Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania optycznie czynnego chlorku nitrylu kar¬ nityny, zwlaszcza chlorku nitrylu /-/-karnityny. Poniewaz rozszczepienie racematu wolnej karnityny stwarza trudnosci wskutek malej stabilnosci wolnej grupy kwasowej, to do roz¬ szczepiania racematu stosuje sie przede wszystkim nitryle lub amidy karnityny. Z opisu pa¬ tentowego Niemieckiej Republiki Demokratycznej nr 23 217 wiadomo, ze chlorek nitrylu karni¬ tyny, który na drodze traktowania tlenkiem srebrowym przeprowadzono w wodorotlenek lub na drodze traktowania weglanem srebrowym przeprowadzono w weglan, mozna za pomoca optycznie czynnego kwasu przeprowadzic w diastereoizomery, z których odpowiedni diastereoizomer od¬ dziela sie, a z niego wyodrebnia sie zadana pochodna karnityny. Na innej drodze wedlug belgijskiego opisu patentowego nr 660 039 stosuje sie jako substrat chlorowodorek amidu karnityny, który poddajac reakcji z kwasem kamforowym w obecnosci AgN0~ przeprowadza sie w mieszanine diastereoizomerów. Odpowiedni diastereoizomer oddziela sie i rozszczepia.Powyzsze sposoby wykazuja jednak powazne niedogodnosci. Do nich zaliczaja sie obficie otrzymywane, trudno usuwalne zanieczyszczenia solne, które utrudniaja rozszczepianie race¬ matu, oraz liczne etapy postepowania, które sa niezbedne dla uzyskania amidu lub nitrylu karnityny stosowanych do rozszczepiania racematu i które tym samym czynia technicznie stosowanie zbyt kosztownym. Trudnosci te zwiekszaja sie jeszcze, gdyz wskutek stosowania soli srebrowych nalezy prowadzic postepowania wobec wykluczenia dostepu swiatla, by uniknac zaczernien szarzy reakcyjnej.Celem wynalazku jest wyeliminowanie tych niedogodnosci i opracowanie sposobu, który pozwolilby na latwe uzyskiwanie optycznie czynnego chlorku nitrylu karnityny, zwlaszcza chlorku nitrylu /-/-karnityny. Stwierdzono, ze mozna ten cel osiagnac na drodze wczes¬ niejszego rozszczepienia nowego, racemicznego substratu, a wiec nie jak dotychczas na drodze rozszczepienia racemicznego produktu koncowego, przy czym w odpowiednio prowadzo- 148 3612 148 361 nych obecnie reakcjach nastepczych wyodrebnionego, wyjsciowego izomeru optycznie czynne¬ go nieoczekiwanie juz nie zachodzi jego racemizacja. Osiaga sie ten cel za pomoca sposo¬ bu wytwarzania optycznie czynnego chlorku nitrylu karnityny, polegajacego wedlug wyna¬ lazku na tym, ze racemiczny chlorek 3-chlcro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy, ko¬ rzystnie w srodowisku wodnym, poddaje sie reakcji z optycznie czynnym kwasem winowym w obecnosci trójalkiloaminy lub z jego sola, z otrzymanej diastereoizomerycznej mieszaniny nowego winianu dwu-^3-chloro-2-hydroksypropylotrójraetyloamoniowego_7 wyodrebnia sie na znanej drodze, korzystnie na drodze krystalizacji frakcjonowanej, zadany optycznie czyn¬ ny izomer winianu dwu-/3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego_7 który znana droga rozszczepia sie na kwas winowy i na optycznie czynny chlorek 3-chloro-2-hydroksy- propylotrójmetyloamoniowy, ten zas na drodze reakcji z cyjankami nieorganicznymi w roz¬ puszczalniku, korzystnie w metanolu, w podwyzszonej temperaturze przeprowadza sie w optycznie czynny chlorek nitrylu karnityny.Korzystnie do wytwarzania chlorku nitrylu /-/-karnityny stosuje sie L-/+/-winian dwu-^~/-/-3-chloro-2-hydroksypropylot ró jmetyloamoniowy_7w skrócie zwany winian-COP/. Te nowe zwiazki sa objete wzorem przedstawionym na rysunku. Winian-COP mozna wytwarzac róz¬ nymi metodami. Korzystnie winian-COP wytwarza sie na drodze