Przedmiotem wynalazku jest maszyna do li¬ czenia o napedzie mechanicznym (elektrycznym) z mechanizmem nastawczym, obracanym w dwóch kierunkach. Znane samoczynne maszyny do liczenia sa dosc skomplikowane i maja duze wymiary. Zwlaszcza nie mozna bylo dotychczas wyposazyc maszyn z mechanizmem nastawczym (kolem lub bebnem) obracanym w obydwóch kie¬ runkach w prosty i niezawodny mechanizm do samoczynnego przesuwania sanek mechanizmu nastawczego zarówno w prawo, jak i w lewo.Mechanizm nastawczy obracany w obydwóch kie¬ runkach musi byc zatrzymany w swym poloze¬ niu spoczynku przedtem, nim przesuw moze sig rozpoczac.Maszyna do liczenia wedlug wynalazku z- me¬ chanizmem nastawczym obracanym w obydwóch kierunkach posiada dzwignie sterujaca, recznie nastawiana w trzech polozeniach, zabezpieczana w nastawionym polozeniu za pomoca odpowied¬ niego narzadu i nastawiajaca maszyne na mno¬ zenie z-przesuwem (tabulacja) w prawo lub w lewo oraz na calkowicie samoczynne dzielenie.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony ty¬ tulem przykladu na rysunku.Fig. 1 przedstawia widok z góry glównych czesci maszyny, a zwlaszcza urzadzenia, sluzace¬ go do przesuwu (tabulacji) w prawo lub w lewo, klawiatury oraz sterowanego za pomoca niej u- rzadzenia do obrotów + i —, fig. 2 — widok od prawego konca na fig. 1 czesci mechanizmu na¬ pedowego, fig. 2a i 2b — szczególy mechanizmu przedstawionego na fig. 2, fig. 3 — widok od le¬ wego konca na fig. 1 narzadów do zmiany kie¬ runku ruchu urzadzenia uruchomiajacego licz¬ nik obrotów, fig.* 4 — widok w kierunku strzal¬ ki IV — IV na fig. 3 czyli widok czeaciowy ma¬ szyny od strony tylnej, fig. 5 — zab ilorazowy z jego urzadzeniem sterujacym, fig. 6 — szcze¬ gól widziany w kierunku strzalki VI — VI na fig. 2, fig. 7 — szczegól widziany w kierunku strzalki VII — VII na fig, 2, fig. 8 — widok czesciowy od strony tylnej, czyli w kierunku strzalek VIII — VIII na fig. 1, fig. 9 — czesc prawa urzadzenia przedstawionego na fig. 1, przy czym niektóre narzady sa usuniete w celuukazania innych polozonych poza nimi, fig. 10— szczegól urzadzenia widziany w kierunku strza¬ lek X — X na fig. 1, fig. 11 — widok z przodu maszyny klawiszy sterujacych i czesci przyleg¬ lych, fig. lla — widok z przodu maszyny klawi¬ sza + i klawisza X oraz czesci przyleglych, fig. llb — widok z przodu maszyny klawisza — i klawisza : oraz czesci przyleglych, fig. lic — szczegól urzadzenia do unieruchomiania klawi¬ szy, fig. 12 — widok w kierunku strzalek XII— XII na fig. 10 sprzegla napedowego, fig. 13 — widok maszyny od dolu, fig. 14 — widok z przo¬ du szczególu mechanizmu do przesuwania (tabu¬ lacji), fig. 15 — przekrój wzdluz linii XV — XV na fig, 14, fig. 16 podaje inna postac wykona¬ nia maszyny wedlug wynalazku, w której prze¬ widziany jest tylko klawisz do dodawania, lecz nie ma klawisza do odejmowania. Odejmowania dokonywa sie przez nacisniecie klawisza :, gdy dzwignia robocza jest nastawiona w swe poloze¬ nie najnizsze.Dla przejrzystosci na rysunku uwidocznione sa jedynie czesci glówne.W opisie oznaczenia prawy, lewy, tylny przed¬ ni sa uzyte tak, jak sie odnosza do pracownika, siedzacego przy klawiaturze maszyny.Maszyna jest w glównych /zarysach zbudo¬ wana zgodnie z patentami brytyjskimi nr nr 351 276 i 431 627 (odnosne patenty amerykanskie « nr nr 2 108 596 i 2243 075), aczkolwiek wyna¬ lazek nie ogranicza sie do tego typu maszyny.Mechanizm napedowy moze byc zbudowany zgod¬ nie z patentem brytyjskim nr 413 205 (patenty amerykanskie nr nr 2 068 899 i 2 127 102). Me¬ chanizm wynikowy i. licznik obrotów moga byc nastawiane na zero w dobrze znany sposób, na przyklad recznie (patent amerykanskli nr 2 188 748), podczas gdy mechanizm nastawczy moze byc nastawiany na zero zgodnie z patentem brytyjskim nr 413 205.Maszyna typu Odhnera posiada mechanizm nastawczy (beben U o kolach szczeblowych,) osa¬ dzony obrotowo w nieuwidocznionych na rysun¬ ku sankach, przesuwnych wzdluz walu 5, beda¬ cego glównym walem napedowym. Podczas licze¬ nia wal 5 jest obracany silnikiem elektrycznym wraz z bebnem U w jednym lub drugim kiefunku obrotu' (obrót '-— w kierunku ruchu wskazówki zegara i obrót + w kierunku odwrotnym do ru¬ chu wskazówek zegara na fig. 2)-Do nastawia¬ nia liczb w mechanizmie nastawczym przewidzia¬ nych jest dziesiec klawiszy liczbowych 200, ozna¬ czonych odnosnymi cyframi. Ponadto maszyna posiada trzy klapisze 197—199 do przesuwania sanek. Klawisz 197 sluzy do przesuwania skoka¬ mi stopien po stopniu w prawo, klawisz 199 sfc- zy do przesuwania stopien po stopniu w lewo, klawisz zas 198 sluzy do przesuwu „calkowite¬ go". Gdy klawisz 198 zostaje nacisniety beben U przesuwa sie w swoje krancowe lewe poloze¬ nie. Maszyna posiada równiez klawisz 1 mnoze¬ nia oznaczony znakiem x do obrotów + bez na¬ stawiania na zero mechanizmu nastawczegp, kla¬ wisz 2 dzielenia oznaczony znakiem : do i obro¬ tów — bez nastawiania na zero mechanizmu na¬ stawczego, klawisz 203 dodawania oznaczony zna¬ kiem + do obrotów + z doprowadzeniem do ze¬ ra mechanizmu nastawczego po kazdym jego o- brocie oraz klawisz 20U odejmowania oznaczony znakiem — do obrotów — z doprowadzaniem do zera mechanizmu . nastawczego po kazdym jego obrocie. ' W lewo od klawiatury znajduja sie dwie dzwignie, a mianowicie glówna dzwignia steru¬ jaca 201 (fig. 1 i 13) i jej dzwignia wylaczaja-. ca 202. Dwa klawisze 203 i 20U sa calkowicie nie¬ zalezne od tych dzwigien, czyli ze polozenie tych dwóch dzwigien nie. wywiera zadnego . wplywu na operacje dodawania i odejmowania. Glówna dzwignia 201 jest osadzona wahliwie na czopie 205, przymocowanym do dolnej plyty 206 i moze byc nastawiana w trzech ^polozeniach, a miano¬ wicie w dwóch polozeniach a i b mnozenia oraz w polozeniu c dzielenia. W polozeniach tych dzwignia 201 jest zabezpieczana ramieniem 209, wspólpracujacym z trzema rowkami dzwigni 201. Ramie 209 jest dociskane do dzwigni 201 za pomoca sprezyny 210 i jest osadzone wahliwie na czopie 211, przymocowanym do dolnej plyty 206. Ramie 213 dzwigni sterujacej 201 moze po¬ ruszac sie w wycieciu 21U (fig. 3) dzwigni 215, osadzonej wahliwie dookola czopa 216, przymo¬ cowanego do lewej scianki 217 ramy maszyny.Na wale 218 (fig. 1, 3 i 5) osadzony jest obro¬ towo zab ilorazowy. 219, uruchomiajacy licznik obrotów (nieuwidoczniony na rysunku). Wal ten jest osadzony obrotowo w bocznych sciankach ra¬ my maszyny i moze równiez poruszac sie w kie¬ runku osiowym. Na wale 218 sztywno osadzone jest kolo zebate 220 (fig. 5). Piasta J:ego kola jest zaopatrzona po obu stronach w wystepy 221.Gdy wal 218 zostaje przesuniety osiowo, jeden lub drugi z tych wystepów wchodzi w rowek w piascie jednego lub drugiego kola zebatego 222, 223, zaleznie od kierunku przesuniecia. Kola te sa luzno osadzone na wale 218 i sa stale nape¬ dzane w kierunkach odwrotnych za pomoca glów¬ nego walu 5 za posrednictwem przekladni zeba¬ tej (nieuwidoeznionej na rysunku). (Kolo 220 na¬ pedza wirnik przenoszenia dziesiatek licznika obrotów).Gdy wal 218 jest , przesuwany w kierunku strzalki o znaku + na fig. 5, wal ten jest na- — 2 —pedzany kolem 222, obracajacym sie w tym sa¬ mym kierunku co wal 5. Dzieki temu waly 5, 218, beben U i zab ilozazowy 219 maja ten sam kieru¬ nek obrotów. Jest to przy mnozeniu normalne polozenie walu 218, które w opisie niniejszym zwane jest polozeniem +. . Lecz gdy wal 218 zostaje osiowo przesuniety w kierunku strzalki o*znaku — w jego kranco¬ we lewe polozenie, waly 5 i 218 obracaja sie w kierunkach odwrotnych, czyli beben 4 i zab ilo- razowy 219 obracaja sie w kierunkach przeciw¬ nych. Jest to polazenie normalne przy dzieleniu i zwane jest polozeniem —. Przesuniecie osio¬ we walu 218 jest dokonywane za pomoca dzwig¬ ni 225 (fig." 3 i 5), wahliwej na nieruchomym czopie 22U i zaopatrzonej w kulaczek 226. Kula- czek ten wspólpracuje z pierscieniowym rowkiem 227 na koncu walu 218. Gdy. dzwignia 225 jest wychylana w kierunku — (zaznaczonym strzal¬ ka na fig. 5), wal 218 jest przesuwany w swe polozenie — i odwrotnie. Wahadlowy ruch dzwig¬ ali 225 jest ograniczony krawedziami 228.