Wynalazek niniejszy dotyczy maszyn do li¬ czenia, a zwlaszcza maszyn do mnozenia typu maszyn Odhner,a, posiadajacych beben osadzo¬ ny obrotowo w dwóch kierunkach, nazywanych kierunkami dodatnim i ujemnym.Glównym celem wynalazku jest uproszczenie mechanizmu do samoczynnego przestawiania przy czynnosciach mnozeniowych, to jest wyna¬ lazek polega na uzyskiwaniu potrzebnych impul¬ sów przestawczych w maszynach z samoczynnym przestawianiem w sposób bardziej prosty i bar¬ dziej niezawodny niz dotychczas, zwlaszcza je¬ zeli maszyna jest wyposazona w mechanizm do samoczynnego dzielenia.Ponadto celem wynalazku jest zmniejszenie nacisku na klawisze sterujace oraz bezposrednie i niezawodne wylaczanie mechanizmu napedza¬ jacego, a mianowicie sprzegla silnikowego, bez stosowania w tym celu jakichkolwiek sprezyn.Maszyna wedlug wynalazku jest mniej czula na wstrzasy i na niewlasciwe obchodzenie sie z nia; innymi slowy, ryzyko powstawania bledów ma¬ szynowych jest znacznie obnizone. Jest to, oczy¬ wiscie, rzecza nader wazna w szybko pracuja¬ cych maszynach do liczenia, napedzanych za po¬ moca silników elektrycznych.Maszyna do liczenia wedlug wynalazku uru¬ chomiana silnikiem elektrycznym z samoczyn¬ nym przesuwem przy mnozeniu i dzieleniu w za¬ leznosci od ruchów powrotnych róznych klawi¬ szów (klawisza mnozenia, dzielenia oraz klawi¬ szów wlaczajacych silnik), jest znamienna tym, ze mechanizm do stopniowego przesuwu jest rozrzadzany za pomoca haczyka,-na który dzia¬ laja wymienione klawisze tak, ze haczyk ten jest wylaczony, gdy jeden z klawiszów jest nacisniety lecz pozostaje znów wlaczony i uruchomia me¬ chanizm do stopniowego przesuwu, gdy nacis¬ niety klawisz zostaje zwolniony 1 powraca do swego polozenia spoczynku.Okreslenie prawy, lewy, do góry, na dól, na¬ przód, w tyly przód i tyl stosowane sa w opisie i w zastrzezeniach w takim znaczeniu, w jakimkierunki te rozumie osoba poslugujaca sie ma¬ szyna.Przyklad wykonania przedmiotu wynalazku jest uwidoczniony na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia przekrój wzdluz linii I — I na- fig. 2, a zasadniczo widok koncowy maszyny od pra¬ wej jej strony po usunieciu plyty ochronnej, fig. 2 — widok z przodu górnej czesci wlasciwego mechanizmu napedzajacego, fig. 3 — widok z góry tarcz zatrzymowych, fig. 4 — widok z gó¬ ry wlasciwego mechanizmu napedzajacego, fig. 5 — widok niektórych narzadów polozonych bez¬ posrednio na lewo od wlasciwego mechanizmu napedzajacego, fig. 6 — szczegól widziany w kierunku strzalek VI — VI na fig. 1, fig. 7 — widok szczególowy plyty prowadniczej, widzia¬ nej w kierunku strzalek VII — VII na fig/- 1, fig. 8 — widok w kierunku strzalek VIII — VIII na fig. 3 czesci tarczy zatrzymowej, fig. 9 — przekrój poprzeczny wzdluz linii IX — IX na fig. 8, fig. 10 — widok jednej z tarcz zderzako¬ wych w mechanizmie tarcz zatrzymowych, fig. 11 — widok mechanizmu kasujacego i czesci z nim wspóldzialajacych, fig. 12 — szczegól (wi* dok z boku) ramienia nastawczego do nastawia¬ nia maszyny na bezposrednie odejmowanie, lacz¬ nie z czesciami z nim wspóldzialajacymi, fig. 13 — widok boczny klawisza mnozenia, fig. 14 — widok boczny narzadu sluzacego do przy¬ trzymywania w polozeniu nacisnietym klawi¬ szów mnozenia i dzielenia, fig. 15 — wi¬ dok z góry niektórych narzadów rozrzad- czych, osadzonych w maszynie ponizej ply¬ ty spodniej, fig.. 16 — widok z góry przekladni napedowych, a fig. 17 — przekrój czesciowy wzdluz linii XVII — XVII na fig. 16.Dla przejrzystosci na poszczególnych figu¬ rach uwidocznione sa jedynie czesci zasadnicze.Uwidoczniona na rysunkach maszyna nalezy do typu maszyn Odhner'a lub. maszyn o kolach palczastych i posiada beben lub wirnik R (fig. 16), osadzony w wózku przesuwnym wzdluz glównego walu 58. W celu wykonywania czyn¬ nosci rachunkowych wal ten lacznie z bebnem R obraca sie w jednym z kierunków obrotu, a mia¬ nowicie w kierunku dodatnim lub w kierunku ujemnym, zgodnie ze strzalkami uwidoczniony¬ mi na fig. 1.Wal 10 jest napedzany za pomoca silnika M I podtrzymuje zebate kolo //, napedzajace kolo zebate 12a, które lacznie z kolem zebatym 12b {i\g. \, 4 i 16) jest przymocowane do walu 13.Kolo' zebate 12a napedza bezposrednio kolo ze¬ bate 14, podczas gdy kolo zebate 12b napedza kolo zebate 15 za posrednictwem kola zebatego 17. Obydwa zebate kola 14, 15 sa swobodnie osadzone na wale 16, wobec czego