Sposród znanych przyrzadów do mierzenia przeplywu cieczy i gazów wyróznia sie swymi zaletami typ przyrzadów zwanych rotametrami.Istotnymi czesciami rotametru jest pionowa rur¬ ka szklana i poruszajacy sie w niej wskaznik.Osrodek, którego przeplyw mierzy sie, plynie przez rurke od dolu do góry i unosi wskaznik do pewnej wysokoscL Rurka, uzywana do tego celu, jest stozkowa o bardzo malej zbieznosci oraz ustawiona szersza strona ku górze. Wskaz¬ nik zamyka znaczna czesc swiatla rurki, zmu¬ szajac strumien osrodka do przejscia przez szczeline miedzy swym obwodem zewnetrznym a wewnetrzna sciana rurki. Gdyby wskaznik sie obnizyl, szczelina ta zmaleje, a sila unoszaca go wzrosnie (przy zalozeniu, ze przeplyw i wlas¬ nosci osrodka sa stale). Przeciwnie, gdyby wskaz¬ nik wzniósl sie w góre, szczelina wzrosnie, a sila unoszaca wskaznik zmaleje. Wskaznik ustala sie na pewnej scisle okreslonej wysokosci dla dane¬ go osrodka i danego przeplywu, mianowicie na *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórca wynalazku jest Emil Ryszka w Gliwicach. takiej, na której sila unoszenia wskaznika rów¬ nowazy sile jego ciazenia. A zatem dla danego osrodka i danego wskaznika mozna rurke wy- wzorcowac i zaopatrzyc w podzialke, wyrazajaca jednostki przeplywu, np. m3/godz.Dokladnosc wskazan opisanego wyzej, znanego przyrzadu zwanego rotametrem zalezy przede wszystkim od tego, czy przestrzen wewnetrzna rurki jest istotnie doskonalym stozkiem scietym.Jak wiadomo, wewnetrzne szlifowanie rurki na stozek jest bardzo trudne i kosztowne. Dlatego produkcja tych pozytecznych i wygodnych przy¬ rzadów jest bardzo ograniczona.Wynalazek ma na celu zastapienie rurki stoz¬ kowatej rurka cylindryczna. Istnieja trzy od¬ miany rozwiazania wedlug wynalazku, z któ¬ rych kazda ma swe zalety. W zaleznosci od ro¬ dzaju osrodka, którego przeplyw ma byc mierzo¬ ny i od wielkosci przeplywu oraz tworzywa, z którego przyrzad jest wykonany, nadaje sie lepiej pierwsza, druga lub trzecia odmiana roz¬ wiazania. Poza tym istnieje odmiana czwarta, stanowiaca pewnego rodzaju uzupelnienie ka¬ zdej z odmian poprzednich.Pierwsza odmiana rozwiazania wedlug wyna¬ lazku polega na tym, ze w rurze scisle walcowa¬ tej umieszczony jest wspólsrodkowo stozek scie¬ ty, wykonany z odpowiedniego tworzywa, np. ze m stali nierdzewnej, o bardzo malym kacie wierz¬ cholkowym. Wskaznik, np. pierscien aluminio¬ wy, poruszajacy sie swobodnie, lecz z bardzo malym luzem wewnatrz rurki, nie dotyka stozka.Najwezszym przekrojem, przez który przeplywa osrodek, jest szczelina miedzy wewnetrznym otworem wskaznika a stozkiem. Szczelina ta rozszerza sie w miare wznoszenia sie wskaznika lub zweza sie w miare jego opadania. Dzieki temu zasada dzialania przyrzadu wedlug wyna¬ lazku jest taka sama, jak opisanego wyzej zna¬ nego przyrzadu o rurce stozkowej.Fig. 1 przedstawia schematycznie opisany powyzej przyrzad wedlug wynalazku. Na schema¬ cie pokazana jest rurka szklana a, wskaznik b oraz stozek c, przy czym zbieznosc stozka, po¬ kazana na schemacie, jest znacznie wieksza niz w rzeczywistosci, azeby byla widoczna. Dziala¬ nie przyrzadu jasno wynika z rysunku i poprze¬ dnich opisów.Druga odmiana rozwiazania wedlug wynalaz¬ ku polega na rym, ze w rurze scisle walcowatej umieszczony jest wspólsrodkowo pret walcowaty, w którym wykonano podluzne wglebienie, po¬ wiekszajace sie równomiernie ku górze preta.Zamiast jednego wglebienia moze ich byc wie¬ ksza ilosc. Wskaznik nie rózni sie w zasadzie od wskaznika opisanego powyzej. W przyrzadzie tym najwezszy przekrój, przez który przeplywa osrodek, sklada sie z czesci stalej, mianowicie szczeliny miedzy wewnetrznym obwodem wskaz¬ nika a pretem, oraz czesci zmiennej, która sta¬ nowi przekrój wyzlobienia w precie zwieksza¬ jacy sie ku górze.Fig. 2 przedstawia schematycznie opisany po¬ wyzej przyrzad wedlug rozwiazania drugiego. Na schemacie pokazana jest rurka a, wskaznik b oraz wspólsrodkowy pret dz wglebieniem e. Po¬ wiekszanie sie wglebienia ku gór7e pokazane jest na schemacie w stopniu znacznie wiekszym niz w rzeczywistosci, aby bylo dostatecznie wy¬ razne. Dzialanie przyrzadu jasno wynika z ry¬ sunku, jak równiez z poprzednich opisów.Trzecia odmiana rozwiazania wedlug wyna¬ lazku polega na tym, ze w rurze scisle walco¬ watej umieszczona jest rurka na zewnatrz scisle walcowata, w której wycieto podluzna równo¬ mierna szczeline.Fig. 3 przedstawia schematycznie