastawione dzwignia nastawcza 28a, gdy ta ostatnia zostaje posunieta w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek ze¬ gara (fig. 1). Równoczesnie dzwignia 28b nastawia tarcze mackowa 39 tego samego mianowania, co wartosc liczbowa odpowiadajaca klawiszowi 4. Pod¬ czas przebiegu tych ruchów czop 58, umocowany na dzwigni 28b oddzialywa na dzwignie unieru¬ chamiajaca 53 tak, ze jej haczyk 53a zostaje wy¬ chylony z zetkniecia z odnosnym wykrojem unie¬ ruchamiajacym 39c na nastawianej tarczy mac¬ kowej. Liczba zostaje w ten sposób nastawiona w tym samym mianowaniu w obydwóch wirnikach 32 i 34.Po dokonaniu tego wirnik uruchamiacza 32 zo¬ staje w znany sposób przesuniety o pól stopnia w lewo. Czop 65 (fig. 2 i 15), polaczony z urucha- miaczem, zostaje teraz równiez przesuniety o pól stopnia w lewo, a wirnik mackowy 34 zostaje tez przesuniety o pól stopnia w lewo za pomoca sprezyny rozciaganej 63. Czopy 31 lub 33 (fig. 1) na dzwigniach nastawczych 28a, 28b zostaja wsku¬ tek tego odlaczone od dopiero co nastawionych tarcz obydwóch wirników, przy czym dopiero co nastawiona tarcza mackowa 39 zostaje unierucho¬ miona wskutek opierania sie jej jednym z rowków lub wglebien 39e, 39d (fig. 6) o wystep kierowni¬ czy 50a preta unieruchamiajacego 50 (figf. 5j|. (Tarcza dopiero co nastawiona w uruchamiaczu glównym zostaje oczywiscie unieruchomiona w sposób ana¬ logiczny). Gdy. uprzednio nacisniety klawisz licz¬ bowy 4 zostaje zwolniony, ramie nastawcze 28 powraca w swe polozenie spoczynku i na krótko przed tym, nim klawisz ten osiagnie swe polozenie spoczynku, urzadzenie do stopniowego przesuwu zostaje w znany sposób zwolnione tak, ze obydwa wirniki zostaja razem przesuniete jeszcze o pól stopnia w lewo. Gdy ramie nastawcze 28 powraca w swe polozenie spoczynku, równiez haczyk unie¬ ruchamiajacy 53 powraca w swe polozenie spo¬ czynku uwidocznione na fig. 1, pod dzialaniem sprezyny 56. Nastepna tarcza mackowa, która zostaje przesunieta w polozenie nastawiania, jest w ten sposób unieruchomiona haczykiem 53 az do chwili ponownego nacisniecia klawisza licz¬ bowego. — 7 —Pozostale cyfry mnoznika zostaja nastawione w sposób zupelnie analogiczny na obydwu wirni¬ kach 32 i 34. . ; Po nastawieniu wszystkich cyfr (mianowan) mnoznika, klawisz X 16 zostaje nacisniety. To po¬ woduje, ze wirnik mackowy 34 zostaje odlaczony od urzadzenia do przesuwu stopniami i zostaje chwycony zebem unieruchamiajacym 107, w spo¬ sób szczególowo opisany powyzej (fig, 3). W tym samym gzasie uruchamiacz gli&wny 32 zostaje uprzatniety wskutek uruchomienia ramienia 102 (fig. 3 i 17). Poniewaz sanki robocze 87 zostaly juz wówczas odchylone od zetkniecia z uprzata¬ jaca dzwignia napedowa 91 (fig. 3 i 16), wirnik mackowy nie zostaje uprzatniety.W ten sposób, mnoznik jest nastawiony w wir¬ niku mackowym 34, który zostaje unieruchomiony w. nastawionym polozeniu i odlaczony od urza¬ dzenia do przesuwu stopniami. Uruchamiacz glów¬ ny 32 zostaje jednak uprzatniety w opisany spo¬ sób.Mnozna moze zostac w zwykly sposób wstawio¬ na do wirnika uruchamiacza glównego 32, za po¬ moca klawiatury o dziesieciu klawiszach 0^9.Czopy 33, 36 (fig. 1) na dzwigniach nastawczych 28b, 29b moga poruszac sie swobodnie pomiedzy dwiema nastawionymi i unieruchomionymi tar¬ czami wirnika mackowego, w wyniku unierucho¬ mienia go w polozeniu odpowiadajacym polowie stopnia przesuwu przez czop 108, zderzajacy sie o prawy koniec otworu 106a (fig. 4). Gdy dzwig¬ nie nastawcze 28b, 29b dzialaja, zwalniaja one urzadzenie unieruchamiajace 53 naciskiem czopa 54 (fig. 1), lecz wszystkie tarcze mackowe sa wtedy unieruchomione przez pret unieruchamia¬ jacy 50 i nie moga sie poruszac.W celu uprzatniecia obydwóch wirników naci¬ ska sie klawisz 0 20 (fig. 17). Wirnik unierucha- miacza 32 zostaje przez to uprzatniety w znany sposób. Równoczesnie wal uprzatajacy 101 (fig. 16) obraca sie tak, ze uruchamiajaca dzwignia nape¬ dowa 91 posuwa sie W maszynie ku przodowi, to jest w lewo na fig. 16 (ku górze na fig. 3) i opiera sie o wystep 87a sanek roboczych 87, aby posu- nac~te ostatnie w kierunku strzalki D. Wówczas jezyczek 87b sanek roboczych zderza sie z chwy¬ takiem 59a (fig. 2) dzwigni 59, która zostaje obró¬ cona w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 2) i czopem 61 znajdujacym sie w otwo¬ rze 62, pociaga wirnik mackowy z powrotem w je¬ go polozenie spoczynkowe, tj. w prawe krancowe polozenie, przy czym powierzchnia unierucha¬ miajaca 45a (fig. 3) dziala na skosne powierzchnie pochylych zebów 107 tak, ze urzadzenie unieru¬ chamiajace 106 zostaje rozlaczone od wirnika mac¬ kowego.Klin uprzatajacy 52 jest przesuwany w wyzej podany sposób przez sanki robocze 87 i poprzez dzwignie 83 w lewo tak, ze tarcze mackowe 39 sa uprzatane kolejno swymi nacieciami 39d, za¬ czepiaja o krawedz 50i preta unieruchamiajacego (fig. 5) i zostaja przez nia unieruchamiane w polo-? zeniu zerowym. Przed rozpoczeciem operacji uprzatania lewa czesc preta unieruchamiajacego 50 (fig. 10 i 5) zostala uniesiona i przez to nie styka sie z wycieciami 39c, 39d w tych tarczach mackowych, które polozone sa w lewo od nacie¬ cia 50b; dokonywa sie to w sposób podany powy¬ zej, dzieki okolicznosci, ze palec 51 poprzez wy¬ step 51 a naciska na wyciecie kulaczkowe 50e przy przesunieciu klina uprzatajacego 52 w lewo. Na¬ lezy zauwazyc, ze gdy pret unieruchamiajacy 50 zostaje wychylony ku górze (fig. 5), krawedz 50f nie zostaje rozlaczona od tych tarcz mackowych 39 znajdujacych sie przy wspomnianej krawedzi, które nie sa nastawione. Ruch klina uprzatajacego trwa tak dlugo, ze tarcze mackowe 39 sa juz uprzatniete, gdy przesuwaja sie kolo urzadzenia unieruchamiajacego 53a. Teraz sanki unierucha¬ miajace 64 opieraja sie o czop 65 (fig. 2) tak, ze wirnik mackowy 34 zostaje uprzatniety i jest po¬ nownie sprzezony z urzadzeniem do przesuwu