obracaja sie one stale w kierunkach przeciwnych, jak dlugo silnik sie obraca. Jedno z tych kól zebatych mo¬ ze byc sprzegane z walem 16 za pomoca zapad¬ ki sprzeglowej 18 wahliwej na czopie 19a Czop ten jest zamocowany w bloku 19, sztywno przy¬ mocowanym do walu 16. W bloku tym wykona¬ na jest szczelina równolegla do walu 16, w któ¬ rej osadzona jest zapadka \8. Gdy zapadka ta V wykonywa ruch wahliwy w jednym lub dru¬ gim kierunku, boczne jej wystepy zazebiaja sie odpowiednio z nasadami 20 (fig. 16 i 17) na ko- . lach zebatych 14 i 15. W ten sposób wal 16 zostaje sprzegniety z odpowiednim kolem zeba¬ tym 14 lub 15, to jest wal jest obracany w jed¬ nym lub w drugim kierunku, gdyz kola 14 i 15 ^obracaja sie w kierunkach przeciwnych. Za pos¬ rednictwem zebatych przekladni B wal 16 znaj¬ duje sie w ciaglym polaczeniu napedowym z ' glównym walem 58 maszyny, podtrzymujacym beben R. W ten sposób beben R jest obracany w kierunku dodatnim lub w kierunku ujemnym odpowiednio do tego, czy zapadka 18 Jest odpo¬ wiednio sprzezona z kolem zebatym 15 czy ;: kolem zebatym 14.W celu zazebiania zapadki 18 z nasadami 20 . i jej wylaczania, zapadka ta na koncu najbar¬ dziej oddalonym od czopa 19a posiada glowice (fig. 1, 2, 7). Glowica ta wchodzi w szczeline prowadnicza 21a, posiadajaca ukosne krawedzie wejsciowe 21b. Szczelina ta jest wycieta w ru¬ chomym narzadzie prowadniczym 21 (fig. 1, 2 17), a glowica zapadki 18 miesci sie w szczeli¬ nie prowadniczej 21a, gdy wal 16 spoczywa, to jest gdy beben R znajduje sie w polozeniu spo¬ czynku. Gdy wal 16 sie obraca, glowica zapad¬ ki 18 zazebia sie z jednym lub drugim koncem nieruchomej szyny prowadniczej 22, wygietej wzdluz luku kola (fig. 1). *W ten sposób zapad¬ ka 18 jest niezawodnie prowadzona w ciagu tej czesci obrotu walu 16, podczas której glowica zapadki znajduje sie poza szczelina 21a. Szyna prowadnicza 22 jest zawieszona najkorzystniej podatnie. Innymi slowy, szczelina 21a i szyna 22 prowadza razem zapadke 18 w ciagu calego ob¬ rotu wynoszacego 360°. Normalnie narzad pro- wadniczy 21 z jego szczelina prowadnicza 2la znajduje sie w polozeniu srodkowym (fig. 7) i wtedy zapadka 18 nie jest zazebiona z nasada¬ mi 20. Gdy w sposób nizej opisany narzad pro- wadniczy 21 porusza sie w jednym z kierunków, wychyla on zapadke 18 tak, iz zazebia sie ona z odpowiednia nasada 20.Wahliwe ramie 23 jest osadzone wychylnie na nieruchomym czopie 24, jeden zas koniec 23a tego ramienia (fig. 114) wchodzi do przestrze¬ ni miedzy dwiema kciukowymi tarczami 25, 26, — 2 —przymocowanymi i obracanymi razem z walem 13. Dzieki temu ramie 23 wychyla sie ruchem wahadlowym na czopie 24. Przeciwlegly koniec tego ramienia posiada wyciecie 27 (fig. 2).Dwa drazki sprzegajace 28, 29 sa przesuwnie osadzone na czopach 30 (fig. 1 i 2), przymoco¬ wanych do nieruchomej plyty (czesci ramowej) 31 i wchodzacych do podluznych szczelin w drazkach. Drazki te moga wiec przesuwac sie w swym kierunku podluznym. Sprezyny 32 sa napiete miedzy tymi drazkami a nieruchomymi czopami 33, usilujac podniesc drazki do ich naj¬ wyzszego polozenia. Na górnych swych ktoncach drazki te podtrzymuja czopy 34, wchodzace do szczelin 35 zgietej pod katem czesci 36 przesu¬ wanej na nieruchomym wale 37 (fig. 1 1 7) zamo¬ cowanym miedzy dwiema posrednimi sciankami 38 i 39 ramy maszyny. Czesc 36 jest polaczona z narzadem prowadniczym 21 W sztywna calosc, normalnie utrzymywana w polozeniu srpdkowym miedzy sciankami 38 i 39 za pomoca sprezyny 40 (fig. 7). ódy czesc 36 i narzad prowadniczy 21 znajduja sie w polozeniu srodkowym, zapad¬ ka 18 nie zazebia sie z nasadami 20, jak wyzej wspomniano. Czesc 36 posiada wystep 41 (fig. 1, 2 i 4), stykajacy sie ze strona wewnetrzna dolnego wystepu 42 ramienia zatrzymowego 43.Koniec tego ramienia jest 'obrotowo osadzony na czopie 44 przymocowanym do wygietej czes¬ ci na bocznej sciance 38. (Podobnie podtrzymy¬ wany jest czop 24). Przeciwlegly (zewnetrzny) koniec ramieni-a zewnetrznego 43 jest objety widelkowym górnym koncem ramienia 45, obro¬ towo osadzonego na czopie 46 na bocznej sciance 39 i naciskanego za pomoca sprezyny 47 w kie¬ runku takim (zgodnie z ruchem wskazówek zega¬ ra na fig. 1 i 11), aby szyna 22 zazebiala sie z wystepem 41.Do czesci 36 przynitowany jest czop 48 (fig. 1, 2 i 6), wchodzacy do przestrzeni miedzy dwo¬ ma czopami 49 i 50 o ksztalcie podwójnego stoz¬ ka. Czopy