* Z dzwignia 225 przegubowo polaczone jest za po¬ moca czopa 230 ramie 229, zaopatrzone w trzy zlobki 231. Sprezyna 232 dociska ramie 229 do czopa 233 przymocowanego do dzwigni 215. Od¬ leglosc pomiedzy sasiednimi zlobkami 231 jest dobrana tak, by pozwolic na taki ruch ramienia 229., jaki jest potrzebny, aby umozliwic przesu¬ niecie walu 218 z polozenia '+ w polozenie — i odwrotnie. Odleglosc ta jest zatem równa od¬ leglosci, o która czop 233 przesuwa sie.* gdy dzwignia sterujaca 201 jest wychylana ze swego polozenia b -(mnozenie) w polozenie c (dziele¬ nie), co powoduje, ze ramie 213 dzwigni steruja¬ cej 201 slizga sie w skosnej czesci wyciecia 21U (fig. 3) a dzwignia 215 zostaje wychylona ku górze lub w kierunku odwrotnym do ruchu wska¬ zówki zegara na fig. 3.Dzwignia 225 moze jednakze byc poruszana równiez bez pomocy dzwigni sterujacej 201. Do tego celu sluzy galka 23A. (fig. 3 i 4), przymo¬ cowana do ramienia 229, przechodzaca przez wy¬ ciecie w oslonie 235 maszyny i uruchomiana recznie z zewnatrz. Gdy galka ta zostaje nacis- N nieta ku dolowi, a nastepnie przesunieta w po¬ lozenie—, wal 218 zeba ilorazowego zostaje prze¬ suniety ze swego polozenia + w polozenie — mimo, ze dzwignia 201 nadal znajduje sie w swym polozeniu b mnozenia. Teraz mozna doko¬ nac na maszynie „mnozenia minusowego". Ta¬ kie „mnozenie minusowe" stosuje sie na przyklad do rozwiazywania zagadnien typu: a.b — c.d.Najpierw oblicza sie pierwszy iloczyn a.b w me¬ chanizmie wynikowym w zwykly sposób, nastep¬ nie zas róznica jest obliczana bezposrednio przez obliczenie drugiego iloczynu c.d przy stosowaniu obrotów —. W celu osiagniecia, prawidlowego wskazania mnoznika w liczniku obrotów, przy takiej operacji, potrzeba, by wal 218 zeba ilora¬ zowego zostal' przesuniety w swe polozenie — tak, by podezas mnozenia minusowego beben U obracal sie w kierunku — lecz zab ilorazowy obracal sie w kierunku +.Jezeli dzwignia sterujaca 201 jest przesta¬ wiona w polozenie c (dzielenie), galka 23A. moze byc przesunieta recznie w kierunku przeciwnym, to jest w polozenie + w celu przeprowadzenia „dzielenia minusowego". Takie „dzielenie minu¬ sowe" moze byc stosowane na przyklad do roz¬ wiazania zagadnienia typu a:b — c:d. Wówczas pierwszy iloraz a:b oblicza sie w zwykly sposób (przy obrotach bebna U w kierunku — i zeba 219 w kierunku + i wynik pozostawia sie w liczni¬ ku obrotów (który nie zostaje sprowadzony do zera). Nastepnie wal 218 przesuwa sie w jego polozenie + przez poruszenie galki 23U i oblicza sie drugi iloraz. Podczas tej operacji zarówno beben U jak i zab ilorazowy 219 obracaja sie w kierunku — tak, ze drugi iloraz c:d w ten spo¬ sób obliczony zostaje bezposrednio odjefty od pierwszego ilorazu-. Róznica ukazujc sie bezpo¬ srednio w liczniku obrotów.Jak pokazano na fig. 3, wewnetrzne krawe¬ dzie 2311 obydwóch zlobków zewnetrznych 231 sa pochylone ku zlobkowi srodkowemu. Gdy dzwignia 225 zostala wysunieta ze swego poloze* nia normalnego za pomoca galki 234, nastepna zas dzwignia 201 jest przesuwana z jej poloze¬ nia a lub b w polozenie c lub odwrotnie, czop 233 slizga sie po pochylych krawedziach 2311 i wcho¬ dzi do zlóbka srodkowego 231.Dzwignia 215 ma u góry odgieta czesc 236 (fig. 3 i 4), na której obrotowo osadzony jest na czopie 238 zabierak 237'. Wystajacy koniec za- bieraka 237 jest sciagany ku dolowi za pomoca sprezyny 239 do zetkniecia z dzwignia 100 prze¬ noszenia dziesiatek najwyzszego stopnia dzie¬ sietnego mechanizmu wynikowego, czyli jegor krancowego lewego kola sumujacego. Dzwignia 100 jest wychylana ku górze, gdy kolo cyfrowe najwyzszego stopnia dziesietnego przesuwa sie z cyfry 9 na 0 lub odwrotnie. Gdy dzwignia 201 jest w swym polozeniu a lub b, wychylanie dzwig¬ ni 100 powoduje pociaganie zabieraka 237 ku górze. Dzwignia 102 impulsu zatrzymania nie jest jednak wtedy zabierana, gdyz nie lezy na drodze ruchu zabieraka 237. Lecz gdy dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu c, dzwignia 102 impulsu zatrzymania lezy na drodze ruchu zabieraka 237 i przy odchylaniu dzwigni 100 jest wychylana ku górze (w kierunku odwrotnym do .ruchu wskazówek zegara na fig. 3) i zatrzymujemaszyne w sposób opisany w patencie brytyjskim nr 413 205.Zmiany przesuwu sanek -za posrednictwem dzwigni wylaczajacej dokonywa sie w sposób opisany ponizej.W dolna plyte 206 (fig. 1 i 13) wkrecone sa dwie sruby 2U0, przechodzace przez wyciecie w sankach 2Ul, przesuwnych prostoliniowo po wspomnianej plycie dolnej. Zamocowany w tych sankach czop 2U2 wchodzi w wyciecie dzwigni 201 tak, ze przy przesuwaniu dzwigni 201 sanki 2Ul postepuja za nia. Dzwignia, wylaczajaca 202 posiada wyciecie, 2UU z dwoma wglebieniami, przez które przechodzi jeden z dwóch czopów 2U3. Sprezyna 2U5 laczy sanki 241 z dzwignia 202 i zmusza te ostatnia do przyjecia takiego polozenia, przy którym czop 2US wchodzi w jedno z wglebien wyciecia 244. Do dolnej plyty 206 przymocowany jest równiez czop 246, na któ¬ rym moze sie wahac dzwignia wychylna 247.Dzwignia ta podtrzymuje czop 248, na którym wahliwie osadzona jest dzwignia 249. Czo^ ten wchodzi poza tym w,wyciecie plytki tabulacyjnej *250, zaopatrzonej w dwa czopy 251, 252 i odcia¬ ganej sprezyna 253 w prawo na fig. 1. Gdy dzwignia sterujaca 201 znajduje sie w swym po¬ lozeniu b, równoczesnie zas dzwignia wylaczaja¬ ca 202 jest w swym normalnym polozeniu wska¬ zanym na fig. 1 strzalka skierowana w prawo, wówczas plytka tabulacyjna 250 opiera sie o dol¬ ny koniec dzwigni 25U (fig. 1,13, 14, 15) do prze¬ suwu sanek w prawo. Lecz gdy dzwignia steru¬ jaca jest przesuwana w swe polozenie a, wów¬ czas sanki 2Ul ze swym ramieniem 2UH sa prze¬ suwane w lewo na fig. 1 i za pomoca czopa 252 wychylaja plytke tabulacyjna 250 w lewo az do oparcia tej plytki o dolny koniec dzwigni 255. (fig. 1, 13, 14 i 15) do przesuwu w lewo. Gdy zas dzwignia 201 zostaje przesunieta w swe po¬ lozenie c, plytka tabulacyjna 250 zostaje pociag¬ nieta dzieki napieciit sprezyny 253 do zetkniecia z dzwignia 254 do przesuwu stopniowego i po¬ zostaje z nia w, zetknieciu: Jezeli jednak dzwignia wylaczajaca 202 jest w swym krancowym lewym polozeniu (polozenie czynne), oznaczonym strzal¬ ka pionowa ( y ) na fig. 1, podczas gdy dzwig¬ nia 201 znaj*duje sie w swym polozeniu b, plyt¬ ka tabulacyjna 250 swym czopem 251 opiera sie o krawedz 2021 dzwigni wylaczajacej 202 i jest dzieki temu utrzymywana w swym srodkowym polozeniu nieczynnym, nie opierajac^ sie o zadna z dzwigien 25U, $55. Gdy teraz dzwignia 201 zo¬ staje przesunieta w,swe polozenie a, plytka ta¬ bulacyjna 250 zostaje wychylona az do oparcia sie o dzwignie 255. Gdy dzwignia 201 zostaje przesunieta w swe polozenie c, plytka tabulacyj¬ na 250 znowu opiera sie o dzwignie 254. Reasu¬ mujac, mozna powiedziec, ze przy róznych polo¬ zeniach dzwigni wylaczajacej 202 samoczynny przesuw* stopniowy nie zachodzi tylko przy polo¬ zeniu b dzwigni 201.Przy uruchomianiu dzwigni 25U beben U zo¬ staje samoczynnie przesuniety o jeden stopien w prawo, gdy zas uruchomia sie 'dzwignie 255, wspomniany beben zostaje przesuniety o Jeden stopien w lewo. Jak to uwidoczniono na fig. 14 i 15, dzwignia 25Uf osadzona wahliwie na wale 35 klawiszy, przesuwa za pomoca chwytaka 16U ze- batke 61 w prawo. Zebatka ta jest przymocowa¬ na do sanek bebna U, dzieki czemu wspomniany beben jest przesuwany o jeden stopien w pra¬ wo. Gdy klawisz 197 do przesuwu stopniowego w prawo zostaje nacisniety, dziala on za posred^ nictwem lacznika 160 na chwytak 16U- Dzwignia 255 tworzy jedna calosc z ^czlonem U3 (fig. 14, 15), któr^ moze byc równiez bezposrednio uru¬ chomiany wskutek nacisniecia, klawisza 199.Gdy dzwignia 255 zostaje wychylona w kierunku strzalki A na fig. 1, beben U zostaje przesuniety o jeden stopien w lewo, czyli w kierunku wyz¬ szych stopni dziesietnych. Mechanizm do przesu¬ wu stopniowego jest opisany szczególowo w pa¬ tentach amerykanskich nr nr 2 108 596; 2 243 075.Ponizej opisano ograniczenie ruchu przesuwne¬ go bebna U* Dzwignia wychylna 247 wykonywa jeden ruch wahadlowy