stopniami wirnika glównego uruchamiacza 32.Sanki robocze 87, a zatem równiez klin uprzata¬ jacy, jak i pret unieruchamiajacy 50 powracaja w swe polozenie spoczynku pod dzialaniem spre¬ zyny powrotnej 89 (fig. 3).W nieruchomym wsporniku 48 o ksztalcie litery U osadzony jest wal 120 (fig. 1—3, 5 i 17—19), po¬ siadajacy podluzny zlobek, w który wstawiony jest klin 121. Wzdluz karetki i na dlugosci równej dlugosci tej karetki wspomniany klin posiada pewna ilosc zebów 122. Macka (dzwignia macko¬ wa) 123 moze byc przesuwana wzdluz walu 120.Klin 121 zapobiega obracaniu sie macki dookola walu 120. W przedstawionym przykladzie wykona¬ nie macka 123 posiada ksztalt litery U, której podwójne zakonczenie jest nasadzone na wal 126.Jeden z konców macki posiada odgiety jezyk 124, który podczas wychylania macki w kierunku ru¬ chu wskazówek zegara (fig. 1) zderza sie o jedno z odsadzen 39e, 39/ tej z posród tarcz mackowych, która sie wlasnie znajduje naprzeciwko jezyka lub wystepu mackowego 124. Nastawienie liczby do¬ konane poprzednio w danym mianowaniu wirni¬ ka mackowego okresla, które z odsadzen 39e, 39/ znajduje sie na torze obrotu wystepu 124 macki i kat obrotu walu 120 z jego polozenia spoczynku, — 8 —az do zderzenia macki 123, 124 o jedno z odsa- dzen 39e, 39/, dzieki temu okreslony jest przez wartosc liczbowa odnosnego mianowania wirnika mackowego.Na macce 123 umocowany jest wychylnie na czopie 126 chwytak posuwu stopniami (fig. 5 i 9), na który dziala sprezyna rozciagana 127. Sprezy¬ na ta dociska wystep lub jezyk 125a chwytaka 125 do krawedzi macki 123. Na macke dziala spre¬ zyna rozciagana 128, której jeden koniec umoco¬ wany jest do czopa 129, drugi zas koniec do czopa 120a na wale 120. Sprezyna ta dazy do przesunie¬ cia macki w wierunku strzalki (fig. 5), lecz nor¬ malnie tego uczynic nie moze, gdyz zab 125c na chwytaku 125 opiera sie o jeden z zebów 122. Na wale 120 umocowany jest wychylnie narzad kon¬ taktowy 130 o ksztalcie litery U (fig. 1—3, 5 i 5A).Jest on odciagany przez sprezyne 130a (fig.- 5A) w swe polozenie spoczynku, w którym to poloze¬ niu czop 130b tego narzadu opiera sie o odsadze¬ nie 48g (fig. 5A i 8B) na wsporniku 48.Gdy wal 120 obraca sie w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 1), wystep 125a na chwytaku stopniowym 125 uderza o odsadze¬ nie 130 i jest dzieki temu obracany w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 9). Wówczas zab 125c traci zazebienie z odnosnym zebem 122 i spre¬ zyna 128 pociaga macke 123 na pewna odleglosc w kierunku strzalki C, az macka zostaje ponow¬ nie zatrzymana wskutek zderzenia drugiego zeba 125b na chwytaku stopniowym 125 o ten sam zab 122, z którym uprzednio byl zazebiony zab 125c.Gdy macka zostaje odprowadzana w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 1) z powrotem w swe polozenie spoczynku, sprezyna 127 odcia¬ ga chwytak stopniowy z powrotem w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 9) tak, ze zab jego 125b traci zazebienie z zebem 122 i macka pociagnieta zostaje za pomoca spre¬ zyny 128 o pewien dalszy odcinek w lewo, az zab 125c oprze sie o nastepny zab 122. Gdy wal 120 zostanie w ten sposób wychylony tam i z powro¬ tem (najpierw w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, nastepnie zas' w kierunku tego ruchu — fig. 1), macka 123, zostanie przesunieta osiowo o jeden stopien, czyli o odleglosc równa odleglosci pomiedzy dwiema tarczami mackowy¬ mi 39. Wychylanie macki 123 tam i z powrotem dla operacji mackowania powoduje w ten sposób równiez przesuniecie wystepu 124 macki 123 o je' den stopien, ód jednej tarczy mackowej 39 do na¬ stepnej. W ten sposób wirnik mackowy 34 pozo¬ staje nieruchomy podczas przebiegu mackowania, jednakze macka wlasciwa (ramie) 123, przesuwa¬ na jest stopniami równoczesnie z wirnikiem uru- chamiacza 32.Specjalne ramie uprzatajace 131 (fig. 3) osadzo¬ ne wahliwie na nieruchomym czopie 132, sluzy do nawracania macki 123, w jej polozenie spoczynku (krancowe prawe polozenie).Podczas uprzatania obydwóch wirników 32 i 34 ramie 131 uruchamiane jest przez uprzatajace ra¬ mie napedowe 91 (fig. 1 i 16), które wychyla sie wraz z ramieniem 131 w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 3). Rozwidlony ko¬ niec 131a ramienia 131 zaciska krawedz macki 123\ która dzieki temu zostaje odprowadzona z powro¬ tem w swe polozenie spoczynku (krancowe prawe polozenie). Zatem nacisniecie klawisza 0 20 (fig. 17) powoduje uprzatniecie wirników 32 i $9, jak równiez macki 123.U prawego konca walu 120 umocowane jest ra¬ mie 133 (fig. 3, 5, 17—19, 27A i 27B), przy czym sprezyna rozciagana 134 dazy do pociagniecia go w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 17—19).Ponadto sprezyna ta wychyla odcinek zebaty 135 na czopie 188a, umocowanym do plyty koncowej 188 (czop 188a i wal 120 sa wspólosiowe). Ten odcinek zebaty posiada trzy wystajace odsadze¬ nia 135a, 135b i 135c do zderzania sie z krawedzia ramienia 133 lub z powierzchnia 137a, lub z ramie¬ niem poprawczym 140. Powierzchnia 137a znaj¬ duje sie na ramieniu wychylnym 137, przegubo¬ wo umocowanym na Bieruchomym czopie 136 i zaopatrzonym w otwór, w którym przesuwa sie Czop 138 na ramieniu 133. Powierzchnia 137a two¬ rzy powierzchnie krzywkowa lub. kulaczkowa, po której slizga sie odsadzenie 135b, gdy wal 120 jest obracany. Omawiana powierzchnia zapobiega temu, by odsadzenie 135b tracilo styk z ramie¬ niem 133 w czasie szybkich ruchów wychylnych.W ten sposób przy ruchach tych odcinek zebaty 135 bedzie towarzyszyl ruchom ramienia 133. Mie¬ dzy ramieniem 133 a Odcinkiem zebatym 135 umo¬ cowana jest sprezyna rozciagana 139. Wystajacy z odcinka zebatego jezyczek 135c zaczepia, gdy odcinek jest w swym polozeniu spoczynku, o od¬ sadzenie 140a na ramieniu poprawczym 140, wah¬ liwie umocowanym na nieruchomym wale 141.Sprezyna rozciagana 