te sa przynitowane do tylnych kon¬ ców odpowiednich zapadek zatrzymowych 51, 52, pbrotowo osadzonych na czopie 53, zamoco¬ wanym na bocznej sciance 39. Sprezyna tasmo¬ wa 501 "dziala na obydwie zapadki zatrzymowe tak, ze dociska do czopa 48 czopy 49 i 50.Gdy maszyna spoczywa i nie jest wykony¬ wane zadne dzialanie rachunkowe, obie zapad¬ ki zatrzymowe 51, 52 zazebiaja sie z odpowied¬ nimi odsadami zatrzymowymi 54, 55 dwóch, tarcz zderzakowych 56, 57 (fig. 1,3, 10 i 11), przy czym sprezyna tasmowa 501 dociska zapadki do obwodu wspomnianych tarcz zderzakowych, osa¬ dzonych obrotowo na glównym wale 58 maszy¬ ny. (Wal ten podtrzymuje beben R). Miedzy ty¬ mi dwiema tarczami 56, 57 osadzona jest mocna sprezyna odbojowa 59, naciskajaca na wymie¬ nione tarcze w celu zazebiania ich z mimosró- dowa tuleja 60 (fig. 1, 3, 8 i 9).' Tuleja ta jest badz sama w przekroju poprzecznym nie okra¬ gla (np. owalna lub w postaci elipsy), badz jest mimosrodowo osadzona na sworzniu 61, przymo¬ cowanym (np. przynitowanym) do tarczy kciu¬ kowej 62, sztywno polaczonej z glównym walem 58. Na srubie 61 nakrecona jest nakretka 63 do przytrzymywania tulei 60 w odpowiednim polo¬ zeniu katowym. Nalezy nadmienic, ze tarcza 62 jest mimosrodowo osadzona na glównym wale 58, wobec czego wyciety w tej tarczy okragly ro¬ wek 64 jest mimosrodowy w stosunku do glów¬ nego walu 58. W rowek ten wchodzi walek 65 (fig. 1 i 5) osadzony na trójramiennej dzwigni wylaczajacej 310, osadzonej wahliwie na nieru¬ chomym czopie 67. Poziome ramie 66 wymienio¬ nej dzwigni przechodzi miedzy drazkami 28 i 29 (fig. 1 i 2) ponad krawedziami górnymi 68 wy¬ mienionych drazków. Ramie 66 jest poszerzone tak, ze moze wspólpracowac z krawedziami 68 obydwu drazków 28, 29, jak uwidoczniono na fig. 2. Do dolnego ramienia dzwigni wylaczaja¬ cej 310 przymocowany jest obrotowo trójramien- ny haczyk 69, osadzony na czopie 70. Sprezyna tasmowa 71 jest owinieta wokolo tego czop;a, usilujac przesunac haczyk 69 w kierunku od¬ wrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 1 i 5).Na skutek dzialania tej sprezyny tylne ramie 69& wymienionego haczyka 69 zazebia sie z czo¬ pem 72, przymocowanym do posredniej scianki 39. Haczyk 69 posiada wygieta czesc 73, umiesz¬ czona z boku ponizej wystepów 74 (fig. 1 i 13) klawisza mnozenia lub dzielenia (75, 76). Kla¬ wisze te sa obrotowo osadzone na nieruchomym wale 77 i sa uruchomiane za pomoca poszcze¬ gólnych sprezyn 78, dociskajacych tylny koniec klawisza do nieruchomej plyty 31. Ponadto kla¬ wisze te sa polaczone z haczykami 79, zaczepia¬ jacymi o krawedzie 68 drazków 28, 29 i zapo¬ biegajacymi, aby sprezyny 32 nie podnosily wspomnianych drazków w stanie normalnym, to jest, gdy klawisz 75 lub 76 nie Jest nacisniety.Nalezy nadmienic, ze klawisz 75 wspólpracuje z drazkiem 28, a klawisz 76.— z drazkiem 29.Na czopie 80 kazdego klawisza 75, 76 jest osa¬ dzony wychylnie haczyk 81 dociskany za pomo¬ ca sprezyny 82 do czopa 83 na klawiszu. Konce 84 wspomnianych haczyków sa polozone nieco nizej, niz krawedzie 68 drazków 28, 29, równiez wtedy, gdy »drazki te znajduja sie w najnizszym swym polozeniu. Kla¬ wisze 75, 76 sa wykonane z jednego kawalka z ramionami 85, a takze z ramionami 290 lub 291. Ramiona 85 zaczepiaja o czop 33I&dzwigni kontaktowej 331 osadzonej wahliwie na nieruchomym czopie 333 i rozrza¬ dzajacej kontaktami 334 silnika elektrycznego.Gdy Jeden z klawiszów 75, 76 zostaje nacisnie¬ ty, dzwignia kontaktowa 331 wychyla sie i za¬ myka kontakty silnikowe 334 uruchomiajac sil¬ nik. Ramiona 290 lub 291 klawiszów 75 lub 76 wchodza w znany sposób w wyzlobienie w ply¬ cie rozrzadzajacej 287, osadzonej ponizej pod¬ stawowej plyty maszyny (fig. 1 i 5).Dzwignia 86 (fig. 1, 4 i 5) jest osadzona wa¬ hliwie na nieruchomym czopie 87, przymocowa¬ nym do ramy 88. Dzwignia ta posiada cztery wygiete jezyczki 89, 90, 91, 92. Jezyczek 89 (fig. 1 i 5) przechodzi przez otwór w sciance 39 w kierunku do wewnatrz powyzej ramienia 69a haczyka 69. Jezyczek 90 stanowi krawedz ude¬ rzeniowa dzwigni 271, wyhylnie osadzonej na nieruchomym czopie 325, a której powierzchnia 93 zderza sie z jezyczkiem 90. Jezyczek 91 zde¬ rza sie z ramieniem 102f na które w znany spo¬ sób dziala haczyk przenoszacy dziesietne naj¬ wyzszego mianowania w rejestrze wyników.Przy przenoszeniu tych dziesietnych ramie 102 zostaje wychylone w kierunku strzalki A (fig. 1) to jest zgodnie z ruchem wskazówek zegara, a Jezyczek 92 zaczepia o dzwignie 45 (fig. 1, 5 i 11) i pociaga ramie 102, gdy dzwignia 86 zosta¬ je wychylona w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Sprezyna 94 naciska na dzwi¬ gnie 86 i powoduje docisk jezyczka 91 do ra¬ mienia 10?.Dzwignia napedowa 267 (fig. 1 i F) napedza w znany sposób wahliwa dzwignie 247, a takze plyte 287, pociagajaca w dól klawisze 75, 76.Plyta rozrzadcza 287 Jest nastawiana w poloze¬ nie plus i minus za pomoca dzwigni laczacej 294 w zaleznosci od ustawienia czesci 36, do któ¬ rej dzwignia przelaczajaca jest bezposrednio przylaczona. W zaleznosci od tego, jak wspom¬ niana czesc 36, a wskutek tego plyta rozrzad¬ cza 287 sa ustawione, plyta rozrzadcza nacze¬ pia o wystep 290 lub 291 klawisza mnozenia 75 lub dzielenia 76.Dzwginia 95 (fig. 1 i 14), obrotowo osadzona na nieruchomym czopie 96 scianki 39, posiada przednla wygieta czesc 97', przechodzaca w kierunku do wewnatrz przez otwór w posre¬ dniej sciance 39 i' zaczepiaja od góry o wy¬ giete dolne konce 98 (fig. 1 i 2) drazków 28, 29.Wspomniana dzwignia 95 posiada zakrzywione wyciecie 99 (fig. 1 i 14), w które wchodzi czop 273, przymocowany do jezyczka na dzwigni 247.Ponadto do wspomnianej dzwigni 95 przynito- wany jest czop 95a (fig. 11), wchodzacy do ot¬ woru w dzwigni kontaktowej 331, i powoduje wychylenie tej dzwigni w celu zamkniecia kon¬ taktów 334, gdy dzwignia 95 jest naciskana w kierunku do dolu.. _ * ' Górny koniec dzwigni 100 (fig. 1 i 11) jest osadzony przesuwnie na czopie 53, podtrzymu¬ jacym zapadki zatrzymowe 51, 52. W dzwigni impulsowej wykonany jest otwór podluzny, do którego wchodzi wspomniany czop. Górny ko¬ niec dzwigni impulsowej posiada postac wide¬ lek i jest zaopatrzony w dwa wygiete zabki 101, spoczywajace na górnych bokach obydwu zapa¬ dek 51, 52. Na dolnym swym koncu wspomnia¬ na dzwignia, impulsowa podtrzymuje czop 103, wchodzacy w wyciecie 104 dzwigni kontaktowej 331.Wodzidlo 241 (fig. 1, 5 i 15) Jest rozrzadza¬ ne za pomoca dzwigni rozrzadczej 201 maszyny.Dzwignia 201 sluzy do nastawiania maszyny na mnozenie i dzielenie z samoczynnym przesuwem.W zaleznosci od ustawienia tej dzwigni, wo¬ dzidlo 241 znajduje sie na drodze ruchu lub po¬ za droga ruchu haczyka 69. Gdy dzwignia roz¬ rzadcza 201 znajduje sie w polozeniu a lub b na fig. 15 (polozenie mnozenia), wodzidlo 241 znaj¬ duje sie poza droga ruchu haczyka 69, lecz gdy dzwignia rozrzadcza jest ustawiona w polozeniu c dzielenia, wodzidlo 241 wchodzi na droge ru¬ chu wspomnianego haczyka.Dzwignia wylaczajaca 310 (fig. 1, 11 i 12) dziala bezposrednio na dzwignie 358 do nasta¬ wiania na odejmowanie (fig, 1, U i 12). Koniec 358a tej dzwigni wystaje na zewnatrz przez szczeline w oslonie 105 maszyny. W uwidocznio¬ nym na rysunku przykladzie wykonania maszy¬ na poza klawiszem mnozenia 75 i klawiszem dzielenia 76 posiada klawisz dodatkowy lecz nie posiada klawisza odejmowania. Maszyna jest wiec nastawiana na odejmowanie przez nacisnie¬ cie konca 358a do najnizszego jego polozenia.Po nastepnym nacisnieciu klawisza dzielenia, maszyna wykonywa dzialanie odejmowania. W tym celu dzwignia wylaczajaca 310 posiada Jezy¬ czek 310a, naciskajacy na powierzchnie 378 dzwigni 358, gdy ta jest w polozeniu najnizszym (nastawiona na odejmowanie po nacisnieciu w dól konca 358a albo na skutek recznego nacis¬ niecia klawisza dodawania. Fig. liii uwidacz¬ niaja koniec 358a dzwigni 358 w najwyzszym je¬ go polozeniu, podczas gdy fig, 12 uwidacznia go w najnizszym jego polozeniu. Gdy wodzidlo 380 przesuniete zostaje np. do wewnatrz, fo jest w kierunku na prawo na fig. 1, 11 i 12, dzieki dzialaniu klawisza kasujacego 406, jak opisano w dalszym ciagu opisu, wodzidlo to swoim gar¬ bem 380a naciska na czop 106, przechodzacy przez otwór w posredniej sciance 39; i przymo¬ cowany do ramienia 45. Dzieki temu ramie 45 zostaje wychylone i porusza ramie zatrzymowe-43 (w kierunku na lewo na fig. 1, a w kierunku ^odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 4), wskutek czego czesc 42 (fig. 2) tego ramie¬ nia zatrzymowego zwalnia wystep 41 czesci ka¬ towej 36. Na wskutek dzialania sprezyny 40 czesc katowa 36 wraz z prowadnicza szczelina 21a jest doprowadzana do swego obojetnego, srod¬ kowego polozenia tak, ze zapadka sprzegajaca 18 nie zaczepia o nasade 20. Jezeli glówny wal 58 sie obraca, gdy