w kierunku strzalki B (fig. 1 i 13) i z powrotem w czasie, gdy beben U wykonywa jeden lub wieksza liczbe obrotów i zostaje za¬ trzymany zapadkami 5U i 57 (fig. 2). Ruch wa¬ hadlowy moze byc przeniesiony za pomoca dzwigni 2U9 oraz wystepu 257 na plytke tabu¬ lacyjna 250. Dzwignia %U9 posiada wyciecie 258, 0 którego krawedzie opiera sie wystep 260 (fig. 1 i 8) zgietej pod katem prostym listwy 259 przesuwnej wzdluz nieruchomych czopów 262.Sprezyna 261 (fig. 1) dociska listwe 259 w le¬ wo (fig. 1 i 5) do narzadu 263, sluzacego do sprzegania zebu ilorazowego 219 z sankami be¬ bna U podczas liczenia. Gdy narzad %63 znajdu¬ je sie w swym polozeniu spoczynku (krancowe prawe polozenie), a dzwignie 201, 202 sa w po¬ lozeniu pokazanym na fig. 1 liniami ciaglymi, listwa 259 swoim wystepem 260 utrzymuje dzwignie 2U9 w takim polozeniu, ze wystep 257 plytki 250 lezy poza torem ruchu dzwigni 2U9.Czop 2U8 slizga .sie w wycieciu plytki tabulacyj¬ nej 250. Lecz gdy beben U przesuwany jest w lewo, na przyklad %a pomoca klawisza 199, list¬ wa 259 jest pociagana sprezyna 261, az do ze¬ tkniecia sie z lewa scianka 217. Ten ruch listwy • 259 z polozenia nakreslonego liniami ciaglymi w polozenie narysowane liniami przerywanymi (fig. 1) jest równy lub krótszy od^^o&leglosci ^ 4 ^.miedzy dwoma sasiednimi kolami cyfrowymi me¬ chanizmu wynikowego. Ten ruch listwy 259 po¬ woduje, ze dzwignia 249 zostaje wystepem 260 wychylona, az' do oparcia o wystep 257, wskutek czego przy nastepnym ruchu wychylnym dzwig¬ ni 247 plytka tabulacyjna jest uruchomiana i powoduje przesuw jednej z dwóch dzwigien 254, 255. . , Gdy beben 4 jest przesuwany w prawo, sprze¬ zony z nim narzad 263 porusza sie ku swemu krancowemu prawemu polozeniu i zderzav sie z listwa 259, przesuwajac ja w prawo (linie ciag¬ le na fig. 1). Poniewaz przy samoczynnym prze¬ suwie bebna ruch, ten zachodzi równoczesnie z ruchem _ dzwigni 249, przeto wyciecie 25S musi miec taki ksztalt, aby umozliwiony byl ruch wzgledny wystepu 260 w7 stosunku do dzwigni 249. Gdy dzwignia wychylna 21*7 zostaje znowu wychylona w kierunku odwrotnym do strzalki B (fig. 13), dzwignia 249 nie styka sie z wyste¬ pem 257, w wyniku czego beben 4 nie moze dalej byc przesuwany w prawo. ^ Kat obrotu dzwigni 249 jest zasadniczo rów¬ ny -calkowitemu katowi obrotu plytki tabulacyj- nej^ 250, 'zatem dzwignia 249 zawsze styka sie z wystepem 257 plytki tabulacyjnej 250, gdy dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu a.Specjalny mechanizm do wylaczania przesuwu w lewo nie jest konieczny, poniewaz sanki be¬ bna 4 w ich krancowym lewym polozeniu sa za¬ trzymane nieruchomym zderzakiem. Nawet gdy dzwignia 255 do przesuwu w lewo zostaje po¬ nownie uruchomiona, nie ma to wplywu na polo¬ zenie bebna 4- Nastawianie na obroty + i — uskutecznia sie w sposób, wyjasniony ponizej.Maly chwytak 265 (fig. 1, 2 i 13) jest osa¬ dzony obrotowo na czopie 264, przymocowanym do dzwigni wychylnej 247• Sprezyna 266 usilu¬ je wciagnac omawiany chwytak na tor ruchu dzwigni napedowej 267, przesuwanej ruchem zwrotnym, lecz odgieta czesc 268 (fig. 1 i 2) o- mawianego chwytaka unieruchomiona jest od¬ gieta czescia 269 dzwigni 271 osadzonej obroto¬ wo w prawej sciance 270 ramy maszyny. Dzwig¬ nia wychylna 247 równiez posiada czesc odgie¬ ta 272, na której zanitowany jest czop 273.Na czopie 246 równiez jest osadzona obroto¬ wo dzwignia napedowa 27U (fig. 1, 2, 13), z któ¬ ra za pomoca czopa 276 polaczony jest chwytak 275 (fig. 1, 2, 9 i 13). Sprezyna 277 dazy do wciagniecia wspomnianego chwytaka 275 na droge ruchu wychylnej dzwigni napedowej 267, lecz normalnie chwytak jest unieruchomiony i utrzymany poza torem tej dzwigni za pomoca odgietego wystepu 278, opierajacego sie o jedna krawedz dzwigni wychylnej 24-7.Dzwignia 267, sterujaca chwytaki 265, 27'5, jest wahliwie osadzona na czopie 279 (fig. 2) i posiada podluzne- wyciecie, w którym obraca sie mimosród 281, poruszajacy dzwignie ruchem* wahadlowym. Wal 280 mimosrodu jest napedza¬ ny poprzez przekladnie zebate (nie pokazane na rysunku) silnikiem maszyny do liczenia.Na sankach 241 umocowany jest czop 282 (fig. 1, 9 i 13), który wchodzi w wyciecie w prze.dnim koncu dzwigni 283, wahliwej na czo¬ pie 284, umocowanym na dolnej plycie 206. Tyl¬ ny koniec wspomnianej dzwigni 283 ma ksztalt haczyka i unieruchomia chwytak 275 wbrew dzialaniu sprezyny 277, gdy dzwignia 201, ste¬ rujaca sanki 241 jest w swym polozeniu a lub b.Do dzwigni napedowej 27U przymocowany jest czop 285 (fig. 9), wchodzacy w wyciecie w kon¬ cowej czesci plytki kontrolnej 287 (fig. 1, 2, 9 i 13). Pomiedzy dzwignia napedowa 27U a plyt¬ ka kontrolna 287 umocowana jest sprezyna 288 poruszajaca plytke 287 [w kierunku strzalki F (fig. 1), gdy dzwignia 274 zostaje wychylona do tylu, czyli w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 1. Plytka* kontrolna 287 posiada wystepy 289, które stykaja sie z jednym z ramion 290, 291 zaleznie od kierunku wychylenia plytki w prawo lub w lewo (fig. 1 i 9). Ramiona 290, 291 stanowia jedna calosc z klawiszami 1, 2. Przesuwanie plytki kontrolnej 287 z prawa w lewo (czyli z polozenia — na + ) i odwrotnie jest uskuteczniane za pomoca czo¬ pa 292, poruszajacego sie w. wycieciu w zagie-« tej czesci 293 dzwigni 294 (£g. 1, 2, 6 i 13).Przesuwanie dzwigni 294 opisane jest szczególo¬ wo ponizej. Sprezyna 295, laczaca dzwignie 247 i 274 utrzymuje dzwignie te w ich polozeniach spoczynku i dociska je odpowiednio do czopów 296 lub 297 przymocowanych do dolnej plyty 206.Na czopach 284, 298 (fig. 1, 8, 9, 13), przy¬ mocowanych do wspomnianej dolnej plyty, osa¬ dzony jest przesuwnie narzad uhieruchomiajacy 299. Narzad ten posiada podluzne wyciecie 300, przez które przechodzi wystep 260 listwy 259.Sprezyna 301 laczy listwe 259 i narzad uniera- chomiajacy 299, którego prawy koniec posiada dwa zderzaki 302, 303. Przy polozeniu narzadu 299, uwidocznipnym na rysunku, jego zderzak 302 unieruchomia chwytak 275, podczas gdy zde¬ rzak 303 opiera sie o zagieta czesc 293 dzwigni 294- Gdy beben 4 i narzad sprzeglowy 263 zeba ilorazowego sa przesuwane w lewo, czyli w kie¬ runku wyzszego stopnia dziesietnego i gdy list¬ wa 259 jest przesuwana w polozenie pokazane liniami przerywanymi, jak opisano powyzej, na¬ rzad unieruchomiajacy 299 jest przesuwany w lewo, poniewaz lewa krawedz wystepu 260 ude-rza o lewy koniec wyciecia 300. Przesuw nada¬ ny w ten sposób narzadowi unieruchomiajacemu 299 jest cokolwiek dluzszy, niz odleglosc, o któ¬ ra dzwignia 29U i jej czesc zagieta 293 zostaly przesuniete w kierunku bocznym. Wskutek tego ruchu narzadu unieruchomiajacego 299 chwy¬ tak 275 zostaje odlaczony od, zderzaka 302. Ozna¬ cza to, ze wspomniany chwytak jest unierucho¬ miony zderzakiem 302 tylko wówczas, gdy na¬ rzad 263 znajduje sie w swym krancowym pra¬ wym polozeniu (i w wyniku utrzymuje listwe 259 w jej krancowym prawym polozeniu) i gdy równoczesnie dzwignia 29U jest w swym poloze¬ niu + , jak to uwidoczniono na rysunku, czyli gdy plytka kontrolna 287 jest wychylona az do ( oparcia sie o ramie 291 klawisza 2. Gdy narzad 263 jest w jakimkolwiek innym polozeniu, chwy¬ tak 275 jest odlaczony od zderzaka 302." Na prawej sciance maszyny (fig. 2 i 10) o- sadzony jest znany mechanizm napedowy stero¬ wany .za pomoca ramion 290, 291 (fig. 2) klawi¬ szy 1 i 2. Gdy jeden z tych klawiszy zostaje na¬ cisniety, jeden z chwytaków 304, 305 wchodzi w wyciecie ramienia klawisza i unieruchomia ten klawisz w jego polozeniu nacisnietym. Te chwy¬ taki unieruchomiajace 30U, 305 sa osadzone wa- hliwie na czopie 306 i pozostaja pod dzialaniem sprezyny 307. Na wale 5 bebna U jest sztywno osadzona tarcza nieokragla 808, po której toczy sie krazek 309 ramienia wyzwalajacego 310. Ra¬ mie to jest osadzone wahliwie na wale 35 kla¬ wiszy i jest zaopatrzone w swym dolnym kon¬ cu w czop 312 przechodzacy przez otwór 313 w saneczkach 311. saneczki te maja ponadto wy¬ ciecie 31 U, przez które przechodzi czop 315, u- mocowany w bocznej sciance 270. Wspomniane saneczki posiadaja równiez zagieta czesc 316, która zderza sie z czopem 317 chwytaka unieru- chomiajacego 30% lub 305 i zwalnia go, gdy sa¬ neczki sa przesuwane w kierunku strzalki C (fig1. 