reakcji racemicznego chlorku 3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego z kwasem L-/+/-*inowyuj, zwlaszcza v» obec¬ nosci trójslkiloamin. Najpierw z epichloryhydryny i trójmetyloaminy wytwarza sie race¬ miczny chlorek 3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy, zas chlorek ten za pomoca kwasu L-/+/-winowego w obecnosci trójalkiloamin przeprowadza sie w winian-COP. Jako trój- alkiloaminy wchodza korzystnie w rachube aminy o 2-12 atomach wegla. Takimi sa trójety- loamina, trójbutyloamina, trójpropylcamina, trójpentylcamina, trójcktyloamina. Korzyst¬ nie stosuje sie trójbutyloamine. Winian-COP mozna od jego diastereoizomeru oddzielic droga krystalizacji* Korzystna postac wykonania wytwarzania winianu-COF w sposobie wedlug wynalazku pole¬ ga na tym, ze 1 mol wyjsciowego prawoskretnego kwasu winowego dla otrzymania mieszaniny diastereoizomerów poddaje sie reakcji w obecnosci 1,6-3 moli, korzystnie 1,8-2,5 mola trój-n-butyloaminy, z 1,6-3 moli, korzystnie z 1,8-2,2 mola racemicznego chlorku 3-chlo- ro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego. Postepowanie prowadzi sie korzystnie w sro¬ dowisku wody i/lub mieszajacego sie z woda rozpuszczalnika, takiego jak chlorek metylenu, chloroform, i w temperaturze 0-30 C, korzystnie w temperaturze 15-25 C.Po oddzieleniu chlorowodorku trój-n-alkiloaminy na drodze ekstrakcji obojetnymi roz¬ puszczalnikami, takimi jak chlorek metylenu, chloroform, wyodrebnia sie zadany izomer na drodze krystalizacji frakcjonowanej pod zmniejszonym cisnieniem, po odparowaniu warst¬ wy wodnej. Mieszanine diastereoizomerów celowo rozpuszcza sie w rozpuszczalnikach, np. w wodzie lub w nizszych alkoholach, takich jak metanol, etanol, a zwlaszcza metanol. Kry¬ stalizacje zadanego izomeru, czyli winianu-COP, osiaga sie w ten sposób, ze dodaje sie rozcienczalnik, korzystnie aceton. Dalsza metoda wytwarzania winianu-COP polega na tym, ze z azotanu srebrowego i winianu litowca najpierw wytwarza sie sól srebrowa kwasu wi¬ nowego, ten winian srebrowy przeprowadza sie w zawiesine w wodzie i poddaje reakcji z racemicznym chlorkiem 3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowym. Zadany winian-COP mozna na drodze krystalizacji uzyskac lub oddzielic od diastareoizomerycznej soli.W odróznieniu od znanych sposobów stosowanie soli srebrowej kwasu winowego w poczat¬ kowej, a nie w koncowej, fazie postepowania, czyli w etapie wytwarzania diastareoizome¬ rycznej mieszaniny winianu dwu^~3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego_7f nie prowadzi do wystepowania zaczernien w koncowym, otrzymywanym w nastepczych reakcjach produkcie, t j. w optycznie czynnym chlorku nitrylu karnityny. Stad tez wykluczenie dostepu swiatla w przypadku stosowania soli srebrowych w sposobie wedlug wynalazku nie jest potrzebne.L-/+/-*inian dwu-^~/-/-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy_7, wytworzony podczas przeprowadzania sposobu wedlug wynalazku, ma nastepujace wlasciwosci: tempera¬ tura topnienia 159°C /po przekrystalizowaniu z ukladu metanol-acetcn/; skrecalnosc148361 3 C^J-ft s -10,8° /c=l,04 w wodzie/; odczyn 1%-owego roztworu ma wartosc pH=7; analiza elementarna zwiazku /521,14/ wykazuje: obliczono: C 42,39% H 7,56% N 6,18% znaleziono: C 42,36% H 7,99% N 6,18%; widmo /KBr/ w podczerwieni: 3,15; 6,30; 7,20; 9,15; 10,35/U.W celu wytworzenia D-/-/-winianu dwu ^~A/-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamo- niowego_7 prowadzi sie rozszczepianie za pomoca kwasu D-/-/-winiowego. Ten otrzymany D-/-/-winian