mechanizm kasujacy zostal wla¬ czony, obrót ten zostaje zatrzymany, gdy tylko biezacy obrót zostanie dokonany. Glówny wal 58 nie moze byc ponownie uruchomiany podczas biezacej operacji kasowania dzieki temu, ze ra¬ mie 45 przytrzymuje ramie zatrzymowe 43 wy¬ chylone na bok tak, ze czesc 42 zaczepia o wy¬ step 41, wobec czego szczelina prowadnicza 21a 1 zapadka sprzegajaca 18 sa sprowadzane z pow¬ rotem do nieczynnego polozenia neutralnego, za¬ nim podczas obrotu kól' zebatych 14, 15 jedna z nasad 20 zazebi sie z zapadka 18. Gdy wodzid¬ lo 380 zostaje przesuniete na prawo (fig. 11), wychyla ono za posrednictwem czopa 412 ramie 411 zgodnie z ruchem wskazówek zegara (fig. 11), przy czym ramie to jest wychylnie osadzo¬ ne na czopie 333. Dzieki temu ramie to dziala na czop 33la, a kontakty 334 zostaja zam¬ kniete (przy operacji kasowania). Przy opera¬ cjach kasowania dokonywanych "po nacisnieciu klawisza 406 albo gdy maszyna zostala nastawio¬ na na dodawanie lub odejmowanie i wobec tego ramie 411 zostalo wychylone zgodnie / ruchem wskazówek zegara (fig. li 11 ), wystajacy w kierunku do dolu wystep 411a tego ramienia styka sie z górna powierzch¬ nia wygietego Jezyczka 269 (fig. 5) dzwigni 271.-To zapobiega wszelkiemu przesunieciu bebna R podczas biezacych czynnosci dodawania, odej¬ mowania i kasowania.Kola zebate 385,. 388, 394 (fig. 1) sa nape¬ dzane za pomoca silnika M pod dzialaniem roz- rzadczym ramienia sprzegajacego 392. Klawisz kasujacy 406 (fig. 11) jest osadzony na ramieniu 400, w którego podluznym otworze prowadzony jest czop 400a i które za pomoca czopa 400b jest przegubowo polaczone z dolnym koncem ramienia sprzegajacego 392, polaczonego z wo- ¦dzidlem 380 za pomoca sprezyny 408. Wodzidlo to pozostaje pod dzialaniem sprezyny 410, a w po¬ lozeniu wsunietym jest przytrzymywane za po¬ moca zapadki 395, zwalnianej czopem 397 na -kole zebatym 394 po ukonczeniu czynnosci kaso¬ wania. Do ramienia sprzegajacego 392 przymo¬ cowany jest czop 407, zaczepiajacy o wystep wedzidla 380 tak, ze wodzidlo to pociagane jest wstecz (na prawo na fig. 1 i ^1), gdy ramie sprzegajace 392 zostaje wychylone w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara w celu wykonania operacji kasowania.Tarcza 107 (fig. 3 i 11) jest osadzona obroto¬ wo na glównym wale 58 i podtrzymuje dwa czopy 108, 109, które wchodza w wyciecia 110 lub /// tarcz zderzakowych 56 lub 57. Przy operacjach dodawania, odejmowania i kasowania, dokonywa¬ nych wskutek nacisniecia Klawisza kasqwania 406, wystep 400c (fig. 11) ramienia 400 styka sie z obwodem tarczy 107, gdy wodzidlo 380 jest przesuwane na prawo (fig. 11) i za posrednict¬ wem sprezyny 408 wychyla ramie sprzegajace 392 w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, przy czym wspomniane ramie sprzega¬ jace jest przegubowo polaczone z ramieniem 400. Operacja kasowania nie moze sie rozpoczac tak dlugo, jak dlugo obraca sie glówny wal 58.Dopiero po zatrzymaniu wymienionego walu za¬ padkami zatrzymawymi 51, 52 sprezyna 408 prze¬ suwa wystep 400c w wydrazenie 107a tarczy 107, dzieki czemu ramie sprzegajace 392 zosta¬ je wychylone w kierunku odwrotnym do rucnu wskazówek zegara tak, ze skasowanie zostaje dokonane. Wspomniana tarcza 107 zostaje za¬ trzymana, lecz tym niemniej glówny wal 58 mo¬ ze nieco obracac sie poza swe polozenie spo¬ czynkowe i naciskac na sprezyne odbojowa 59.Np. przy operacji dodawania tarcza 57 moze poruszyc sie nieco w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, gdyz czop 109 moze poruszyc sie nieco w wycieciu ///. W ten spo¬ sób tarcze 56 i 57 zostaja nieco wychylone, pod¬ czas gdy beben R i glówny wal 58 zostaja za¬ trzymane, a ich energia kinetyczna zostaje na¬ gromadzona w sprezynie odbojowej 59.Dzialanie urzadzenia przy poszczególnych operacjach jest opisane ponizej.Przy mnozeniu dzwignie rozrzadcz-i: 201 usta¬ wia sie w polozeniu a lub b na fig. 15, co po¬ woduje, iz rozrzadzane nia wodzidlo 241 poru¬ sza sie poza droga ruchu haczyka 69 (fig. 1 i 5).Przy tym ustawieniu plyta 287 rozrzadzajaca obrotami plus i minus, zostaje unieruchomiona.Po wprowadzeniu w znany sposób mnoznej do bebna R (fig. 16), naciska sie klawisz mnoze¬ nia 75 (fig. 1), powodujac to, ze ramie 85 tego klawisza wychyla dzwignie kontaktowa 331 (zgodnie z ruchem wskazówek zegara na fig. 1) w taki sposób, ze kontakty elektryczne 334 silni¬ ka M zostaja