142 dazy do obracania tego ramienia w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 17). Ruchowi temu jednakze normalnie prze¬ ciwdziala wystep 140c na ramieniu poprawczym 140, spoczywajacy na odsadzeniu 135c odcinka zebatego 135.Zeby odcinka 135 pozostaja w ciaglym zazebie¬ niu z kolem zebatym licznikowym 143, obrotowo — 9: —umocowanym na czopie 144, znajdujacym sie na duzym ramieniu 145. Uklad mackowy, skladajacy sie z macki wlasciwej 123 (fig. 1 i 19), walu 120 (fig. 17 i 19) oraz czesci 133, 135, 143 jest tak uksztaltowany, ze kolo licznikowe 143 obracane jest naprzód o jeden.stopien (jeden zab), gdy wy¬ step 124 macki (fig. 1 i 19) uderza o tarcze mac¬ kowa 39, w której nastawiono liczbe 1 (fig. 6).Jezeli tarcza mackowa 39 zostala w odnosnym mianowaniu nastawiona na liczbe 2, kolo zebate 143 zostaje posuniete o dwa stopnie itd. Ma to miejsce jedynie wtedy, gdy na poczatku ruchu obrotowego kola zebatego 143 odcinek zebaty 135 wraz ze swym wystepem 135c spoczywa na odsa¬ dzeniu 140a ramienia poprawczego 140 (fig. 27A), to jest w polozeniu + ramienia poprawczego.Jezeli jednak przy poczatku swego ruchu obroto¬ wego odcinek zebaty 135 wraz ze swym wystepem 135e spoczywa na odsadzeniu 140b, (fig. 27B) to jest w polozeniu — ramienia poprawczego, odci¬ nek zebaty zostaje posuniety wstecz dokladnie o jedna podzialke (jeden zab) w stosunku do ko¬ la zebatego licznikowego 143 tak, ze odleglosc po¬ miedzy ramieniem 133, a wystepem 135a. odcinka zebatego zostaje zmniejszona prawie do zera.W polozeniu spoczynku ramienia mackowego 123 (fig* 1) odleglosc pomiedzy wystepem 124 ramie¬ nia 123 a odsadzeniem 39e tarczy mackowej, która nastawiono na ,,0", odpowiada obrotowi odcinka zebatego o jeden zab. Oznacza to, ze gdy wystep 135c odcinka zebatego zetknie sie z odsadzeniem 140b i macka 124 posunie sie ku tarczy macko¬ wej 39, nastawionej na cyfre ,,0", kolo zebate 143 zostanie obrócone o 1+0 — 1 stopien; przy tarczy mackowej nastawionej na cyfre „1" kolo zebate 143 zostanie w analogiczny sposób obró¬ cone o 1 + 1 = 2 stopnie itd. Przy tarczy mackowej nastawionej na cyfre „9", omawiane kolo zebate zostaje zatem obrócone o 9 + 1 = 10 stopni = o pelny obrót (360°).Do kola zebatego 143 przymocowana jest trwa¬ le tarcza kulaczkowa 146, o obwód której opie¬ raja sie sanki nastawcze 147 (fig. 20, 21 i 28A-C).Sanki te zaopatrzone sa w czopy'148, które wcho¬ dza~w podluzne otwory w duzym ramiehiu 145 tak, ze sanki sa ruchomo osadzone na Wspomnia¬ nym ramieniu i dociskane przez sprezyne roz¬ ciagana 149 do zetkniecia z obwodem tarczy kulaczkowej 146. Tarcza kulaczkowa 146 posia¬ da trzy rózne promienie odpowiadajace trzem róznym polozeniom a, b i c, sanek 147 (fig. 28A, 28B lub 28C).Polozenie a (fig. 17, 18 i 28A) odpowiada obro¬ towi kola zebatego 143 o zero stopni, lub o 10 stopni, co odpowiada pelnemu obrotowi od jego polozenia spoczynku. Polozenie b (fig, 28B) od¬ powiada obrotowi kola zebatego o 1—5 stopni od polozenia spoczynku. Jezeli kolo zebate zo¬ stalo obrócone o 6—9 stopni, sanki 147 siagna swe polozenie c (fig. 28C).Sanki zaopatrzone sa w wystajace odsadzenie 147a, które gdy sanki znajduja sie w swym po¬ lozeniu a (fig. 17, 18 i 28A) uruchamia odsadzenie 150a ramienia 150 wahliwie osadzonego na czo¬ pie 136. Sanki 147 posiadaja równiez odsadzenie 147b, uruchamiajace wystajace odsadzenie 151a sanek 151, ruchomo osadzonych na umocowa¬ nych do wahliwego ramienia 140 czopach 152.Sprezyna rozciagana 153 dazy do utrzymania sa¬ nek 151 w ich zerowym polozeniu. Odsadzenie 151a uruchamiane jest przez odsadzenie 147b sa¬ nek 147 tylko wówczas; gdy sanki 147 znajduja sie w swym polozeniu b, które przedstawiono na fig. 19 i 28B. Sanki nastawcze 147 sa zaopatrzo¬ ne w wystep 147c, który wychyla, gdy sanki sa w swym polozeniu b (fig. 19 i 28B) lub c (fig. 28C), dwa ramiona 154 (fig. 18), 155 (fig. 19) w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek ze¬ gara, przy czym ramie 145 jest unoszone w kie¬ runku ruchu wskazówek zegara. Sanki nastaw¬ cze 147 posiadaja dalej odsadzenie 147d, które moze byc zahaczone chwytakiem . 156, wahliwie osadzonym na czopie 157. Czop 157 jest zamoco¬ wany na ramieniu 145 i pociagany sprezyna roz¬ ciagana 149. Oba Tamiona 154, 155 sa osadzone na wale 158. Do ramienia 154 przymocowany jest jeden koniec sprezyny rozciaganej 159, której drugi koniec przymocowany jest do czopa 160 klawisza minusowo - wieloobroto- wego 14. Sprezyna ta dociska krawedz ramie¬ nia 154 do czopa 160 jak to przedstawiono na fig. 18 i 1-9. Jezeli ramie 154 Wychylane jest w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara przez sanki nastawcze 147, w sposób po¬ przednio opisany (fig. 16 i 19), ruch ten zostanie przeniesiony na klawisz minusowo-wieloobroto- wy 14 przez sprezyne 159. Czop 161 (fig. 18), przymocowany trwale -do klawisza plusowo-wie- loobrotowego 15, opiera sie o krawedz ramienia 155 pod dzialaniem sprezyny rozciaganej 162.Ramie' 150, wahliwie osadzone na nieruchomym czopie 136, wygiete jest w ksztalcie litery U i posiada na swym przeciwnym koncu (fig. 16) wydluzenie 150b, dzialajace na ramie impulsowe 163. Ramie 163 wychylone w kierunku odwrot¬ nym do ruchu wskazówek zegara (fig. 16) powo¬ duje, ze wirnik 32, zatrzymywany jest w znany sposób w swym polozeniu pelnego obrotu, oraz i— 10 —ze rozpoczete zostaje przesuwanie tego wirnika stopniami. Na czopie 164 jest osadzona obrotowo dzwignia katowa 165, utrzymywana w swym normalnym polozeniu za pomoca sprezyny o ksztalcie szpilki do wlosów 166, której obydwa konce spoczywaja z dwóch stron na umocowa¬ nym na ramieniu 150 czopie 167 i na wystaja¬ cym jezyku 168 dzwigni kolankowej 165. W ten sposób dzwignia kolankowa 165 moze uchylac sprezyscie w obydwóch kierunkach.Do zamocowanej na kole licznikowym 143 tarczy kulaczkowej 146 przymocowany jest trwa¬ le czop 169. Gdy. duze ramie 145, na którym osa¬ dzony jest wal 144 tarczy kulaczkowej, jest podno¬ szone w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 17 i 18) czop ten 169 poruszany jest ku górze w kie¬ runku ku dzwigni kolankowej 165. Jezeli tarcza kulaczkowa 146 znajduje sie w swym polozeniu zerowym (fig. 17 i 18), dzwignia kolankowa 165 nie jest uruchamiana. Jezeli jednak tarcza ku¬ laczkowa znajduje sie w innym polozeniu (np. w polozeniu przedstawionym na fig. 19) i jest obracana z powrotem ku swemu polozeniu zero¬ wemu, podczas gdy ramie 145 jest uniesione, wówczas czop 169 dziala na jedna z powierzch¬ ni 165a lub 165b dzwigni kolankowej 165, przy¬ czyni ramie 150 zostaje podniesione, co powodu¬ je zatrzymanie uruchamiacza w jego polozeniu pelnego obrotu oraz jego przesuniecie o jeden stopien.Na walku 171 (fig. 23) osadzonym obrotowo w ramie maszyny 170 umocowany jest zab licza¬ cy 172. Walek ten zaopatrzony jest w zlobek obwodowy, w który wchodzi plytka 173 zapo¬ biegajaca przesunieciu walka w jego kierunku wzdluznym. Walek 171 jest przedstawiony na fig. 23 stale polaczony z walem 174 uruchamiacza licznika obrotów, za pomoca sprzegla zlobkowe¬ go tak, ze mozliwe jest przesuniecie osiowe wa¬ lu 174 wzgledem niepriesuwanego walka 171.Zab liczacy 172, obracajacy sie zawsze w tym sa¬ mym kierunku co zab ilorazowy lub uruchamiacz licznika obrotów, umocowany jest na wale 174 i obraca kolo zebate 143 wprzód o jeden zab dla kazdego pbrotu walu 174. Ramie 145 jest wtedy w swym podniesionym polozeniu i z tego wzgledu kolo licznikowe 143, osadzone na omawianym ra¬ mieniu, znajduje sie na torze obrotów zeba licza¬ cego 172. Gdy duze ramie 145 znajduje sie w swym najnizszym polozeniu, kolo zebate licznikowe 143 nie moze byc poruszane zebem liczacym 172.Wal 175 jest poprzez kolo zebate 176 (fig. 22) bezposrednio sprzezony z silnikiem napedowym maszyny do liczenia i obraca sie w kierunku wskazówek zegara (fig. 17—19). Na Jym wale 175 osadzona jest nieobrotowo tarcza 177, za¬ opatrzona w zeby (fig. 22. i 17). Podkladka spre¬ zynujaca 178 zapobiega przesunieciu tarczy 177 w kierunku osiowym. Wal 175 obraca sie w tu¬ lejce 179, na której nasadzona jest druga tulej¬ ka 180. Tarcze kulaczkowe 181 i 182 sa przy¬ mocowane trwale do wspomnianej drugiej tu¬ lejki 180. Ramie 137 opiera sie o tarcze kulacz¬ kowa 181 (fig. 22 i 17—19), a duze ramie 145 opiera sie o tarcze kulaczkowa 182. Na prawym koncu tulejki zewnetrznej 180 zamocowana jest tarcza 183, na której obrotowo umocowany jest na czopie 185 chwytak sprzeglowy 184 (fig. 17).Sprezyna rozciagana 186 dazy do wciagniecia chwytaka sprzeglowego 184 do oparcia sie o zab tarczy 177, napedzanej przez silnik napedowy maszyny i gdy one zetkna sie ze soba, tarcza 183 i tarcze kulaczkowe 181 i 182, sztywno po¬ laczone ze wspomniana tarcza, zostaja sprzeg¬ niete z walem 175, napedzanym przez silnik pod¬ czas pracy maszyny tak, ze tarcze kulaczkowe wychylaja obydwa ramiona 137 i' 145.Chwytak sprzeglowy 184 jest normalnie unie¬ ruchomiony w swym polozeniu spoczynku przez chwytak zatrzymujacy 187 (fig. 17 i 22), który swym wystepujacym jezykiem opiera sie o chwy¬ tak 184 i nie pozwala na zazebienie sie go z ze¬ bem tarczy 177. Chwytak zatrzymujacy 187 jest wahliwie osadzony na czopie 189, przymocowa¬ nym do blaszanej scianki koncowej 188 {fig. 17) i pozostaje pod dzialaniem sprezyny rozciaganej 190, utrzymujacej go w jego polozeniu unieru¬ chamiajacym. Gdy chwytak unieruchamiajacy 187 zostanie obrócony zwalnia sie chwytak sprzeglowy 184, a tarcza 183 i tarcze kulaczko¬ we 181 i 182 zostana obrócone o okolo pól obro¬ tu, po czym zostaja one zatrzymane przez haczyk zatrzymujacy 191, który swym wystepem 19la opiera sie o chwytak sprzeglowy 184 i odlacza go od tarczy uzebionej 177. Chwytak zatrzymuja¬ cy 191 jest wahliwie osadzony na czopie 192, przymocowanym do blaszanej scianki koncowej 188 (fig. 22) i normalnie utrzymywany jest w swym polozeniu unieruchamiajacym (dla opar¬ cia sie o chwytak sprzeglowy 184) przez sprezy¬ ne rozciagana 193. Gdy ramie 150 zostaje pod¬ niesione i gdy umocowany na tym ramieniu czop 194 uderza o krawedz chwytaka zatrzymu¬ jacego 191 chwytak zatrzymujacy zostaje pod¬ niesiony. Na duzym ramieniu 145 jest wahliwie osadzony na czopie 196 chwytak zatrzymujacy 195 dla licznikowego kola zebatego 143 (fig. 18 i 19). Ten chwytak zatrzymujacy jest pociagany — 11 —przez sprezyne rozciagana 197 tak, ze styka sie z- kolem zebatym 143. Jeden koniec sprezyny 197 umocowany jest do chwytaka zatrzymujace¬ go 195, drugi zas koniec do ramy maszyny (bla¬ szana scianka koncowa 188) i dlatego sprezyna ta sluzy jednoczesnie do sciagania duzego ra¬ mienia 145 do polozenia spoczynku i oparcia o tarcze kulaczkowa 182. Chwytak* zatrzymujacy 195 kolo zebate 143 unoszone jest tracac styk z kolem licznikowym 143 przez tarcze kulaczko¬ wa 182, dzialajaca na powierzchnie stykowa 195a chwytaka 195 o ksztalcie litery S.Celem rozpoczecia samoczynnego mnozenia, naciska sie klawisz = 17, który uruchamia ramie wahliwe 198 (fig. 3 i 4), wahliwie osadzone na nieruchomym czopie 199. Wahliwe ramie 198 jest normalnie utrzymywane w polozeniu nieczynnym, przedstawionym na fig. 3 i 4, za pomoca spre¬ zyny rozciaganej 200, rozpietej pomiedzy oma¬ wianym ramieniem a ramieniem wahliwym 102.Gdy ramie 198 jest wychylone pod wplywem na¬ cisniecia klawisza 17, czop 201 przymocowany do tego ramienia dziala na lacznik 202, wahliwie osadzony na nieruchomym czopie 203. Podczas tej czynnpsci krawedz lacznika 202 uderza o czop 70 i ramie wychyla czlon unieruchamiajacy 106 do zetkniecia z powierzchnia unieruchamiaja¬ ca 45a.Lacznik 202 posiada w swym prawym koncu ksztalt widelek 202a, które obejmuja dolny koniec roboczego ramienia mnozenia 204 (fig. 3 i 17). Gdy klawisz 17 jest nacisniety, ramie 204 zostaje