2). Wówczas klawisz 1 lub 2 powraca w swe polozenie spoczynku pod dzialaniem sprezy- jiy. Saneczki 311 maja tez wystep 318 (fig. 2 i 7), slizgajacy sie w wycieciu 319 zagietej czes¬ ci 320 sanek 2^1. Fig. 2 i 7 uwidoczniaja poloze¬ nie, jakie przyjmuja sanki 2A1, gdy dzwignia sterujaca 201 znajduje sie w swym polozeniu b.Saneczki 311 pozostaja w tym samym polozeniu, gdy sanki 2A.1 sa przesuwane w lewo na fig. 7 wskutek przesuwania dzwigni sterujacej 201 w. polozenie a. Lecz jezeli dzwignia 201 jest przed¬ stawiana w polozenie c, sanki 21*1 sa przesuwa¬ ne w prawo na fig. '7 i wystep 318 jest przesu¬ wany do góry w wycieciu 319. Wówczas sanecz¬ ki 311 sa wychylane na czopie 315, a czop* 312 slizga sie w otworze 313. Zagieta czesc 316 sa¬ neczek 311 jest przesuwana w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 2 i zostaje zatrzyma¬ na w takim polozeniu, przy którym saneczki 311, podczas swego ruchu w kierunku strzalki C, nie dzialaja na chwytak unieruchomiajacy 30U lub 305.Gdy beben U znajduje sie w swym polozeniu spoczynku, jest on trzymany w dobrze znany spospb za pomoca zapadek 57, 5U oraz sprezyny 59 (patent brytyjski nr 413 205). Lewa zapadka 57 posiada czop 321, mogacy oddzialywac na dzwignie impulsowa 322, wahliwa na wale 5.Wystep 323 (fig. 2) dzwigni 322 zwalnia chwy¬ tak 504 lub 305 z zaczepu z klawiszem 1 lub 2, gdy dzwignia impulsowa 322 jest wychylana w kierunku strzalki D. Dzwignia 322 jest wychy¬ lana dzieki temu, ze podczas zatrzymania bebna U zapadka 5U nastepuje male przesunie¬ cie zapadki 57. Sprezana 32A. dociska dzwignie impulsowa 322 do czopa 821.Na prawej sciance 270 umocowane sa wy- chylnie na czopie 325 haczyki 271 A 326 (fig. 2, 2a i 2b). Haczyk 271 jest odciagany ku górze sprezyna 327 i opiera sie swym koncem 328 o czop 329 na dzwigni impulsowej 322. Jak wyzej wspomniano, haczyk 271 posiada odgieta czesc 269, która zaczepia za czesc chwytaka 265. Ha¬ czyk ten ma równiez wystep 330, opierajacy sie o czop 273 dzwigni wychylnej 2U7. Haczyk 326 spoczywa swa dolna krawedzia na czesci 269 haczyka 271 i uruchomia dzwignie kontaktowa 381 za pomoca jej czopa 332, gdy haczyk 271 jest wychylany w kierunku . strzalki E, przy czym omawiana dzwignia kontaktowa 331 zosta¬ je wychylona na nieruchomym wale 333 i zamy¬ ka wówczas kontakt elektryczny 83U, wlaczaja¬ cy silnik napedzajacy maszyne.Na wsporniku 335 (fig, 2 i C) przymocowa¬ nym do zewnetrznej prawej scianki 336 maszy¬ ny (scianka ta znajduje sie w prawo od prawej bocznej scianki 270 ramy, przy czym obie scian¬ ki 270, 336 obejmuja mechanizm napedowy) jest obrotowo osadzona na czopie 337 dzwignia 29J*.Jak opisano powyzej, dzwignia ta posiada w swym dolnym koncu odgieta czesc 293 (fig. 1 i 2) z wycieciem, w którym slizga sie czop 292 plytki kontrolnej 287. Dzwignia 29U ma w swym górnym koncu ksztalt widelek 338 (fig. 2, 6, 10), które obejmuja jeden z dwóch czopów 38. Czop 38 moze przybierac trzy rózne polazenia, które sa na rysunku (fig. 6) oznaczone +, 0 i —. Gdy zaden z klawiszy 1, 2 nie jest nacisniety, czop 38 jest odlaczony od ramienia wahliwego 29.Gdy zostaje na przyklad nacisniety klawisz mno¬ zenia 1, ramie 29 przesuwa czop 38 w kierunku bocznym w polozenie + za pomoca sanek $7, jak opisano w patencie brytyjskim nr 314 205, a — 6 —wówczas wspomniany czop naciska na lewa czesc widelek 33§ tak, ze dzwignia nawracajaca 294 przyjmuje polozenie uwidocznione na fig. 6. Zo¬ staje ona w tym polozeniu unieruchomiona wsku¬ tek nacisku na ramie z nacieciami 339 narzadu przymocowanego do bocznej scianki 336. Gdy czop 38 powraca w swe polozenie 0, czyli gdy maszyna zostaje zatrzymana, dzwignia nawra¬ cajaca 294 pozostaje w swoim polozeniu +.Lecz gdy klawisz 2 dzielenia zostaje nacisniety, czop 38 zostaje z dzwignia nawracajaca 29U w podobny sposób przesuniety w swe polozenie — i tam unieruchomiony w sposób powyzej opisa¬ ny. Teraz dzwignia nawracajaca 294 jest w swym polozeniu —, jak pokazano liniami prze¬ rywanymi na fig. 1, i utrzymuje plytke kontrol¬ na 287 w polozeniu odchylonym — w lewa strone (fig. 1). Gdy teraz wspomiana plytka 287 zo¬ staje przesunieta w kierunku strzalki F, prze¬ suwa ona równiez / klawisz mnozenia 1 tak,, ze klawisz ten zostaje samoczynnie przesuniety ku dolowi w swe polozenie nacisniete. Lecz gdy czop 38 zostaje przesuniety w swe polozenie + (fig. 6) wskutek recznego nacisniecia klawisza 1 mno¬ zenia, wówczas wychyla on dzwignie nawraca¬ jaca 294 w jej polozenie -+- (pokazane n^a fig. 1 liniami ciaglymi). Gdy teraz plytka kontrolna 287 zostaje przesunieta w kierunku strzalki F, klawisz dzielejnia 2 zostaje samoczynnie sciag¬ niety w dól. Reasumuj4c, gdy czop 38 zostaje przesuniety w swe polozenie i+, klawisz 2 dziele¬ nia zostaje samoczynnie sciagniety ku dolowi, lecz gdy czop 38 zostaje przesuniety w swe po¬ lozenie —, klawisz 1 mnozenia zostaje sciagnie¬ ty w dól.Mechanizm zabezpieczajacy musi byc tak mocny, by jego dzialanie przeciwstawialo sie na¬ ciskowi sprezyny 301, przenoszonemu za po¬ srednictwem narzadu unieruchomiajacego 299 (fig.l).Klawisz 203 (klawisz dodawania) oraz kla¬ wisz 20U (klawisz odejmowania) sa obrotowo o- sadzone na wale 3Ul (fig. 10 i 11). Za pomoca nasadki 342 klawisz dodawania 203 uruchoniia dzwignie 344, klawisz zas odejmowania dziala na dzwignie 345 za pomoca nasadki 343. Dzwig¬ nie 344, 345 sa osadzone wahliwie na nierucho¬ mym czopie 346 i sa pociagane ku górze sprezy¬ nami 347, 348. Na dzwigniach tych osadzone sa wahliwie haczyki 349, 350. Umocowany na dol¬ nej plycie 206 czop 351 przechodzi przez wycie¬ cia we wspomnianych haczykach tak, ze przy ruchu dzwigien 344, 345 haczyki sa wychylane na swych czopach 352 i 353 (fig. lla, llb). Rów¬ niez dzwignie 344, 345 posiadaja wyciecie na czop 351 do umozliwienia ich wychylania. Dzwig¬ nia 344 dziala za pomoca swego wystepu 354 na klawisz 1 mnozenia, dzwignia zas 345 za po¬ srednictwem wystepu 355 oddzialywa na klawisz * 2 jdzielenia. Ponadto czesc 356 dzwigni 344 uru¬ chomia haczyk 358 (fig. 10, 11, lla, llb). W podobny sposób dzwignia 345 uruchomia wspom¬ niany haczyk 358 swoja czescia 357. Klawisze 1 i 2 sa utrzymywane w polozeniu nacisnietym za pomoca chwytaków 304, 305, które moga byc zwolnione saneczkami 311 wspóldzialajacymi z ramieniem wyzwalajacym 310 (fig. 2) albo dzwignia impulsowa 322 zaleznie od polozenia dzwigni sterujacej 201. Klawisze 1, 2 podtrzy¬ muja male zapadki 360 lub 361 (fig. 10), do¬ ciskane sprezynami 362 do wystepów na klawi- .<• szach.Klawisze 1, -dzialaja na sanki 363 lub 364 (fig. 10) umocowane wahliwie i przesuwnie na nieruchomym wsporniku 365 i pozostajace pod dzialaniem sprezyny 366. Sanki posiadaja odgie¬ te wystepy 367 lub 368 i na tych wystepach wahliwie osadzone sa haczyki 369 lub 370. PooV dzialaniem sprezyn 371 lub 372 haczyki opiera¬ ja sie o sanki 36 lub 37 (fig. 2, 6 i 10). Sanki te oraz sposób ich dzialania sa szczególowo opisa¬ ne w patencie brytyjskim nr 413 205. Sa one\ sciagane ku dolowi sprezynami 42.Ramie wyzwalajace 310 ma wyciecie, miesz¬ czace czop 373 (fig. 10). Czop ten jest osadzony na dzwigni 375 wahliwej dookola nieruchomego czopa 374- Dzwignia 375 posiada poza tym czesc odgieta 376. Gdy dzwignia 375 jest wychylana, czesc 376 wchodzi w wyciecie 377 dzwigni 358^ Gdy dzwignia ta jest naciskana ku dolowi dzia¬ laniem jednego z dwóch klawiszy 203, 204 (fig. 10, 11, lla i llb) czesc odgieta 376 (fig. 10) opiera sie o wystep 378 tak, ze gdy dzwignia 375 jest wychylana, dzwignia 358 zostaje po¬ pchnieta ku tylowi w kierunku strzalki H (.w prawo na fig. 10). Za pomoca czopa 379 dzwig¬ nia 358 jest umocowana wahliwie na sankach 380. Jest ona uruchomiana sprezyna 381. Wspom¬ niane sanki, moga przesuwac sie po nierucho¬ mych czopach 382 i podtrzymuja czop 383, któ- , ry uruchomia dzwignie impulsowa 322 (fig. 2 i 10), gdy sanki sa posuwane w kierunku strzal¬ ki H, przy czym chwytaki 304 i 305 zostaja wy¬ chylone w