zamkniete. Gdy silnik zacznie sie obracac, wahliwe ramie 23 (fig. 1 i 4) zosta¬ je wychylone tarczami kciukowymi 25, 26. Gdy obslugujacy maszyne nacisnie klawisz 75, ha¬ czyk 79 zwalnia z zaczepu krawedz 68s drazka sprzegajacego 28, wobec czego drazek ten zosta- — 5je przesuniety do góry za pomoca sprezyny 32 tak, ze górna jego czesc wchodzi w wyciecie 27 (fig. 1 i 2) w ramieniu 23, wskutek czego podniesiony drazek 28 zostaje przesuniety na lewo (fig. 2) pod naciskiem ramienia 23. Po¬ nadto czop 34 na drazku dziala na czesc kato¬ wa 36 tak, ze równiez ta czesc zostaje przesu¬ nieta na lewo (fig. 2), wskutek czego szczelina prowadnicza 21a (fig. 7) wychyla zapadke sprze¬ gajaca 18 w tym samym kierunku, to jest do góry (fig. 16). Zapadka sprzegajaca zostaje sprzezona z nasada 20 na kole zebatym 15. W ten sposób zostaje sprzegniety glówny wal 58 z silnikiem w celu dokonywania obrotów w kierunku dodatnim to jest w kierunku odwrotnym do ruchu wskazó¬ wek zegara na fig. 1. Nastepnie wystep 42 ra¬ mienia zatrzymowego 43 (fig. 2 i 4) zaczepia o wystep 41 katowej czesci 36, dzieki czemu spre¬ zyna 40 (fig. 7) nie moze przywrócic tej kato¬ wej czesci do jej polozenia srodkowego. Gdy katowa czesc 36 zostaje przesunieta w sposób wyzej opisany, przymocowany do niej czop 48 jest przesuwany w lewo na fig. 6 i naciska na stozkowe czopy 49, 50, dzieki czemu zapadki zatrzymowe 51, 52 zostaja podniesione z zacze¬ pienia z odsadami 54, 55 tarcz odbojowych 56 lub 57. Glówny wal 58 jest obecnie zwolniony od zapadek zatrzymowych i poczyna obracac sie w kierunku plus. (Gdy zapadki 51, 52 zostaja, podniesione, podnosza one ramie impulsowe 100).Gdy tarcza 62 (fig. 1 i 8), przymocowana do walu 58, poczyna obecnie sie obracac, mimosro- dowy rowek 64 powoduje wychylenie ramienia 310 w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara (fig. 1 i 11), poniewaz ramie to wchodzi w ten rowek 64 za posrednictwem walka 65.Nastepnie poziomy wystep 66 ramienia zwalnia¬ jacego 310 zostaje obnizony w kierunku krawe¬ dzi uderzeniowej 68 (fig. 1 i 2) na drazku sprze¬ gajacym 25 i w ten sposób naciska ten drazek (a takze drazek 29) ku dolowi do najnizszego jego polozenia, które jest nieco nizej, niz jego polozenie spoczynku uwidocznione na fig. 1.Poniewaz obecnie klawisz 75 jest nacisnie¬ ty, sprezyna 82 (fig. 1 i 13) przytrzymuje osa¬ dzony na tym klawiszu haczyk 81 nacisniety do wewnatrz w kierunku drazka sprzegajacego 28, a ukosna powierzchnia ¦ konca 84 tego haczyka obecnie zachodzi powyzej krawedzi 68 drazka sprzegajacego 28 i przytrzymuje ten drazek w najnizszym jego polozeniu równiez i wtedy, gdy wystep v66 rozpoczyna pod dzialaniem mimósro- •lowego rowka 64 swój ruch powrotny w kierun¬ ku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara.Gdy klawisz mnozenia 75 Jest przytrzymy¬ wany w polozeniu nacisnietym, Jego wystep 74" (fig. 1 i 13) znajduje sie na- drodze ruchu wy¬ gietej czesci 73 haczyka 69, gdy haczyk ten jest wychylany ramieniem 310 podczas wyzej opi¬ sanego ruchu tego ramienia. Nastepnie ramie 69a haczyka 69 nie zderza sie z nieruchomym czo¬ pem 72 i swobodnie przesuwa sie pod jezyczkiem 89 dzwigni 86. (Patrz polozenie e haczyka 69' na fig. 5) podczas zwrotnego jego ruchu, wobec czego ta ostatnio wymieniona dzwignia nie jest uruchomiana. Lecz gdy klawisz 75 wraca w po¬ lozenie spoczynkowe (do polozenia nie nacisnie¬ tego), wystep 74 porusza sie poza droga ruchu wygietej czesci 73 haczyka 69. Nastepnie pod dzialaniem sprezyny tasmowej 71 ramie 69a zck staje nacisniete ku dolowi do zetkniecia sie z czopem 72, przesuwa sie wzdluz tego czopa pod¬ czas swego ruchu, odwrotnego do kierunku ru¬ chu wskazówek zegara, i koncem swym uderza o jezyczek 89 dzwigni 86 (jak uwidoczniono w polozeniu f haczyka 69 na fig. 5, na której to figurze polozenie d stanowi polozenie spoczyn¬ kowe tego haczyka). Wspomniana dzwignia 86- zostaje wychylona w kierunku odwrotnym do ru¬ chu wskazówek zegara (fig. 5) tak, ze jej jezy¬ czek 92 uderza o ramie 45 i wychyla je w kie¬ runku do ruchu wskazówek zegara (fig. 1) to- jest na lewo (fig. 4). Ramie zatrzymowe 43 wy¬ konywa taki sam ruch, a jego wystep 42 zosta¬ je przesuniety poza droge ruchu wystepu 41 czesci katowej 36, która obecnie sprezyna 40 (fig. 7) przywraca do nieczynnego polozenia srodkowego. Przymocowany do tej czesci ka¬ towej czop 48 wraca równiez do jego polozenia