wy¬ chylone w kierunku odwrotnym do ruchu wska¬ zówek zegara (na fig. 17) tak, ze podniesiony zostaje lacznik 205, wahliwy na czopie 206, przy¬ mocowanym trwale do ramienia 204. Lacznik ten podnosi przedni (na fig. 17 lewy) koniec chwy¬ taka 187, który swymi widelkami obejmuje lacz¬ nik 205 i pozostaje w zetknieciu z nim. W tym samym czasie lacznik 205 równiez podnosi chwy¬ tak 156, poniewaz lacznik zderza sie z odgietym wystepem 156a tego chwytaka. Lacznik 205 jest w swym dolnym koncu objety przez widelkowy koniec ramienia rozlaczajacego 207 (fig. 3 i 17), osadzonego wahliwie na czopie 108 i posiada¬ jacego dwie krawedzie zderzeniowe 207a i 207b.Na krawedzie te oddzialywa wystep 208a dzwig¬ ni 208, osadzonej wahliwie na czopie 209a, za¬ mocowanym na odgieciu lewej scianki koncowej 44 wirnika mackowego 34 (fig. 5 i 26). Dzwignia 208 posiada lukowy otwór, w którym przesuwa sie c^op 209, sluzacy do kierowania dzwigni, umocowany na tym samym odgieciu lewej scianki 44 wirnika mackowego 34. Dzwignia 208 opiera sie swym drugim koncem o macka 123 i uruchamiana jest przez nia, gdy ta jest prze¬ suwana w kierunku osiowym.Wybieracz plusowo-minusowy 211 jest wahli¬ wie osadzony na czopie 210 (fig. 3 i 4) umoco¬ wanym na dolnej plycie 104 maszyny i pozostaje pod dzialaniem sprezyny rozciaganej 212, doci¬ skajacej wybieracz do ramienia poprawczego 140, jezeli ramie to jest. w swym polozeniu +, zaznaczonym linia przerywana na fig. 4. Jezeli ramie poprawcze 140 znajduje sie w swym po¬ lozeniu —, przedstawionym na fig. 3, czop 213 przymocowany trwale clo wybieracza 211 opiera sie o krawedz wyciecia 104a w plycie 104. Gdy ramie poprawcze 140 jest w swym polozeniu +, wystep 135c spoczywa na odsadzeniu 140a oma¬ wianego ramienia, jak to przedstawiono na fig. 17. W polozeniu —, ramienia poprawczego wy¬ step 135c opiera sie o odsadzenie 140b na tym ramieniu poprawczym. Poszczególne polozenia czesci 140, 211 sa równiez przedstawione na fig. 3A i 3B.Na czopie 213 jest osadzony wahliwie narzad unieruchamiajacy 214 (fig. 3A, 3Bi 4), który swym przednim koncem (na fig. 3A i B koniec górny) wchodzi w otwór lacznika 215, przesuwnie i wah¬ liwie osadzonego na czopach 216, umocowanych na dolnej plycie 104 maszyny. Narzad unieru¬ chamiajacy 214 jest w swym tylnym koncu za¬ opatrzony w odwiniety ku górze wystep 214a (fig. 24), który w pewnych polozeniach czlonu unieruchamiajacego unieruchamia klawisz plu- sowo-wieloobrotowy 15 tak, ze ten ostatni nie moze byc nacisniety. Gdy maszyna jest wlaczo¬ na w samoczynne dzielenie minusowe, w zagle¬ bienie w narzadzie 215 wchodzi odwiniety ku gó¬ rze wystep 198a ramienia 198, jak to przedsta¬ wiono linia przerywana z kropkami na fig. 3. Gdy naciska sie klawisz = 17, klawisz ten uderza o ramie 198 (fig. 4) i wychyla je w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, co po¬ woduje przesuniecie czlonu 215 w kierunku strzalki H. Czlon unieruchamiajacy 214 przyjmie wówczas polozenie III lub IV (fig. 3B), zaleznie od tego, czy ramie poprawcze 140 znajduje sie w polozeniu + czy tez —. Gdy ramie poprawcza 140 znajduje sie w polozeniu +, klawisz + 15 jest unieruchomiony (polozenie III na fig. 3B).Przy mnozeniu normalnym (mnozenie plusowe lub dodatnie) ramie nawracajace wsteczne 217 (fig. 3 i 25) do uruchamiacza licznika obrotów znajduje sie w swym tylnym polozeniu, uwidocz¬ nionym liniami ciaglymi (to jest w dolnym po- — 12 —lozeniu na fig. 3 lub w lewym polozeniu na fig. 25) i dziala teraz na powierzchnie stykowa 215a na ramieniu 215, które zostaje dzieki temu wy¬ chylone do tylu maszyny w polozenie zaznaczo^ ne na fig. 3 i 4 liniami ciaglymi i zabezpieczone w tym polozeniu od przesuniec w kierunku osio¬ wym (to jest w kierunku bocznym maszyny) przez oparcie sie czopów %16 o czesci przednie (na fig. 4 górne) otworów w tym ramieniu. Rów¬ noczesnie ramie 215 przestaje sie stykac z wy¬ stepem 198a. W tym polozeniu ramienia 215 czlon zabezpieczajacy 214 przyjmuje poloze¬ nie I lub II na fig. 3A, w zaleznosci od tego, czy ramie poprawcze 140 jest w swym poloze¬ niu + ,.czy tez —. Z fig. 3A widoczne jest, ze klawisz + zostaje wstrzymany, gdy ramie po¬ prawcze 140 znajduje sie w swym polozeniu ¦—, lecz jest wolny, gdy wspomniane ramie znajduje sie w swym polozeniu +. Nalezy zauwazyc, ze klawisz — 14 nigdy nie podlega dzialaniu urza¬ dzenia unieruchamiajacego.Ponizej przedstawiono przykladowo dzialanie maszyny w czasie liczenia.Przyjmujac, ze np. liczba „97 042" ma byc po¬ mnozona (mnozona w kierunku dodatnim) przez mnozna dowolnej wartosci (w granicach mozli¬ wosci maszyny), nalezy najpierw nastawic liczbe „97 042" jako mnoznik, za pomoca klawiszy 0—9, w sposób opisany wyzej, nastepnie zas na¬ lezy analogicznie nastawic mnozna. Podczas tej czynnosci, dzwignia rozlaczajaca 19 musi, celem uzyskania wlasciwego kierunku przesuwu stop¬ niami dla obydwóch wirników 32 i 34, znajdo¬ wac sie w swym lewym polozeniu. Po nasta¬ wieniu mnoznika i mnoznej naciska sie kla¬ wisz = 17, skutkiem czego dzwignia 187 straci styk z chwytakiem sprzeglowym 184, który wy¬ chyla sie do zetkniecia sie z zebem 177. Naci¬ sniecie klawisza = 17 powoduje równiez obrót ramienia 204 w kierunku ruchu wskazówek ze¬ gara na fig. 17 tak, ze jego wystep 204d pod¬ nosi czop. 218 (fig. 16 i 17), powodujacy prze¬ plyw pradu przez silnik elektryczny tak, ze sil¬ nik rusza i poprzez wlaczone w tym samym cza¬ sie sprzeglo 17? 