swe polozenie wyzwalajace. Ponadto sanki 380 podtrzymuja,czop 384 (fig. 10), któ¬ ry wyzwala obydwa haczyki 369, 370 przy wspomnianym ruchu sanek ku tylowi.Kolo zebate 385 (fig. 10 i 12) jest stale po¬ laczone z walem silnika za posrednictwem prze¬ kladni zebatej. Piasta kola '385 ma zlobek 386, do którego wchodzi wystep- 387 kola zebatego 388, podczas sprzegania tych kól. Wspomniane kolo 388 posiada czesc sprzeglowa 389 skosnie scie¬ ta w miejscu 390. Sprezyna 391 dociska kolo 388z czescia sprzeglowa 889 do ramienia 892(figr. 10 i 12), które normalnie utrzymuje wystep 887 rozlaczony od zlobka 886. Wspomniane ramie jest wahliwie osadzone na nieruchomym czopie 398. Kolo 388 pozostaje w stalym zazebieniu z kolem zebatym 394. (fig. 10) osadzonym na wa¬ le 71*. W swym polozeniu najblizszym srodka ma¬ szyny sanki 380 sa unieruchomione za pomoca zapadki 395 pozostajacej pod dzialaniem spre¬ zyny 896. Podczas wyzwalania zapadka ta jest wyzwalana czopem 397 osadzonym na kole 89U.Z ramieniem sprzeglowym 392 (fig. 10) pola¬ czony jest za pomoca czopa 399 koniec lacznika 398. Drugi koniec wspomnianego lacznika jest wahliwie osadzony na czopie 401, przymocowa¬ nym do ramienia 400, wahliwego na nierucho¬ mym czopie 402. Ramie 400 posiada wystep 403, który wchodzi w wyciecie 404 tarczy 405, zamo¬ cowanej na wale 5. Ramie 400 mozna wychylac poslugujac sie klawiszem zerowym 406. Klawisz ten moze byc oczywiscie nacisniety tylko- wów¬ czas, gdy beben 4 jest w swym polozeniu spo¬ czynku, poniewaz tylko wówczas wystep 403 mo¬ ze wejsc w wyciecie 404- Ramie sprzeglowe 392 posiada czop 407 (fig. 10), dociskany sprezyna 408 do zderzaka 409.Sprezyna ta jest napieta pomiedzy lacznikiem $98 a sankami 380.Druga sprezyna 410 osadzona pomiedzy nie¬ ruchomym czopem 402 a sankami 380 sluzy do « przywracania czesci 406, 398, 380, 392 w polo¬ zenie spoczynku. Podczas calej operacji przy¬ wracania stanu zerowego kontakt elektryczny 334 silnika pozostaje zamkniety dzwignia ko¬ lankowa 411 wahliwa na wale 33$. Przymoco¬ wany do sanek $80 czop 412 wchodzi w wycie¬ cie dzwigni 411* Gdy sanki 880 sa przesuwane do tylu, czyli w prawo na fig. *10, czop ten wy¬ chyla wspomniana dzwignie 411 slz do zamknie¬ cia za posrednictwem dzwigni 331 kontaktu 334- Jak wspomniano powyzej, glówna dzwignia sterujaca 201 moze przyjmowac trzy polozenia a, bi c (fig. 1, 11 i 13), dla których umieszczo¬ no na oslonie nastepujace znaki symboliczne: a) x b) ' | xic): < Dzwignia wylaczajaca 202' moze byc nastawiana w dwa polozenia, jak uwidoczniono na fig. 1, mianowicie w polozenie prawe : i poloze¬ nie lewe ^ . Dzwignie te steruja, pomiedzy innymi operacjami, samoczynnym przesuwem bebna 4 w podany ponizej sposób.Polozenie I. Dzwignia 201 znajduje sie w polozeniu a, dzwignia zas wylaczajaca 202 — w vswym lewym lub prawym polozeniu. Przy ope- ' facjach mnozenia za pomoca klawisza 1 beben 4 jest przesuwany q jeden stopien V lewo, za kaz¬ dym razem, gdy pracownik zdejmuje palec z kla¬ wisza mnozenia po niezbednej liczbie obrotów bebna dla danego stopnia dziesietnego mnozni¬ ka. Po tym samoczynnym przesuwie \operator ponownie' naciska na klawisz 1 w celu mnozenia w nastepnym wyzszym stopniu dziesietnym mnoznika.Polóz je nie II. Dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu 6, plzwignia zas \wylaczajaca 202—w swym prawym polozeniu. Gdy operator odejmuje palec od klawisza mnozenia po nie¬ zbednej liczbie obrotów bebna 4, beben zostaje samoczynnie przesuniety o jeden stopien w pra¬ wo. Wówczas operator ponownie naciska kla¬ wisz 1 w celu mnozenia w nastepnym wyzszym stopniu dziesietnym mnoznika itd.Polozenie III. Dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu b, dzwignia wylaczajaca 202 w swym lewym polozeniu. Gdy operator odej¬ muje palec od klawisza mnozenia, beben nie jest przesuwany samoczynnie (lecz moze on byc recz¬ nie przesuwany za pomocz klawiszy 197, 199).Poftozenie IV. Dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu c, dzwignia zas 202 — w swym lewym lub prawym polozeniu. Operator naciska klawisz 2 dzielenia, po czym natych¬ miast odejmuje swój palec. Beben 4 jest samo¬ czynnie obracany w kierunku — (czyli w kie¬ runku ruchu strzalki zegara na fig. 2), albo kie¬ runku + (w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówki zegara na fig. 2). Po wlasciwej licz¬ bie obrotów w odnosnym kierunku beben zostaje samoczynnie przesuwany o jeden stopien w pra¬ wo. Maszyna samoczynnie dokonywa „skrócone¬ go" dzielenia. (Dzielenie skrócone jest dziele¬ niem wykonanym przy najmniejszej liczbie obro¬ tów).Gdy klawisz 203 lub klawisz 204 zostaje na¬ cisnieta, nie nastepuje zaden przesuw bebna 4, ale po kazdym obrocie beben jest samoczynnie kasowany, czyli maszyna dziala jak maszyna do dodawania z bezposrednim odejmowaniem, nie¬ zaleznie od polozenia dzwigien 201, 202.Ponizej opisane sa rózne operacje liczenia.Przy 'dodawaniu po nacisnieciu odpowiednich klawiszy liczbowych 200 naciska sie klawisz 203.Ruch jego zostaje przeniesiony na klawisz 1 po¬ przez lacznik*344 (fig. Ha), przy czym klawisz ten zostaje unieruchomiony chwytakiem 304 (fig. 10). Zapadka 360 znajduje sie ponizej za¬ gietej czesci chwytaka 304 i zostaje wychylona, przy czym sprezyna jego zostaje napieta. Gdy lacznik 344 zostaje wychylony ku dolowi, maly haczyk 349 zostaje wychylony ponizej klawisza 1. W ten sposób lacznik 344 nie moze powrócic w swe polazenie tak dlugo, jak dlugo klawisz — 81 pozostaje nacisniety, poniewaz klawisz ten u- nieruchomia lacznik 344 za pomoca haczyka 3^9.Gdy klawisz 203 jest naciskany, sciaga on ku dolowi haczyk 358, który wówczas opiera sie o czesc 376, oraz podnosi sanki 37. Maszyna roz¬ poczyna w dobrze znany sposób (patent brytyj¬ ski nr 413 205) obrót w kierunku + (czyli w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zega¬ ra na fig. 10) tak, ze liczba naniesiona w bebnie 4 przekazana zostaje do mechanizmu wynikowe¬ go. Podczas tego obrotu wychylone zostaje za posrednictwem krazka 309 -i tarcza '308 ramie wyzwalajace 310 i za pomoca czopa 373 wychy¬ la dzwignie 375, której czesc 376 popycha ha- „ezyk358 i sanki 380 ku tylowi, czyli w kierunku strzalki H na fig. 10. W tym tylnym polozeniu sanki 380 zostaja unieruchomione zapadka 395.Gdy ramie 310 jest wychylane, dziala ono na sa¬ neczki 311, które za posrednictwem czesci 316 i czopa 317 wychylaja chwytak 304, który wy¬ zwala klawisz i, przy czym klawisz 203 zostaje przywrócony w swoje polozenie spoczynku dzia¬ laniem swej sprezyny. Nawet gdy operator trzy¬ ma klawisz 203 w polozeniu nacisnietym, chwy¬ tak 30U przy ruchu powrotnym ramienia 310 nie moze -ponownie unieruchomic klawisza 1 po¬ niewaz przy zwolnieniu chwytaka 304 z zacze¬ pu z ramieniem 310 jednoczesnie zostaje zwol¬ niona zapadka 360 i wychyla sie ku górze, czyli w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówki ze¬ gara na fig. 10. W ten sposób zapobiega sie u- nieruchomieniu klawiszy 1 i 203 chwytakiem 30./+.Mechanizm dziala, jak opisano, tylko wówczas, gdy dzwignia sterujaca 201 jest w swym polo¬ zeniu a lub b. Lecz gdy dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu c dla dzielenia, saneczki 311 zostaja uwolnione, chwytak zas 30U zostaje wylaczony dzwignia impulsowa 322, uruchomia¬ na za posrednictwem czopa 383 sankami 380, gdy te ostatnie zostaja przesuniete wskutek na¬ cisniecia klawisza 203. Przy ruchu sanek 380, równiez haczyki 369 i 370 zostaja zwolnione tak, ze sanki 37 zostaja pociagniete ku dolowi dzia¬ laniem sprezyny A2 i w znany sposób (patent brytyjski nr 413 205) zatrzymuja maszyne po jednym tylko obrocie bebna 4- Gdy beben zostal przywrócony w swe polozenie spoczynku (kran¬ cowe prawe polozenie), ramie 310 i dzwignia 375' zostaja wychylone ku tylowi a haczyk 358 zo¬ staje wyzwolony i sciagniety ku* górze w swe polozenie spoczynku dzialaniem sprezyny 381.Gdy sanki 380 sa przesuwane ku tylowi, napina¬ ja one sprezyne 4.08, lecz ramie sprzeglowe 392^ jest utrzymywane w stanie unieruchomionym tarcza 405 za posrednictwem wystepu 403 ra¬ mienia 400 i lacznika 398. Dopiero po ustaniu obrotów bebna, wystep 403 wchodzi w wyciecie ? 