opisany po¬ wyzej przyrzad wedlug rozwiazania trzeciego.Na schemacie pokazana jest rurka szklana a, wskaznik b Oraz wspólsrodkowo umieszczona rurka / ze szczelina g. Dzialanie tego przyrzadu rózni sie od dzialania przyrzadów poprzednio opisanych tym, ze osrodek wyplywa zarówno z przestrzeni miedzy rurkami, jak i z wnetrza rurki /, poniewaz górny koniec tej rurki jest otwarty. Dolny jej koniec jest zamkniety, wobec czego osrodek ponizej pozycji wskaznika wcho¬ dzi do wnetrza rurki / przez szczeline g. W przy¬ rzadzie tym najwezszy przekrój, przez który przeplywa osrodek, sklada sie z czesci stalej, mianowicie ze szczeliny miedzy wewnetrznym obwodem wskaznika b oraz rurka /, oraz z czesci zmiennej, która stanowi szczelina g w swym dolnym odcinku az do pozycji wskaznika. W ten sposób i w tym rozwiazaniu zachowana jest za¬ sada, ze najwezszy przekrój, pozostawiony przez wskaznik dla przeplywu osrodka, zwieksza sie w miare wznoszenia sie wskaznika lub zmniejsza sie w miare jego opadania.Ani zasada ani dzialanie przyrzadu nie ulegna zmianie, jesli zamiast wprowadzac osrodek do przestrzeni miedzy rurkami, aby przedostawal sie szczelina g do wnetrza rurki /, wprowadzic go do wnetrza rurki f, aby szczelina g przedosta¬ wal sie do przestrzeni miedzy rurkami. W tym przypadku przestrzen miedzy rurkami winna byc zamknieta na dole, a wskaznik b umieszczo¬ ny wewnatrz rurki /. Wskaznikowi mozna w tym przypadku nadac ksztalt walca lub kulki. Jest to zaznaczone na fig. 4, której opis znajduje sie ponizej.Zaleta przyrzadu wedlug wynalazku polega na tym, ze wykonanie przyrzadu w kazdej z trzech opisanych odmian jest o wiele latwiejsze i tan¬ sze od wykonania znanego przyrzadu z rurka stozkowata, albowiem najtrudniejsza i najdroz¬ sza manipulacja — szlifowanie wnetrza rurki na stozek — jest zbedna. Najdokladniejsze prze- szlifowanie wnetrza rurki szklanej na ksztalt walca nie przedstawia tak wielkiej trudnosci jak szlifowanie na stozek, zas przetoczenie preta metalowego i przeszlifowanie go z wielka do¬ kladnoscia na stozek sciety wedlug pierwszej odmiany rozwiazania wedlug wynalazku nalezy do zwyklych prac tokarskich. Jeszcze latwiejsze jest nadanie pretowi powierzchni scisle cylin¬ drycznej wedlug drugiej odmiany rozwiazania, a naciecie rozszerzajacego sie wglebienia tez nie przedstawia trudnosci. Najprostsze i najlatwiej¬ sze jest nadanie rurce metalowej powierzchni scisle cylindrycznej i wyfrezowanie w niej szcze¬ liny wedlug trzeciej odmiany rozwiazania we¬ dlug wynalazku.Wyzej opisane trzy odmiany rozwiazania we¬ dlug wynalazku wymagaja posiadania rurki szklanej o wnetrzu scisle walcowym. Nawet i to — 2 —wymaganie moze byc wedlug wynalazku omi¬ niete, jezeli zastosuje sie rurke metalowa, la¬ twiejsza do wykonania. W tym przypadku wskaznik sklada sie z czesci dlawiacej przeplyw, która porusza sie w metalowej rurce, oraz z przymocowanej do niej czesci wskazujacej, która wystaje do rurki szklanej, umieszczonej powyzej, lub oszklonej latarni. Jest to czwarta odmiana rozwiazania wedlug wynalazku, która moze stanowic uzupelnienie kazdej z pierwszych trzech odmian opisanych powyzej.Aby nie powtarzac opisów i rysunków trzech odmian z uzupelnieniem, .stanowiacym odmiane czwarta, podaje sie jako przyklad na fig. 4 sche¬ mat odmiany trzeciej, zaopatrzonej w to uzu¬ pelnienie.Na schemacie tym uwidoczniono przyrzad, za¬ wierajacy rurke / ze szczelina g wedlug trzeciej odmiany rozwiazania, analogiczny do przedsta¬ wionego na fig. 3, jednakze w ukladzie zmienio¬ nym o tyle, ze osrodek wchodzi do rurki we¬ wnetrznej f, unosi umieszczony w niej wskaz¬ nik b i na odcinku od dolu rurki do pozycji wskaznika przenika przez szczeline g (jak na fig. 3) do przestrzeni miedzy rurkami, która w tym przypadku zamknieta jest na dole. Poza tym odmiana polega na tym, ze zamiast rurki szklanej a znajduje sie tu rurka nieprzezroczy¬ sta h, przedluzona rurka szklana i, oraz ze wskaznik b, majacy tu ksztalt kulki, zostal prze¬ dluzony w dowolny sposób, hp. przez dolutowa- nie cienkosciennej rureczki k w tym celu, aby jego ruchy w obrebie rurki nieprzejszystej moz¬ na bylo obserwowac w rurce szklanej.Przez zastosowanie odmiany czwartej rozwia¬ zania wedlug wynalazku do uzupelnienia jednej z pierwszych trzech odmian sprowadza sie wy¬ konanie przyrzadu do mierzenia przeplywu der najprostszych manipulacji, nie wymagajacych specjalnego wyposazenia warsztatu. PL