184 napedza tarcze 183 i tarcze kulaczkowe 181, 182 (fig. 22). Podczas tego tar¬ cza kulaczkowa 192 (fig. 19) wyprowadza chwy¬ tak zatrzymujacy 195 z zazebienia z kolem ze¬ batym licznikowym 143. Równoczesnie tarcza kulaczkowa 181 wychyla opierajace sie na niej ramie 137, przy czym to ostatnie wychyla czo¬ pem 138 ramie 133 w kierunku wskazówek ze¬ gara na fig. 17—19. (Sprezyna rozciagana 134 dociska ramie 137 do tarczy kulaczkowej 181).Gdy ramie 133 w ten sposób wychylilo wal mac¬ kowy 120 nieco wiecej, niz o jeden stopien (jed¬ na podzialke), ramie 133 podczas swego ruchu w kierunku ruchu wskazówki zegara uderza o odsadzenie 135 tak, ze odcinek zebaty 135 wy¬ chyla sie w kierunku ruchu wskazówek zegara, przy czym odsadzenie 1355 slizga sie po po¬ wierzchni 137a tak, ze podczas calego ruchu wahadlowego, odsadzenie 135a oparte jest o ra¬ mie 133. W ten sposób odcinek zebaty nie traci styku z ramieniem 133. W wyniku tego wal 120 wychyla macke 12$, ku pierwszej tarczy macko¬ wej, która obecnie nalezy poddac mackowaniu.W obranym przykladzie tarcza mackowa zostaje nastawiona na wartosc liczbowa „2". Przy obro¬ cie odcinka zebatego 135 odsadzenie 135c zwal^ nia wystep 140c na ramieniu poprawczym 140 na krótko przed tym, nim omawiany odcinek zebaty ukonczy obrót o jeden stopien i ramie 140 zostaje przez sprezyne 142 wychylone w kie¬ runku ruchu wskazówek zegara w swe poloze¬ nie —, w którym wystep 135c opiera sie o po¬ wierzchnie zetkniecia 140b.Gdy ramie macki 123 zatrzyma sie na tym odsadzeniu na tarczy mackowej, które odpowia¬ da wartosci liczbowej „2", kolo zebate liczniko¬ we 143 jest wychylone o wielkosc równa dwom zebom. Sanki 147 przesuwaja sie w swe poloze¬ nie b (fig. 28b). Po odstepie czasu tak dlugim, jaki by byl potrzebny do przesuniecia sie macki ku tarczy mackowej, celem dokonania macko- wania wartosci liczbowej „9", zapadka 195 zo¬ staje uwolniona od tarczy kulaczkowej 182 i wy¬ chylona przez swa sprezyne 197 az do zazebie¬ nia sie z kolem zebatym licznikowym 143, unie¬ ruchamiajac to kolo. Wówczas tarcza kulaczko¬ wa 182 wychyla duze ramie 145 w kierunku ru¬ chu wskazówek zegara na fig. 17. Chwytak sprzeglowy 184 uchwycony zostaje przez ramie 191 tak, ze sprzeglo 184, 177 zostaje wylaczone i tarcze kulaczkowe 181, 182 zatrzymuja sie.Kolo zebate licznikowe zostalo teraz obrócone o dwa zeby w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara i unieruchomione w swym no¬ wym polozeniu. Poniewaz sanki 147 znajduja sie teraz w swym polozeniu b, ramie 147 sanek minelo wystep 150a nie dzialajac nan. Lecz wy¬ step 147b sanek 147 poprzez saneczki 151 od¬ dzialywa na ramie poprawcze 140 i odprowadza ramie to z powrotem w jego polozenie +. Wy¬ step 147c sanek 147 podnosi ramiona 154, 155.Gdy czlon zabezpieczajacy 214 znajduje sie w polozeniu I (fig. 3A) i przeto klawisz + 15 nie jest unieruchomiony, klawisz ten, jak rów- — 13 —niez klawisz X 16 postepuja w slad za ruchem wahadlowym ramion 154 lub 155, Teraz wirnik lub uruchamiacz 32 rozpocznie w znany sposób swe obroty +. W wyniku zab liczacy 172 rów¬ niez dokonuje obrotów plusowych, tj. w kierun¬ ku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 17 i w ten sposób zaczyna liczyc kolo ze¬ bate licznikowe 143 z powrotem ku zeru, po jed¬ nym stopniu dla kazdego obrotu walu 174 uru¬ chamiacza licznika obrotów. Gdy omawiane ko¬ lo obrócone zostaje na ostatnim stopniu, czop 169 (fig. 18), sztywno polaczony z tym kolem zebatym, uderza o lewe (przednie) ramie 165a tak, ze ramie 150 zostaje wychylone ku górze i przez to, w sposób opisany powyzej odlacza silnik od uruchamiacza 32, którego wirnik zatrzy¬ muje sie w swym polozeniu pelnego obrotu i uruchamia samoczynne przesuwanie stopniowa¬ ne. Czop 194 podnosi chwytak 191 w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 17, tak, ze sprzeglo 184, 177 zostaje ponownie wlaczone i tarcze kulaczkowe 181, 182 zaczy¬ naja znowu sie obracac. Teraz tarcza kulaczko- wa 181 podnosi ramie 137 (w kierunku ruchu wskazówek zegara), które wychyla macke 123, z powrotem w. jej polozenie spoczynku. Jednak¬ ze, przed tym jeszcze, prawa czesc kulaczka 181 wychyla ramie 137 dalej w kierunku ruchu zegara na fig. 17 iw sposób opisany wyzej za pomoca narzadów 125a, 131 (fig. 1) wyzwala przesuwanie stopniowane macki 123. W miedzy¬ czasie odcinek zebaty 135 zostal zatrzymany przez wystep 140a (fig. 18). Duze ramie '145 ponownie opada (w kierunku odwrotnym do ru¬ chu wskazówek zegara na fig. 18) i kolo zebate licznikowe 143 zostaje ponownie zazebione z od¬ cinkiem zebatym 135. Gdy chwytak sprzeglowy 184 mijal ramie unieruchamiajace 187 czop 145 trzymal ramie 204 wzniesione przez zderzenie sie o krawedz tego ramienia 204 i tarcze kulacz¬ kowe 181, 182 nie zostaly zatrzymane w swych obrotach, poniewaz ramie 187 nie moglo zwolnic chwytaka sprzeglowego 184.Ramie 145 nie moze teraz opasc ponownie, az zab chwytaka sprzeglowego 184 minie wystep 187a. Macka 123, która zostala w miedzyczasie posunieta w sposób stopniowany, jest teraz przez sprezyne 134 posuwana ku odsadzeniu nastep¬ nej tarczy mackowej, na której nastawiana jest cyfra „4". Kolo zebate licznikowe 143 zostaje teraz posuniete naprzód o cztery stopnie i uru¬ chamiacz 32 dokonywa teraz w sposób analogicz¬ ny C2tery obroty, po czym zostaje zatrzymany i przesuniety o jeden stopien, tak samo, jak macka 123. (Wirnik mackowy 34 pozostaje nie¬ ruchomy podczas calej operacji mackowania).Odcinek zebaty zatrzymuje sie ponownie, gdy zderzy sie z wystepem 140a.Teraz cyfra nastepna, która w obranym przy^ kladzie jest „0"r zostaje poddana mackowaniu w wirniku mackowym 34. Sanki 147 znajduja sie podczas tej czesci czynnosci mackowania w po¬ lozeniu a. Wystep 140c na ramieniu popraw¬ czym 140 opiera sie wówczas Od góry o wystep 135c i tym samym zapobiega opadnieciu ramie¬ nia poprawczego 140 ku dolowi, poniewaz odci¬ nek zebaty 135 nie wyszedl ze swego polozenia spoczynku. Gdy teraz duze ramie 145 zostaje podniesione, odsadzenie 147a ha sankach 147 zde¬ rza sie z odsadzeniem 150a tak, ze uruchamiacz 32 zostaje przesuniety o jeden stopien. Ponie¬ waz ramiona 154, 155 nie sa uruchamiane, uru¬ chamiacz 32 nie zostaje ponownie uruchomiony.Po tym, jak chwytak 191 zostal podniesiony przez czop 194, sprzeglo 177, 184 pozostaje