wykazuje temperature topnienia 159°C /po przekrystalizowaniu z ukladu meta- nol-aceton/ oraz skrecalnosc (^-J^ = +10,8 /c=l,04 w wodzie/. Dzieki sposobowi wedlug wynalazku rozszczepianie racematu nastepuje bardzo wczesnie* Tym samym mozliwe jest prowa¬ dzenie dalszych etapów postepowania, az do otrzymania chlorku nitrylu karnityny i karni- tynyf Juz tylko z enancjomerem, w nastepstwie czego unika sie obciazenia dalszymi reak¬ cjami z drugim enancjomerem• Nie mozna bylo przewidziec, ze w przypadku reakcji nastep¬ czych, ostatecznie prowadzacych do karnityny, nie wystapi juz zadna racemizacja produktów.Otrzymany podczas przeprowadzania sposobu wedlug wynalazku L-/+/-winian dwu-^~/-/-3- -chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy /czyli winian-COP/ mozna latwo przeprowadzac w chlorek nitrylu /-/-karnityny i w /-/-karnityne. Alternatywnie mozna winian-COP naj¬ pierw poddac reakcji z CaClp, oddzielic winian wapniowy i wyodrebnic chlorek /-/-3-chlo- ro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy. Ten ostatni mozna za pomoca cyjanków litowców przeprowadzic w chlorek nitrylu /-/-karnityny. Jako cyjanki litowców stosuje sie LiCN, KCN, NaCN, korzystnie NaCN. Mozna tez rozpad winianu-COP, tj. reakcje podwójnej wymiany soli, i reakcje podstawiania cyjankami przeprowadzac w jednym etapie. Stosuje sie przy tym celowo cyjanki wapniowców, korzystnie Ca/CN/2* Kwas winowy straca sie przy tym w po¬ staci soli wapniowej, a z roztworu reakcyjnego mozna wyodrebniac chlorek nitrylu /-/-kar¬ nityny* Uwalnianie lub reakcje, niezaleznie od stosowanej metody, przeprowadza sie ko¬ rzystnie w wodzie jako rozpuszczalniku. Oczyszczanie produktu mozna skutecznie osiagac droga zwyklej krystalizacji z rozpuszczalników, takich jak nizsze alkohole. Otrzymuje sie dzieki temu produkty o optycznej czystosci wiekszej od 98%.Sposobem tym mozna wytwarzac odpowiedni chlorek nitrylu A/-karnityny, przeksztalca¬ jac D-/-/-winian dwu-^~A/-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy_7» Przyklad I. Wytwarzanie chlorku nitrylu /-/-karnityny a/ Wytwarzanie L-/+/-winianu dwu-/3-chlcro-2-hydroksypropylotrójmetyloamonicwego/.Do 7,50 g /50 mmoli/ kwasu L-A/-winowego, rozpuszczonego w 50 ml wody, mieszajac wkrap- la sie 18,54 g /100 mmoli/ trój-n-butyloaminy, przy czym roztwór ogrzewa sie do tempera¬ tury 30°C. Nastepnie wprowadza sie 18,81 g /100 mmoli/ chlorku 3-chloro-2-hydroksypropy- lotrójmetyloamoniowego, rozpuszczonego w 100 ml wody. Klarowny roztwór ekstrahuje sie za pomoca 8 porcji po 150 ml chlorku metylenu, a ekstrakty odparowuje sie pod próznia; otrzy¬ muje sie 21,65 g /97,6% wydajnosci teoretycznej/ chlorowodorku trójbutyloeminy /dwa ostat¬ nie z ekstraktów razem zawieraja jeszcze tylko 0,14 g substancji/. Warstwe wodna odparo¬ wuje sie na wyparce obrotowej do sucha, otrzymujac 23,22 g bardzo lepkiego oleju /102,52/» Rozpuszcza sie go na goraco w 30 ml metanolu, powoli zadaje za pomoca 93 ml acetonu az do zmetnienia, a zmetnienie to dodatkiem kilku kropli metanolu ponownie doprowadza sie do znikniecia. Po uplywie 72 godzin lug' macierzysty dekantuje sie, krystaliczna skorupe przemywa sie ukladem aceton/metanol = 3:1 i suszy pod próznia. Otrzymuje sie 7,20 g krysz¬ talów /31,8% lub 63,6% wydajnosci teoretycznej/ o temperaturze topnienia 147-170°C. Suro¬ wy winian rozpuszcza sie w 10 g goracego metanolu i stopniowo dodaje sie 45 ml acetonu, przy czym krystalizacja rozpoczyna sie natychmiast. W ciagu nocy naczynie krystalizacyj- ne przechowuje sie w lodówce, lug macierzysty