404 tarczy 405 i sprezyna 408 sciaga lacznik 398 ku tylowi, to jest w kierunku strzalki H na fig. 10. Lacznik ten wychyla ramie 392 w kierunki odwrotnym do ruchu wskazówek zeaara i kolo zebate 388 zostaje wyzwolone. Sprezyna 391 sprzega kolo to z napedzanym mechanicznie ko¬ lem zebatym 385, dzieki czemu kasowanie bebna zostaje dokonane. Na krótko przed koncem ope¬ racji kasowania, gdy kolo 39% obrócilo sie pra¬ wie o 360°, zapadka 395 zostaje zwolniona z za¬ czepienia z czopem 397 i czesci 3801 398, 392, powodujace rozpoczecie fasowania zostaja spre¬ zyna 410 przywrócone w swe polozenie spoczyn¬ ku, a wiec ramie 392 zostaje przesuniete w tor ruchu skosnej powierzchni czesci 389, a kolo 388 zostaje odlaczono od kola 385.Podczas calej czynnosci kasowania sariki 380 utrzymuja za pomoca czopa 412 i .dzwigien 411, 331 kontakt 334 silnika w polozeniu zamknie¬ tym.Odejmowanie wykonywa sie tak samo jak do¬ dawanie z ta róznica, ze beben 4 obraca, sie w kierunku oznaczonym znakiem —, gdyz naciska sie klawisz 204, a nie 203.Jak wyzej wspomniano, dzialania dodawania i odejmowania sa zupelnie niezalezne od usta¬ wienia dzwigien 201, 202.Do wykonania mnozenia mnozna nanosi sie do bebna, a glówna dzwignie 201 ustawia sie w polo- zeaiu a lub b, podczas gdy dzwignia wylaczaja¬ ca 202 znajduje sie w swym lewym lub prawym polozeniu. To nastawienie dzwigni 202 okresla polozenie plytki tabulacyjnej 250. * x Jezeli galka 234 nie zostala osobno nastawio¬ na recznie, zab ilorazowy 219 (fig. 5) zostaje nastawiony na obroty w kierunku ' + , czyli ze zab 219 i beben 4 obracaja sie w tym samym kie¬ runku. Innymi slowy, przy zwyklym mnozeniu, zab ilorazowy (i wskutek tego równiez licznik obrotów) zawsze obraca sie w tym samym kie¬ runku, co beben 4, nawet gdy beben 4 obraca sie w kierunku oznaczonym znakiem — wskutek nacisniecia klawisza 2 dzielenia. Ponadto dzwig¬ nia 102 impulsu zatrzymania (fig. 3, 4) jest nie¬ czynna, poniewaz pozostaje ona poza torem za- bieraka 237, podczas gdy ten ostatni jest uru¬ chomiany dzwignia 100 przenoszenia .dziesiatek.Chwytak 275 jest unieruchomiony dzwignia 283 (fig. 1, 9), a saneczki 311 sa w swym polozeniu czynnym, uwidocznionym na fig. 2. Gdy teraz nacisniety zostaje jeden z klawiszy 1, 2, beben 4 rozpoczyna obroty w kierunku + lub —. Saneczki 311 przesuwaja chwytaki unieruchomiajace 304, 305 w ich polozenie nieczynne, wskutek czego na¬ cisniety klawisz 1 lub 2 wraca w polozenie spo¬ czynku, gdy tylko operator zdejmie z niego pa¬ lec. Gdy klawisz powróci w to polozenie, kon-takt 834 silnika zostaje otwarty, a beben 4 zo¬ staje zatrzymany w znany sposób, na przyklad, jak opisano w patencie brytyjskim nr 413 205.Wówczas jedna z dwóch zapadek 54 zatrzymuje beben 4» Przy obrocie — (w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 2) beben zostaje chwycony przez prawe .zapadki 54, 57, lecz od¬ bija sie z powrotem, zderzajac sie z lewymi za¬ padkami 54, 57, co powoduje, ze czop 321 wychy¬ la dzwignie impulsowa 322. Gdy beben 4 obraca sie w kierunku + czyli w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara na fig. 2, zderza sie on bezposrednio z lewymi zapadkami 54, 57 tak, ze równiez w tym przypadku dzwignia 322 o- trzymuje impuls tabulacyjny. Wspomniana dzwignia 322 odsuwa czop 829 od konca 328 dzwigni 271, która zostaje wówczas pociagnie¬ ta ku górze sprezyna 327 i wyzwala chwytak 265. Sprezyna 266 wychyla teraz chwytak w tor wahliwej dzwigni napedowej 267. Prawy koniec (fig. 1, 9) dzwigni 247, na którym chwytak 265 jest osadzony obrotowo, zostaje wówczas wychy- . lony ku przodowi, czyli w kierunku ruchu wska¬ zówek zegara i ruch ten. zostaje przeniesiony na dzwignie 25U lub 255 do przesuwu stopnio¬ wego stosownie do polozenia, W jakie nastawio¬ na zostala plytka tabulacyjna 250. Zaleznie od nastawienia wspomnianej plytki beben 4 jest przesuwany o jeden stopien w lewo lub w pra¬ wo, albo tez nie jest przesuwany wcale. • Jak wspomniano poprzednio, plytka tabula¬ cyjna 250 zostaje nastawiona tak, ze opiera sie o prawa dzwignie 254 do przesuwu stopniowego, gdy dzwignia 201 znajduje sie w polozeniu b i gdy równoczesnie dzwignia wylaczajaca 202 jest w swym prawym polozeniu ( — ), jak poka¬ zano na fig. 1 liniami ciaglymi. Beben 4 jest przesuwany w lewo, gdy plytka tabulacyjna 250 jest nastawiona do opierania sie o lewa 1 dzwig¬ nie tabulacyjna 255, to jest gdy dzwignia 201 znajduje sie w swym polozeniu a. (W danym przypadku nie ma znaczenia polozenie, w któ¬ rym ustawiono dzwignie 202). Jezeli dzwignia glówna 201 jest w swym polozeniu b i równo¬ czesnie jej dzwignia wylaczajaca nastawiana jest w- lewo polozenie ( I ), plytka tabulacyjna j V %50 nie moze uruchomic zadnej z dzwigien 254, 255 do przesuwu stopniowego i w takim przy¬ padku beben nie moze byc samoczynnie przesu¬ wany.Nalezy zauwazyc, ze dzwignia 826 idzie w slad za dzwignia 271, gdy ta ostatnia jest po¬ ciagana ku górze sprezyna 327 po otrzymaniu impulsu fcabulacyjnego za posrednictwem dzwig- . ni 322. Wówczas dzwignia 326 zamyka kontakt 884, przy czym pozostaje od zamkniety podczas calego przebiegu przesuwu stopniowego. Gdy dzwignia 247 zostaje przesunieta ku przodowi,, czyli w kierunku ruchu wskazówki zegara na fig. 1, czop 273 dziala na wystep 330 (fig. 2 dzwigni 271 i naciska go ku dolowi w celu wy¬ zwolenia dzwigni impulsowej 322. W ten sposób dzwignia 271 powraca w swe polozenie spoczyn¬ ku i zostaje znowu unieruchomiona.Gdy beben 4 jest przesuniety w swe kranco¬ we lewe polozenie, jak opisano powyzej, dalsze¬ mu przesuwowi w lewo przeciwstawia sie nie¬ ruchomy zderzak, na przyklad scianka 217. Gdy beben jest przesuwany w swe prawe polozenie krancowe, zab ilorazowy 219 dziala na listwe 259 i przesuwa ja tak; ze dzwignia 249 nie mo¬ ze dzialac i dalszy przesuw w prawo nie moze sie odbywac.Poniewaz zab ilorazowy 219 obraca sie w tym samym kierunku, co beben 4 (pod warun¬ kiem, ze galka 234 rfie zostala nastawiona recz¬ nie) i zabierak 237 (fig. 3 i 4) jest W polozeniu nieczynnym, mnozenie moze byc zawsze dokony¬ wane przy zastosowaniu najmniejszej liczby obrotów.W <;elu samoczynnego dzielenia dzwignie ste¬ rujaca 201 nastawia sie w polozenie c. Powodu¬ je to ponizej podane nastawienie poszczególnych elementów. Zabieraja impulsów stopniowych na¬ stawiany zostaje w polozenie czynne (fig. 3).Wal 218 (fig. 5) zostaje przesuniety w swe po¬ lozenie dzielenia (polozenie —) tak, ze moze sie obracac w kierunku odwrotnym, niz beben 4* Plytka tabulacyjna 250 (fig. 1) zostaje wychy¬ lona w prawo, niezaleznie od polozenia dzwigni wylaczajacej 20L Plytka 250 zostaje przeto na¬ stawiona tak, ze opiera sie o prawa dzwignie 254 do przesuwu stopniowego. Dzwignia 283 (fig. 9) zostaje wychylona w kierunku odwrót* nym do ruchu wskazówek zegara i nie urucho- nia chwytaka 275 i dzwigni 274- Saneczki 311 (fig. 2) zostaja przesuniete tak, ze nie dzialaja na .chwytaki 304, 305 (fig. 10).Teraz dzielna nanosi sie do bebn^i 4 za pomo¬ ca klawiszy liczbowych 200 i naciska sie klawisz 198, wskutek czego beben w znany sposób zosta¬ je przesuniety w swe krancowe lewe polozenie.Klawisz 208 zostaje obecnie nacisniety recznie,, co powoduje przekazanie dzielnej do mechanizmu wynikowego i beben zostaje samoczynnie kaso¬ wany. Cyfra 9, która obecnie ukazuje sie w licz¬ niku obrotów jest kasowana recznie (patent amerykanski nr 2 188 748). Teraz operator na¬ nosi dzielnik do bebna za pomoca klawiszy 200, naciska klawisz tabulacyjny dzielenia 198, aby przesunac beben w jego krancowe lewe polozenie i powoduje rozpoczecie samoczynnego dzielenia przez nacisniecie klawisza 2 dzielenia. — 10 —Przesuw bebna 4 w lewo powoduje przesuw listwy 259 (fig. 1, 8^i 13) oraz narzadu unieru¬ chomiajacego 299 w lewo, przy czym dzwignia 24.9 nastawiona zostaje w zetkniecie z wystepem 257.