wla¬ czone i nastepna liczba, która jest 7, zostaje pod¬ dana mackowaniu przez wirnik mackowy 34.Podczas tej czynnosci kolo zebate licznikowe zostaje wychylone w analogiczny sposób o sie¬ dem stopni, w wyniku czego sanki 147 przecho¬ dza w swe polozenie c. Ramie 140 opada, lecz nie bedzie podniesione, poniewaz odsadzenie 147b sanek, gdy te ostatnie znajduja sie w swym polozeniu c, mjja wystep 151a, nie dztiaillajac nan. Ramiona 154, 155 zostaja ponownie wy¬ chylone przez wystep 147c, lecz poniewaz ramie 140 znajduje sie w swym polozeniu — (fig. 3A i 3B), klawisz +15 jest unieruchomiony; pod¬ czas gdy z drugiej strony klawisz A-14 jest uru¬ chamiany. Dlatego uruchamiacz 32 zostaje wpra¬ wiony w obroty. —, czyli w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 1 i 17. W wyniku, zab liczacy 172 obraca sie teraz w kierunku ruchu wskazówek zegara i odprowadza kolo zebate licz¬ nikowe z powrotem ku zeru, w kierunku od¬ wrotnym do ruchu wskazówek zegara, a wiec o 10—7=3 stopnie, a gdy to nastapilo, ramie 165 ponownie-zatrzymuje maszyne w sposób opisa¬ ny powyzej. W liczniku obrotów sa teraz widocz¬ ne cyfry 99997042.Gdy teraz odcinek zebaty 135 powraca w kie¬ runku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, zostaje on zatrzymany przez odsadzenie 140b i tu unieruchomiony w polozeniu, o jeden zab przesunietym w porównaniu do poprzedniego polozenia spoczynku odcinka zebatego (z wyste¬ pem 135c opartym o odsadzenie 140a). Gdy ostatnia cyfra, która J3st „9", zostaje poddana -^ 14 —matkowaniu w wirniku 39, kolo zebate liczni¬ kowe 143 zostanie w wyniku wychylone o 1 + +9=10 stopni, czyli o pelny obrót. Dzieki temu sanki 147 zajmuja polozenie a i gdy duze ramie 145 zostaje podniesione, powoduje ono tylko stopniowane przesuwanie uruchamiacza 32 Od¬ cinek zebaty 135 bedzie wówczas ponownie za¬ trzymany przez odsadzenie 140b. Przy czynnosci stopniowanego przesuwania (w lewo na fig. 3 i 5) macki 123, która ma miejsce obecnie, macka uderza o ramie dzwigni 208,. które zostaje wy¬ chylone w kieruku ruchu wskazówek zegara i wychyla z kolei ramie 207 w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 3. Wskutek tego spre¬ zyna 207c, która przytrzymywala to ramie i lacz¬ nik 205 w polozeniu wlaczonym, zostaje napieta.Lacznik 205 (fig. 17) zostaje w ten sposób wychy¬ lony i przez to odlaczony od chwytaka sprzeglo¬ wego 187, który zwalnia sie i zostaje pociagnie¬ ty przez sprezyne 190 w swe polozenie czynne, w którym wylacza chwytak sprzeglowy 184.Chwytak sprzeglowy nie zostaje jednakze wy¬ laczony przed tym, nim minie wystep 187a i nim nie zostanie dokonana nowa czynnosc macko- wania. Przy czynnosci mackowania, macka 123, uderza o odsadzenie 44a (fig. 1, 3, 5 i 5A) na sciance koncowej 44 wirnika mackowego.Odsadzenie to ma te sama wysokosc, co odsadzenie 39e dla „0" na tarczach macko¬ wych 39. W wyniku, dokonana zostaje operacja mackowania dla wartosci ,,0". Poniewaz odcinek zebaty 135. oparty jest teraz o odsadzenie 140b, kolo zebate licznikowe zostanie przy tej ope¬ racji mackowania wychylone o 1+0=1 stopien.Sanki 147 zajma przeto polozenie b, ramie 140 zostanie wychylone w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 17, uruchamiacz zas «wykona jeden obrót +, po czym zatrzyma sie. Chwytak sprzegloby 184 w dalszym ciagu obraca sie, lecz zostaje uchwycony przez ramie 187 i wylaczony; zatrzymuje sie on z ramieniem 145 w swym dolnym polozeniu i ramieniem 137 /w ,9wym polozeniu spoczynku. Teraz odcinek zebaty zostaje unieruchomiony przez odsadzenie lx40a.Gdy maszyna zostaje nastawiona na mnoze¬ nie minusowe (mnozenie ujemne lub mnozenie w kierunku minusowym), glówny uruchamHacz obraca sie w kierunku obrotów +, gdy ramie 140 znajduje sie w swym polozeniu —, (przy czym wystep 135e opiera sie o odsadzenie 140b), gdy zas uruchamiacz ten obraca sie w kierunku obrotów —, ramie 140 znajduje sie w swym po¬ lozeniu + (fig. 18); czyli odwrotnie, niz w wy¬ padku mnozenia plusowego. W ten sposób przy mnozeniu minusowym zostaje uwidoczniona war¬ tosc dopelniajaca iloczynu. Innymi slowy, ilo¬ czyn zostaje samoczynnie odjety od liczby, juz wprowadzonej do zbieracka lub rejestratora iloczynów.Poniewaz ramie 208 osadzone jest wychylnie^. w wirniku mackowym 34 przesuwa sie razem z nim w sposób stopniowany, a krawedz 207b (fig. 3) ramienia 207 w polozeniu wylaczonym jest równolegla do walów 40 i 120, wylaczanie zasadniczo nastepuje w sposób opisany, ponie¬ waz mackowanie poddaje sie o jedna cyfre wie¬ cej, niz liczba cyfr, nastawionych w wirniku mackowym. Ta dodatkowa czynnosc mackowa¬ nia odbywa sie po oparciu czesci 124 macki 123 o odsadzenie 44a (fig. 5A). Istnieje jednakze wy¬ jatek. Maszyna do liczenia, uwidoczniona na ry¬ sunkach posiada w liczniku obrotów osiem kól liczbowych i zatem równiez osiem tarcz macko¬ wych 39 w wirniku mackowym 34. Gdy teraz nastawic na tym wirniku mackowym liczbe 99999999 i uruchomic maszyne (np. po tym, jak zostala nastawiona mnozna), wartosc liczbowa 9 zostaje poddana zmackowaniu na wszystkich tarczach mackowych 39. Wskutek tego urucha¬ miacz glówny oraz uruchamiacz licznika obrotów wykonuja obrót — w pierwszym (najnizszym) mianowaniu (gdy dokonywane jest mnozenie plusowe), przy czym cyfra „9" ukazuje sie na wszystkich kolach cyfrowych licznika obrotów.Wszystkie nastepne mianowania w wirniku mackowym sa obecnie mackowane jako 1+9 = 10 i przeto tylko uruchamiacz glówny 32 (oraz uru¬ chamiacz licznika obrotów) bedzie przesuwany w sposób stopniowany bez obracana sie. Skró¬ cone mnozenie bedzie w tym przykladzie wyko¬ nane wedlug schematu nastepujacego: „k" 8765432 1 mianowanie 1 00000 0 00 obrót + 99999999.Jednakze w liczniku obrotów nie ma miano¬ wania „k" do niezbednego obrotu poprawczego (obrót + po przesuwaniu stopniowanym do ósmego mianowania), ale maszyna musi odliczyc 10 obrotów w