srodkowego, uwidocznionego na fig. 6, a zapad¬ ki zatrzymowe zostaja zwolnione. Sprezyna tas¬ mowa 501 naciska je obecnie ku dolowi do zet¬ kniecia z obwodem tarcz zderzakowych 56, 57.Gdy ukosna powierzchnia 21b narzadu prowadni- czego 21 (fig. 7) bedacego obecnie w swym po¬ lozeniu srodkowym zaczyna naciskac na zapad¬ ke sprzegajaca 18 podczas jej ciaglego obrotu, zapadka ta zostaje wylaczona z zazebienia z na^ sada 20 kola zebatego 15 (fig. 16), wskutek cze¬ go glówny wal 58 zostaje odlaczony od silnika napedowego. Gdy obecnie wystepy zatrzymowe 54, 55 tarcz zderzakowych 56 lub' 57 znajduja sie dokladnie naprzeciwko konców zapadek za¬ trzymowych 51, 52 sprezyna tasmowa 501 naciska na te zapadki . zatrzymowe, powodujac zaczepienie ich o wymienione wystepy zatrzymowe 54, 55. Poniewaz wal glów¬ ny 58 wykonywa obroty dodatnie to jest w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 1), odsada zatrzymowa 54 uderza o zapadke zatrzymowa 51. Energia kinetyczna obracajacego sie na glównym wale*.38 bebna R jest obecnie pochlaniana przez spre¬ zyne odbojowa 59 tak, ze obracajace sie czesci •sa zatrzymywane lagodnie i niezawodnie. Nale¬ zy zauwazyc, ze podczas calej czynnosci udaro¬ wej, zapadki zatrzymowe 51, 52 zazebiaja sie z odsadami zatrzymowymi 55, 54 w sposób trwa¬ ly i bez jakiegokolwiek przesuwu wzglednego.'Oznacza to, ze niema zadnego ryzyka, iz zapad¬ ki zatrzymowe nie wejda w zaczep, wrecz od¬ wrotnie — ruch zostaje szybko i niezawodnie za¬ trzymany. Nalezy zauwazyc, ze ftp. przy obro¬ cie w kierunku dodatnim zapadka zatrzymowa SI moze byc nacisnieta do najnizszego jej po¬ lozenia zatrzymowego prawie o pól obrotu wczesniej, zanim glówn^ wal 58 zostaje zatrzy¬ many. Dzieje sie to dzieki temu, ze jak uwidocz¬ niono na fig. 10, tarcza 56 posiada zasadniczo ksztalt pólkola i pozwala ona zapadce zatrzymo- wej 51 wychylic sie w dól do jej polozenia za¬ trzymowego mniej wiecej o polowe obrotu (walu glównego 58) wczesniej. Gdy wiec odsada za¬ trzymowa 54 uderza o zapadke zatrzymowa 51, tarcza 57 obraca sie nadal nieco w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara tak, ze zapadka zatrzymowa 52 moze latwo byc wychy¬ lona ku dolowi w kierunku odsady zatrzymowej 55.Gdy w sposób dopiero co opisany dzwignia -86 zostaje wychylona w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 1 i 5) na skutek dzialania haczyka 69, równiez dzwignia 271 zo¬ staje wylaczona z zaczepu z jezyczkiem 90 i zo¬ staje swa sprezyna podniesiona do góry. Wyz¬ wala to w znany sposób impuls przesuwajacy, gdyz zapadka 265 (fig. 5) zbstaje wyzwolona 1 wchodzi w droge ruchu dzwigni 267, która wte¬ dy napedza dzwignie 247, podtrzymujaca zapad¬ ke 265, z która sprzezony byc moze mechanizm stopniowego przesuwu bebna R. Gdy dzwignia 247 zaczyna sie poruszac (na lewo na fig. 5), przymocowany do tej dzwigni czop 273 dziala na dzwignie 271 i naciska Ja do dolu (fig. 5) tak, ze Jezyczek 90 dzwigni 86 ponownie styka sie z powierzchnia 93 i zatrzymuje ramie 271 w naj¬ nizszym Jego polozeniu (fig. 5). Przy tym wspomniany czop 273 przesuwa sie w wycieciu 99 (fig. li 14) dzwigni 95, utrzymujacej klawisz w polozeniu nacisnietym, która to dzwignia jest równiez naciskana do dolu tak, ze jej wygieta* czesc 97 naciska do dolu wygiete dolne konce 98 drazków sprzegajacych 28, 29. Wobec tego drazki te nie moga byc zwolnione i nie moga byc podnoszone, do zetkniecia z ramieniem wychy¬ lajacym 23. Dzieki temu glówny wal 58, a za¬ tem takze beben R nie moga byc uruchamiane -dopóki czynnosc przesuwania jest dokonywana.Gdy dzwignia kontaktowa 331 jest wychy¬ lana w celu zamkniecia kontaktów 334 w sposób wyzej wzmiankowany, dziala ona w znany spo-. sób na narzady zatrzymujace klawisze- liczbowe itd. Gdy klawisz mnozenia 75 jest w polozeniu spoczynkowym, dzwignia kontaktowa 331 jest jeszcze utrzymywana w polozeniu czynnym i utrzymuje kontakty 334 zamkniete, gdyz czop 103 dzwigni impulsowej 100 (fig. li 11) nacis¬ ka na dzwignie kontaktowa, przy czym podnie¬ sione zapadki zatrzymowe 51, 52 podnosza obec¬ nie te dzwignie impulsowa do najwyzszego jej polozenia. Dopiero gdy zapadki zatrzymowe 51, 52 opadaja w celu zaczepienia z wystepami za¬ trzymowymi 54, 55, ramie impulsowe 100 jest przesuwane do dolu, to jest dopiero wtedy, gdy glówny wal 58 i beben R osiagnely polozenie spoczynkowe (polozenie zatrzymowe); elektrycz¬ ne kontakty 334 