-Jak wyzej wspomniano, chwytak 245 _zostaje te¬ raz unieruchomiony wylacznie dzwignia 247.Nacisniecie klawisza 2 dzielenia powoduje uru¬ chomienie silnika i przesuniecie czopa 38 w po¬ lozenie — (fig. 6). Czop ten z kolei przesuwa dzwignie 294, wskutek czego plytka kontrolna 287 opiera sie o klawisz 1 (fig. li 2). Gdy silnik jest w ruchu, dzwignia napedowa 261 otrzymu-. je ruch wahadlowy. Poniewaz klawisz 2 zostal nacisniety, maszyna odejmuje dzielnik od dziel¬ nej tak dlugo, az nastapi przekroczenie dzielenia, to jest gdy cyfra 9 najwyzszego sfoopl- nia dziesietnego zmieni sie na 0. To powoduje wychylenie ku górze dzwigni 10Ó przenoszenia dziesiatek (fig. 3 i 4) najwyzszego stopnia dzie-% sietnego. Ruch ten zostaje przekazany, jako im¬ puls zatrzymujacy poprzez zabieraki 287 i dzwig¬ nie 102, i powoduje zatrzymanie maszyny. Przy operacjach odejmowania i dzielenia beben |o- braca sie w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 2 i zostaje zatrzymany prawymi zapad¬ kami 54 i &7, a nastepnie odskakuje, uderzajac lewa zapadka, która zostaje wskutek tego wy¬ chylona. To powoduje,, ze czop 321 porusza dzwignie impulsowa 322 tak, ze wspomniana dzwignia otrzymuje impuls tabulacyjny i jej wy¬ step 328 zwalnia chwytak 304.' W ten sposób kla¬ wisz 2 zostaje wyzwolony i powracajac w swoje • polozenie- spoczynku otwiera kontakt 334 silnika.Równoczesnie czop 329 zeslizguje sie z konca $28 dzwigni 271, która zostaje zwolniona i pociagnie¬ ta ku górze sprezyna 327. Dzwignia 326 idzie w slad za dzwignia 271 i ponownie zamyka kontakt 334. W rzeczywistosci kontakt nie zostaje wcale otwarty, poniewaz dzialanie zamykajace zacho¬ dzi równoczesnie z dzialaniem otwierajacym do¬ konywanym wskutek nacisniecia klawisza 2. Gdy dzwignia 271 wychyla sie ku górze, chwytak 265 zostaje zwolniony i wychylony dzialaniem spre¬ zyny- 266 w tor\ wahliw.ej dzwigni napedowej 267.Prawy konjec (fig. 1) dzwigni 247 zostaje wów¬ czas wychylony ku przodowi, czyli w kierunku ruchu wskazówki zegara na fig. 1 i ruch ten zo¬ staje przeniesiony na prawa dzwignie 254 do przesuwu stopniowego, wskutek czego beben 4 jest przesuwany o jeden stopien w prawo. Gdy dzwignia 247 porusza sie ku przodowi, czyli w kierunku ruchu wskazówek zegara na fig. 1, czop 273 dziala na wystep 330 dzwigni 271 i naciska ja ku dolowi w celu wyzwolenia dzwigni impul¬ sowej 822. W ten sposób dzwignia 271 po wy¬ zwoleniu dzwigni 822 powraca w swe polozenie spoczynku i zostaje tam ponownie unierucho¬ miona. „ Kontakt 334 pozostaje zamkniety Dodczas ca¬ lego ruchu dzwigni 247, dzieki naciskowi wystepu 326a (fig. 2, 2b) dzwigni 326, na czop 273. Pod¬ czas omawianego* ruchu dzwigni 247, chwytak 275 zostaje wyzwolony i równiez pociagniety sprezy¬ na 277 w tor ruchu dzwigni napedowej 267. Przy ruchu tej dzwigni 267 ku tylowi, czyli w kierun¬ ku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara (fig. 2), dzwignia 274 zostaje wychylona ku tylowi na fig. 1 i sciaga ku dolowi klawisz 1 za posred¬ nictwem plytki kontrolnej 287 (fig. 1 i 9). Gdy dzwignia napedowa 267 jest przesuwana ku ty¬ lowi, przesuwa ona dzwignie 247 *'w jej poloze¬ nie spoczynku, dzialajac na wystep 247a. Wów¬ czas chwytak 265 nie moze dzialac, gdyz czesc 269 dzwigni 271, bedacej obecnie w polozeniu spoczynku, jest zaczepiona o wystep 268 (fig. 1).Gdy dzwignia napedowa 267. zostaje znowu prze¬ sunieta ku przodowi, wychyla ona dzwignie 274 (fig. 9 i 13) znowu ku tylowi, naciskajac na wystep 274a. Wystep 278 chwytaka 275 uderza o dzwignie 247 i chwytak 275 zostaje wyzwolony z zaczepu z dzwignia 26lf. Mechanizm tabulacyjr ny jest znowu w swym polozeniu spoczynku, ale klawisz i zostal sciagniety ku dolowi.W ten sposób ruch dzwigni napedowej 267 ku przodowi powoduje przesuw bebna, podczas gdy ruch wspomnianej dzwigni ku tylowi sciaga klawisz 1 ku dolowi. Wskutek tego rozdzialu czynnosci, naprezenia w mechanizmie napedo¬ wym sa zmniejszone.Gdy klawisz 1 jest sciagniety ku dolowi ma¬ szyna rozpoczyna obroty w kierunku +, to jest w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek ze¬ gara na fig. 2. Czop 38 (fig. 6) zostaje przesu¬ niety w swe polozenie + i za pomoca dzwigni 294 nastawia plytke kontrolna 287 w zetkniecie z klawiszem 2. Obroty bebna 4% w kierunku + trwaja nadal, az cyfra 9 w najwyzszym stopniu dziesietnym mechanizmu wynikowego zmienia sie na 0 (przekroczenie dodawania). To powoduje wychylenie ku górze dzwigni 100 przenoszenia dziesiatek i zatrzymanie maszyny (zupelnie tak samo, jak wyzej opisano dla obrotu w kie¬ runku —). Beben 4 zostaje teraz zatrzymany le¬ wymi zapadkami 54, 57, dzwignia impulsowa ta- bulacyjna 322 zostaje wychylona i przesuw beb¬ na powtarza sie jak wyzej opisano dla obrotu w kierunku —. Przy tym klawisz 2 zostaje sciag¬ niety ku dolowi. W ten sposób dzielenie jest kontynuowane z obrotami w kierunku ¦— i + na ^ przemian i bebcn jest przesuwany o jeden sto¬ pien, gdy kierunek obrotów zostaje zmieniony.Jezeli liczenie rozpoczeto przy parzystym stop¬ niu dziesietnym licznika obrotów, np. przy ósmym ¦(które moze byc najwyzsze), operacja liczenia jest uskuteczniana w mysl schematu nastepuja-, cego: Stopien dziesietny licznika obrotów 87654321 kierunek obrotów — H + — dr f- Gdy beben oraz zab ilorazowy 219 sa przesu¬ niete do najnizszego stopnia dziesietnego, zab ilorazowy 219 oraz podtrzymujacy go narzad 263 przesuwaja listwe 259 w prawo na fig. 1, wsku¬ tek czego dzwignia 249 zostaje odlaczona od wy¬ stepu 257 i dalszy ^przesuw w prawo nie moze sie odbywac. Sprezyna 301 dazy do pociagniecia minu¬ sowego narzadu unieruchomiajacego 299 w pra¬ wo na fig. 1, lecz ten ostatni jest unieruchomio¬ ny czescia 293 znajdujaca sie w swym' poloze¬ niu —, pokazanym na fig. 1 liniami przerywa¬ nymi. Klawisz 1 zostaje samoczynnie sciagniety ku dolowi i liczenie rozpoczyna sie w najniz¬ szym stopniu dziesietnym licznika obrotów, po¬ niewaz czesc 293 i dzwignia 294 zastaly nasta¬ wione na polozenie -|-. Równoczesnie zostaje wy¬ zwolony- narzad 299, który sprezyna 301 zostaje pociagniety w prawo na fig. 1. Gdy po zadanej liczbie obrotów bebna 4 dzwignia 322 otrzymuje impuls zatrzymujacy, impuls ten zostaje prze¬ niesiony, jako impuls tabulacyjny, na dzwignie 247 w sposób opisany powyzej. Lecz teraz dzwig¬ nia 249 jest odlaczona od wystepu 257 tak, ze beben U nie moze byc przesuwany i ponadto na¬ rzad unieruchomiajacy 299 unieruchamia chwy¬ tak 275, w wyniku czego klawisz 2 nie zostaje sciagniety ku dolowi. Maszyna zostaje zatrzyma¬ na, a licznik obrotów wskazuje iloraz, az do swe¬ go najnizszego stopnia dziesietnego, przy czym dodatnia reszta (lub zadna reszta) ukazuje sie w mechanizmie wynikowym.Jednakze dzielenie moze sie równiez rozpo¬ czynac przy . nieparzystym stopniu dziesietnym licznika obrotów, jak podano ponizej.Stopien dziesietny licznika obrotów 8765 4 321 kierunek obrotów — + — H -j- ±- Operacja liczenia dokonywana jest, jak opi¬ sano powyzej,*az do chwili, gdy zab ilorazow3l' dochodzi do stopnia dziesietnego licznika obrotów poprzedzajacego najnizszy stopien. Jak to wyni¬ ka z schematu powyzszego, beben dokonywa wte¬ dy obrotów w kierunku +, a dzwinia 294 znaj¬ duje sie w swym polozeniu uwidocznionym na fig. 6. Gdy nastepnie zab ilorazWy 219 i beben 4 zostaja przesuniete do najnizszego stopnia dziesietnego, listwa 259 zostaje przesunieta w prawo na fig. 1 i przesuwa równiez narzad 299 w tym samym kierunku za pomoca sprezyny 301, Mechanizm jest jednakze tak zbudowany, ze przy: ruchu dzwigni 247 chwytak 275 zaskakuje wy¬ stepem 27S za narzad 299, zanim narzad ten o- siagnie swe krancowe prawe polozenie. ''Klawisz 2 zostaje sciagniety ku dolowi dzwignia 267 za pomoca plytki kontrolnej 287. Natychmiast przy uruchomieniu maszyny dzwignia 294 zostaje na¬ cisnieta w polozenie — oznaczone na fig. 1 linia¬ mi przerywanymi i wówczas naciska na narzad 299 wbrew dzialaniu sprezyny 301 tak, ze narzad ten zwalnia chwytak 275. Plytka kontrolna 287 zostaje wychylona, az do oparcia sie o klawisz lf.Gdy nastapilo tyle obrotów w kierunku —, ze chwilowa pojemnosc mechanizmu wynikowego zostala przekroczona, to jest gdy najwyzszy sto¬ pien dziesietny mechanizmu wynikowego wskazu¬ je cyfre 9, maszyna zostaje zatrzymana, jak opi¬ sano powyzej, i wyzwolony