ósmym (najwyzszym) mianowaniu, aby uzyskac poprawny wynik. W tym celu, ramie 207 zaopatrzone jest w wystep 207a (fig. 3) tak, ze wystep 208a na ramieniu dzwigniowym znaj¬ duje sie naprzeciwko tego wystepu 207a, gdy w wirniku mackowym nastawiona jest maksy¬ malna ilosc cyfr w omawianym przykladzie osiem. Wystep 207a jest tak wysoki, ze macka — 15 —.123, poprzez ramie 208 z jego wystepem 208a odsunie ramie 207 naciskajac na wystep 207a wówczas, gdy macka 123 przesuwa sie w polo¬ zenie mackowania przy ostatniej (krancowej le¬ wej) tarczy mackowej 39, a zatem, gdy macka 123 przesuwana jest przy ostatnim stopniu w lewo. Z przykladu liczenia, szczególowo opi¬ sanego poprzednio, wynika, ze to przesuwanie stopniowane macki 123 nie dokonywa sie zanim chwytak sprzeglowy 184 nie minie wystepu 187a.Ostatnia (krancowa lewa) tarcza mackowa 39 odpowiadajaca najwyzszemu mianowaniu zostaje poddana mackowaniu w ten sposób i kolo zebate licznikowe 143 zostaje obrócone o dziesiec stopni. Gdyby sanki (fig. 17) poruszaly sie teraz tak, jak w innych przypadkach; posunelyby sie one wpierw w swe polozenie b, nastepnie w swe polozenie c i wreszcie z powrotem w swe polo¬ zeniea. .Jednakze bezposrednio przed mackowaniem Ostatniej cyfry w wirniku mackowym 34 ramie 207 wychylilo lacznik 205 w kierunku odwrot¬ nym do ruchu wskazówek zegara na fig. 17.Górna krawedz wspomnianego lacznika mija swobodnie wystep 156a na chwytaku 156, gdy ramie 145 powraca. Gdy sanki 147 zajmuja przy ostatniej operacji mackowania. swe polozenie b (fig. 28b), chwytak zatrzymujacy 156 opada (w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 17) i opiera sie o wystep 147d tak, ze sanki 147 nie moga powrócic, w polozenie a poprzez poloze¬ nie c. Gdy natomiast ramie 207 i zatem równiez ramie 205 sa w swych polozeniach spoczynku, górna krawedz ramienia 205 odsuwa chwytak 156 w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 17 i w ten sposób zapobiega opar* ciu sie chwytaka o odsadzenie 147d na sankach 147 i przez to zahaczeniu (zaryglowaniu) wspom¬ nianych sanek w innym polozeniu. W ten sposób sanki 147 sa teraz zahaczone (zaryglowane) w swym polozeniu b. Gdy teraz przy pracy ma¬ szyny ramie 145 zostaje podniesione (w kierunku ruchu wskazówek zegara), ramie poprawcze 140 zostaje podniesione w swe polozenie +. Powo¬ duje to wprawienie uruchamiacza 32 w ruch obrotowy +; po ukonczeniu dziesieciu obrotów uruchamiacz zostaje wylaczony i Wszystkie cze¬ sci Wirnika mackowego powracaja w sposób po¬ przednio opisany w swe polozenie spoczynku.Gdy ramie 145 bylo uniesione, kolo zebate liczni¬ kowe 143 bylo w swym polozeniu zerowym (po¬ lozenie a) ze skierowanym ku górze czopem 169, mimo ze sanki 147 zostaly poprzednio unierur chomione lub zaryglowane w swym polozeniu b.W ten sposób czop 169 przesuwa sie ku górze pomiedzy ramionami 165a i musi wykonac pelny obrót przed tym, nim wychyli on urzadzenie za¬ trzymujace (przegub kolankowy) 165, przez co podniesie ramie zatrzymujace 150, które zatrzy¬ ma maszyne.Po ukonczeniu samoczynnego mnozenia, mnoz¬ na moze byc odczytana na rejestratorze wskaz* nikowym lub nastawczym, mnoznik na liczniku obrotów, wynik zas w rejestratorze wynikowym lub zbieraczu.Zaznaczyc nalezy, ze jezeli po calkowitym na¬ stawieniu mnoznika, klawisz X 16 nie zostaje nacisniety, lecz zamiast niego klawisz =17, ma¬ szyna dokonuje samoczynnego mnozenia jednej i tej samej liczby (tj. wstawionego mnoznika), zarówno w wirniku 32, jak i w wirniku 34, W ten sposób maszyna dokonywa podnoszenia nasta¬ wionej liczby do kwadratu.Gdy pozadane jest mnozenie szeregu róznych mnoznych przez jeden i ten sam mnoznik, mnoz¬ nik ten zostaje najpierw nastawiony jednocze¬ snie w wirniki 32 i 34 i wirnik uruchamacza 32 zostaje uprzatniety przez nacisniecie klawisza X 16. Nastepnie nastawiona' zostaje pierwsza mnozna i iloczyn zostaje obliczony samoczynnie, gdy klawisz = 17 zostaje nacisniety. Po ukon-' czeniu tej operacji uprzatniety zostaje jedynie wirnik uruchamiacza 32 przez nacisniecie klawi¬ sza X 16, podczas gdy mnoznik pozostaje nasta¬ wiony i niezmieniony w wirniku mackowym 34, lecz macka zostala przywrócona w swe polozenie zerowe.. Wlasciwe jest równoczesne uprzatniecie licznika obrotów za pomoca dzwigni uprzatajacej B (fig. 3), lecz mozna równiez uprzatnac zbieracz (za pomoca dzwigni uprzatajacej A), w przypadku, gdy pozadane jest gromadzenie róznych, kolej¬ nych iloczynów w zbieraczu. Teraz nastawia sie w wirniku uruchamiacza 32 za pomoca klawiszy liczbowych 0—9 nowa mnozna i po ponownym nacisnieciu klawisza = 17 nastepuje nowe samo¬ czynne mnozenie, przy czym ten sam mnoznik po¬ zostaje w wirniku mackowym 34. Czynnosci w tym przebiegu moga byc powtórzone dowolna ilosc razy z innym mnoznymi.Jezeli naciska sie klawis^ 0 20 (fig. 17) uprzat¬ niete zostaja zarówno wirnik uruchamiacza 32\ jak i wirnik mackowy 34.Maszyna posiada zatem jedna tylko klawiature i jedno tylko urzadzenie wskaznikowe lub reje¬ strator nastawczy, mimo to moze ona wykonywac wszystkie wymienione wyzej samoczynne operacje mnozenia. — 16 —Wyjasnienie dzialania maszyny, dotyczace mnozenia plusowego, stosuje sie w tym samym zakresie równiez do mnozena minusowego, z tym ze przy mnozeniu minusowym obroty odbywaja sie w kierunku odwrotnym od.obrotów przy mno¬ zeniu plusowym. W ten sposób obroty + przy mnozeniu plusowym odpowiadaja obrotom — przy mnozeniu minusowym; obroty zas — przy mnoze¬ niu plusowym odpowiadaja obrotom 4- przy mno¬ zeniu minusowym. Przelaczanie na mnozenie irn^ nusowe dokonywa sie w znany sposób za pomoca guzika do przelaczania 219.Poza tym maszyna wedlug wynalazku moze do¬ konywac w znany sposób dzialania dodawania i odejmowania (z samoczynnym uprzataniem wir¬ nika uruchamiacza 32 i oczywiscie równiez wirni¬ ka mackowego 34 po kazdym dzialaniu), jak rów¬ niez samoczynnego dzielenia. PL