sa wiec utrzymywane zamknie • te, a narzady unieruchomiajace klawisze liczbo¬ we itd.. sa utrzymywane w polozeniu blokuja¬ cym. Jest to bardzo wazne do szybkiego \ nie¬ zawodnego dzialania maszyny.W celu dokonania dzielenia dzwignie roz- rzadcza 201 ustawia sie recznie w polozenie pra¬ we c na fig. 15. W ten sposób wodzidlo 241 zo¬ staje przesuniete na droge ruchu , haczyka 69 ' (fig. 1 i 5). Plyta 287 rozrzadzajaca obrotami plus i minus jest obecnie swobodna i moze zo¬ stac przesunieta, gdy nadejdzie impuls przesu¬ wajacy.Obecnie dzielna zostaje'wprowadzona w zna¬ ny sposób do bebna R i jest przenoszona do re¬ jestru wyników. Beben i w razie potrzeby tak¬ ze licznik obrotów zostaje skasowany, a nastep¬ nie dzielnik zostaje wprowadzony do bebna, który w znany sposób zostaje obecnie przesu¬ wany do lewego krancowego polozenia, to jest do najwyzszych dziesietnych mianowan rejestru wyników. Obecnie w celu, uruchomienia maszy¬ ny osoba obslugujaca ja naciska klawisz dziele¬ nia 76, który wtedy za posrednictwem dzwigni kontaktowej 331 zamyka elektryczne kontakty 334. W sposób analogiczny do powyzej opisane¬ go glówny wal 58 poczyna sie obracac w kie¬ runku zgodnym z ruchem wskazówek zegara (fig. 1), to jest wykonywa obrót minus.Gdy zaopatrzona w mimosrodowy rowek tar¬ cza 62 wychyla teraz ramie zwalniajace 310, ha¬ czyk 69 (fig 5) postepuje za nim i wtedy jego kra" wedz zahacza i slizga sie po wodzidle 241, Jak wskazuje litera c na fig. 5. Wówczas wodzidlo 241 zapobiega przesunieciu haczyka 69 do jego polozenia f równiez po przywróceniu klawisza dzielenia 76 do polozenia spoczynkowego. Inny¬ mi slowy haczyk 69 nie dziala na jezyczek 89 dzwigni 86. W ten sposób dzwignia ta pozosta¬ je nieczynna, a glówny wal 58 wraz z bebnem Rdokonywa nadal obroty minus, dopóki zdolnosc rejestru wyników nie zostanie przekroczona, to jest gdy jeden dziesiatek zostaje przeniesiony do najwyzszego mianowania tego rejestru. Wte¬ dy ramie 102 jest wychylane w kierunku strzalki A (fig. 5), a ruch ten jest przenoszony na dzwi¬ gnie 86, która zostaje wychylona w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Jak po¬ wyzej opisano przy opisywaniu operacji mno¬ zenia, powoduje to, iz Jezyczek uderzeniowy 92 wychyla ramie 45 (fig. 1 i 4) oraz ramie zatrzy- mowe 43. Dzieki temu czesc katowa 36 jest obecnie swobodna i wraca do nieczynnego po¬ lozenia srodkowego, a glówny wal 58 jest odla¬ czony od silnika, zapadki zas zatrzymowe 51, 52 zatrzymuja elastycznie beben R.Gdy w sposób dopiero co opisany dzwignia 86 zostaje wychylona w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 1 i 5) na skutek dzialania impulsu, pochodzacego od ramienia 102, przy przenoszeniu dziesiatków, zwolniona zostaje równiez dzwignia 271 z zaczepu z jezycz¬ kiem 90, co w znany sposób wyzwala impuls przesuwajacy, gdyz zapadka 265 zostaje wyla¬ czona i wskakuje na droge ruchu dzwigni nape¬ dowej 267. Wskutek tego dzwignia ta obecnie napedza dzwignie wychylajaca 247 (podtrzymu¬ jaca zapadke 265) w celu przesuniecia bebna o jeden skok. Gdy czesc katowa 36 zostaje prze¬ sunieta do krancowego polozenia zewnetrznego (polozenia —), dziala ona w znany sposób na dzwignie sprzegajaca 294, a dzwignia ta nastaT wia wówczas plyte rozrzadcza 287 w celu scia.- gniecia w dól klawisza mnozenia 75 za posred¬ nictwem jego wystepu 290. Obecnie dzwignia napedowa 267 za posrednictwem dzwigni 274 dziala na plyte rozrzadcza 287 w celu jej prze¬ suniecia i spowodowania sciagniecia w dól kla¬ wisza mnozenia 75.Nastepnie samoczynne dzielenie jest dalej do¬ konywane w sposób znany.W celu przeprowadzenia operacji dodawania, gdy pozycja liczbowa zostala w znany sposób wprowadzona do bebna R, (po nacisnieciu kla¬ wisza dodawania), beben dokonywa jeden ob¬ rót dodatni w sposób wyzej opisany przy mno¬ zeniu i zjstaje zatrtzymany. Nastepnie beben zostaje samoczynnie skasowany na skutek tego, ze wodzidlo 380 zostaje przesuniete na prawo (fig. 11), gdy dzwignia 358 przesunieta zostala ku dolowi (w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara) przy nacisnieciu klawisza do¬ dawania.Odejmowanie jest wykonywane podobnie, jak czynnosc dodawania. Wprowadza sie odjem- na do bebna R. Osoba obslugujaca maszyne przesuwa ku dolowi koniec 358a dzwigni 358 i naciska klawisz dzielenia 76. Obecnie beben? wykonywa obrót ujemny, zostaje zatrzymany i. samoczynnie skasowany. PL