zostaje impuls do przesuwu stopniowego. Dzwignia 247 zostaje po¬ nownie wychylona, ale dzwignia 249/,y nie moze dzialac i beben nie jest przesuwany. Gdy klawisz 1 zostaje sciagniety w dól plytka kontrolna 287, poniewaz chwytak 275 nie jest unieruchomiony, beben 4 rozpoczyna ruch w kierunku -+- i dzwig¬ nia 294 wraca w swe polozenie +, a narzad 299 uzyskuje moznosc zajecia swego polozenia unie¬ ruchomiajacego. Beben wykonywa jeden obrót w kierunku -+- tak, ze cyfry 9 w najwyzszym stop¬ niu dziesietnym mechanizmu wynikowego znika¬ ja i w ten sposób przekroczenie dzielenia zosta¬ je zniesione. Gdy maszyna zostaje teraz zatrzy¬ mana, wyzwolony impuls do przesuwu stopnio¬ wego nie wywiera zadnego dzialania, a klawisze 1, 2 nie sa wiecej sciagane samoczynnie ku do¬ lowi. Dzielenie zostalo dokonane, iloraz zostal obliczony az do najnizszego stopnia dziesietnego licznika obrotów, a reszta jest dodatnia lub rów¬ na zeru.Operacja dzielenia moze byc równiez przer¬ wana w inny sposób. Gdy podczas obrotu w kie¬ runku + , to jest gdy klawisz 1 jest samoczyn¬ nie sciagniety ku dolowi, operator oprze palec na tym klawiszu i utrzyma go w sta*nie nacisnietym, klawisz 2 dzielenia nie moze byc sciagniety w dól dzialaniem dzwigni 274, chwytaka 275 i plyt¬ ki kontrolnej 287, poniewaz chwytak 500^ (fig.He) wówczas w zwykly sposób zapobiega jedno¬ czesnemu nacisnieciu wiekszej liczby klawiszy.Ruch plytki kontrolnej 287 napina jedynie spre¬ zyne 288 i dzielenie zostaje przerwane. Lecz be¬ ben 4 zostaje samoczynnie przesuniety o jeden stopien i operator moze wznowic dzielenie przez nacisniecie klawisza 2.Operacja dzielenia moze byc równiez przer¬ wana przez nacisniecie dzwigni 858 (fig. 10)recznie. W tym celu omawiana dzwignia powin¬ na przechodzic na zewnatrz oslony.Ponizej opisane jest dzielenie plusowe¦( + ).Dzwignia sterujaca %01 zostaje przesunieta w jej polozenie c dla dzielenia. Nastepnie galka 23U zostaje recznie przesunieta ku dolowi i ku przodowi, co powoduje nastawienie zebu ilorazo- wego 219 na obroty w tym kierunku, co bebna 4.Za pomoca klawiszy liczbowych 200 dzielna zo¬ staje teraz wstawiona do bebna U, który jest przesuwany w swe krancowe lewe polozenie przy uzyciu klawisza 198. Nastepnie naciska sie kla¬ wisz 20U odejmowania. Poniewaz operacja ta zo¬ staje dokonana przez obrót w kierunku —, w mechanizmie wynikowym ukazuje sie nie dziel¬ na sama, lecz jej wartosc dopelniajaca. Teraz w liczniku obrotów ukazuje sie cyfra lub cyfry 9, które kasuje sie recznie. Dzielnik wstawia sie do bebna U i naciska sie klawisz 198 w celu prze¬ suniecia bebna w jego krancowe lewe polozenie.Po nacisnieciu klawisza 1 nastepuje samoczynne dzielenie, jak wyzej opisano, i maszyna zostaje w koncu zatrzymana. Nalezy zauwazyc, ze dzie¬ lenie jest uskuteczniane w innym kierunku i ze rozpoczyna sie ono w kierunku -+- ( -f- . — + - + — +). Gdy operator naciska klawisz mno- zenia lw jak* o tym wspomniano, dzielenie zaczy¬ na sie, poczawszy od kilku obrotów w kierunku H-, az „zewnetrzna: jednosc urojona" (to jest jed¬ nosc w .stopniu dziesietnym bezposrednio wiek¬ szym od najwiekszego stopnia dziesietnego liczni¬ ka obrotajsr), zostaje przekroczona, po czym wy¬ zwolony ,w ten sposób impuls zatrzymujacy po¬ woduje przesuw bebjia o jeden stopien w prawo.Dzielenie plusowe jest szczególnie pozyteczne przy zagadriieniach typu-—, c — y, równan u- . b lamkowych lub proporcji, mnozenia przez ulam¬ ki zwyczajne itd. Liczbe dopelniajaca do liczby a wstawia sie do najwyzszych stopni dziesietnych mechanizmu wynikowego, liczbe b — do najwyz¬ szych stopni dziesietnym bebna U (w jego lewym brzegu), po czym wstawia sie szereg zer i w kon¬ cu liczbe c do najnizszych stopni dziesietnych (prawy brzeg bebna). Nastepnie naciska sie kla¬ wisz 198, co powoduje przesuniecie bebna bezpo¬ srednio w jego krancowe lewe polozenie, oraz na¬ ciska sie klawisz 1 mnozenia. Gdy najnizszy (krancowy prawy) stopien; dziesietny licznika obrotów jest osiagniety, maszyna zatrzymuje sie.Licznik obrotów wskazuje liczbe a/b, obliczona za pomoca dzielenia plusowego ( + ), podczas gdy mechanizm wynikowy wskazuje przyblizone roz¬ wiazanie.Calkowicie samoczynne mnozenie moze byc do¬ konane przy tym samym nastawieniu i zgodnie ze wzorem-— . b — y. Dzwignia sterujaca 201 znajduje sie w swym polozeniu c, podczas gdy galka 23U jest w swym polozeniu + . Mnoznik a zostaje wprowadzony do bebna 4, po czym prze¬ suwa sie beben U w jego krancowe lewe poloze¬ nie przez nacisniecie klawisza 198 oraz naciska sie klawisz 204 w celu wstawienia wartosci do¬ pelniajacej mnoznika (Jo mechanizmu wynikowe¬ go. Teraz cyfre 1 (mianownik), wstawia sie do bebna w jego lewy brzeg, po czym wstawia sie szereg zer i wreszcie mnozna w najnizsze stop¬ nie dziesietne (czyli'w prawy brzeg). Nastepnie naciska sie klawisz 1 mnozenia.W celu obliczenia odwrotnosci.liczby a, 4oko- _ nywano dotychczas dzielenia w mysl wzoru y = —, przy czym cyfra 1 wstawiana byla ja- - a ko dzielna w lewym brzegu mechanizmu wyniko¬ wego, podczas gdy dzielnik a byl wprowadzany do bebna i dzielenie przeprowadzane bylo w zwy¬ kly sposób. Jezeli jednak maszyna nastawiona jest na dzielenie -h, jak wyzej wspomniano, od¬ wrotnosc liczby cl moze byc obliczona samoczyn¬ nie zgodnie ze wzorem a. y — 1. W tym celu licz¬ be a wstawia sie jako dzielnik do bebna, naciska sie klawisz 198, aby przesunac beben w jego kran¬ cowe lewe polozenie i santoczynne liczenie zosta¬ je rozpoczete, gdy operator naciska klawisz mno¬ zenia 1.Maszyna moze równiez obliczac odwrotnosc w inny sposób, to jest przez dzielenie samoczynne.W tym celu dzwignie sterujaca 201 nastawia sie w polozenie c, liczbe a wstawia sie w beben U po czym naciska sie klawisz 198 w celu przesu¬ niecia bebna w jego krancowe lewe polozenie.. Nastepnie naciska sie klawisz 2 dzielenia iv utrzy¬ muje sie go w stanie nacisnietym, az beben do¬ kona jednego obrotu, zostanie przesuniety o je¬ den stopien w prawp i wówczas zatrzymany, jak wyzej opisano. Po tym operator zwalnia klawisz 2 i znosi wspomniane przesuniecie bebna przez nacisniecie klawisza 199 do przesuwu stopniowe¬ go wSewo, po czym ponownie uruchomia maszyne przez nacisniecie klawisza 2 dzielenia. Gdy ope¬ racja liczenia w najnizszym stopniu dziesietnym mechanizmu wynikowego jest ukonczona, maszy¬ na zatrzymuje sie.Odmiana wykonania przedstawiona na fig. 16 posiada osobny klawisz 20U odejmowania. Ope¬ racja dodawania dokonywana jest w ten sposób, jak w maszynie przedstawionej na fig. 1 — 15.W celu dokonania bezposredniego odejmowania naciska sie klawisz 2 dzielenia po uprzednim na¬ stawieniu dzwigni 358 w jej polozenie najnizsze.Dzwignia ta jest zaopatrzona w celu umozliwie¬ nia jej recznego nastawiania w przedluzenie 358a, wystajace poza oslone maszyny przez wy¬ ciecie w niej. Ponadto dzwignia ta ma zab unie-ruchomiajacy U13 wspólpracujacy z czopem U1U na sankach 380. Gdy operator naciska dzwignie 358 ku dolowi w najnizsze polozenie, jej zab u- nieruchomiajacy Ul3 opiera sie o czop Ul U i •dzwignia 358 zostaje przesunieta w lewo w kie¬ runku odwrotnym do kierunku strzalki H, pod¬ czas gdy czop 379 dzwigni 358 slizga sje w wy¬ cieciu Ul5 sanett 380. Sprezyna 381 dazy do prze¬ suniecia dzwigni 358 w kierunku strzalki H i równiez ku górze do zetkniecia z czopem Ul U- Me¬ chanizm jest tak zbudowany, ze dzwignia 358 pociagana ku dolowi lacznikiem 3UU przesuwa sie w dól na taka odleglosc, aby zab U13 pozostawal jeszcze powyzej czopa Ul U- Dzwignia 358 zostaje przywrócona w swe polozenie spoczynku samo¬ czynnie sprezyna 311. Lecz gdy operator nacis¬ nie dzwignie 358 recznie tak daleko w dól, ze zo¬ staje ona w swym polozeniu nacisnietym unieru¬ chomiona za pomoca zeba U13, który zaczepia o czop UlUy wówczas czesc dzwigni 358 miedzy ze¬ bem U13 i wystepem. 378 zahacza o wystep 376 dzwigni 375 tak, ze teraz niaszyna wykonywa bezposrednio odejmowanie po nacisnieciu klawi¬ sza 2 recznie, jak opisano w ustepie poprzednim.Dzwignia 358 nie wraca samoczynnie w swe po¬ lozenie najwyzsze. Nalezy tego dokonac recznie. PL