dekantuje sie, placek krystaliczny przemy¬ wa sie acetonem i suszy. Otrzymuje sie 5,78 g /J2% wydajnosci teoretycznej/ krysztalów o temperaturze topnienia 150-152°C i o skrecalnosci C^J^ = -7,5° /c=l,04 w wodzie/.Z pozostalosci w chlorku metylenu /surowy chlorowodorek trójbutyloaminy/ przez rozpusz¬ czanie w chlorku metylenu, wytrzasanie z In lugiem sodowym i usuniecie rozpuszczalnika pod próznia odzyskuje sie trójbutyloamine z wydajnoscia 96%.4 148 361 b/. Wytwarzanie L-/V-winianu-dwu-^V-/-3~chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamonio- wego_7. Z 46,25 g/l27 miaoli/ L-/+/-winianu dwusrebrowego sporzadza sie zawiesine w 350 ml wody i zadaja roztworem 47,75 g /254 mrnoli/ chlorku 3-chloro-2-hydrok9ypropylotrcj~ metyloamoniowego w 175 ml wody. Zawiesine te miesza sie w ciagu 4 godzin, a utworzony chlorek srebrowy odsacza sie na nuczy i/w celu szybszego suszenia/ przemywa sie metano¬ lem oraz eterem i suszy. W rezultacie otrzymuje sie 36,21 g chlorku srebrowego /99,5% wydajnosci teoretycznej/. Przesacz calkowicie odparowuje sie w wyparce obrotowej. Otrzy¬ muje sie 62,43 g /teoretycznie: 57,58 g/ pozostalosci po suszeniu w wysokiej prózni ole¬ jowej /w ciagu 5 godzin w temperaturze pokojowej/. Placek krysztalów rozpuszcza sie w 80 ml goracego metanolu i do goracego roztworu stopniowo dodaje sie 260 ml acetonu. Pow¬ stajace zmetnienia doprowadza sie dodatkiem 2 ml metanolu do znikniecia, naczynie zamyka sie i pozostawia do ochlodzenia. Po uplywie kilku minut na sciankach naczynia rozpoczy¬ na sie krystalizacja. Po uplywie 48 godzin calosc przechowuje sie jeszcze w ciagu 3 go¬ dzin w lodówce o temperaturze H C, a lug macierzysty zlewa sie znad skorupy krysztalów.Krysztaly te przemywa sie za pomoca okolo 20 ml ukladu aceton/metanol /l:5/ 1 niewiel¬ kiej ilosci acetonu oraz suszy pod próznia, otrzymujac 19,33 g krystalicznych lusek o temperaturze topnienia 159 C /po krystalizacji z ukladu aceton-metanol/ i o skrecalnosci ^c*/£4= +10,8° /c=l,04 w wodzie/. c/. Wytwarzanie chlorku /-/-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego. Do 18,35 g /40,5 mmola/ winianu z przykladu la /lub b/ w 65 ml wody, poruszajac naczynie ruchem kolowym, wkrapla sie 4,50 g /40,5 mmola/ chlorku wapniowego, rozpuszczonego w 15 ml wody.Winian wapniowy natychmiast wytraca sie w postaci krystalicznej. Po uplywie 5 minut za¬ wiesine /roztwór ma odczyn o wartosci pH=7/ chlodzi sie na lazni lodowej, a winian wap¬ niowy odsacza sie na nuczy. Przemywa sie go metanolem i suszy na powietrzu, otrzymujac 10,08 g /teoretycznie dla czterowodzianu: 10,54 g; wydajnosc teoretyczna 95,6%/. Prze¬ sacz /i popluczyny metanolowe/ odparowuje sie w wyparce obrotowej na lazni o temperatu¬ rze 50°C. Otrzymuje sie 17,0 g /teoretycznie: 15,24 g/ stalej pozostalosci, która na ciep¬ lo w temperaturze 70 C przemywa sie za pomoca 25 ml absolutnego etanolu. Zawiesine te chlodzi sie na lazni lodowej, a krysztaly odsacza sie na nuczy i po przemyciu ukladem etanol/aceton=l:l i acetonem suszy na powietrzu, otrzymujac 10,24 g /67,2# wydajnosci teoretycznej/ bezbarwnych krysztalów o temperaturze topnienia 214 C i o skrecalnosci C^J^ = -28,76° /c=0,97 w wodzie/. d/. Wytwarzanie chlorku nitrylu /-/-karnityny. 8,61 g /45,78 mmola/ wytworzonego wed¬ lug przykladu Ic produktu, w srodowisku 9 ml metanolu i 1 ml wody zadaje sie na lazni o temperaturze 55°C w ciagu 3 minut kroplami 3,43 g /47,0 mmoli/ cyjanku sodowego w 8 ml wody. Roztwór reakcyjny, który natychmiast metnieje, pozostawia sie na lazni w ciagu 20 minut /pH=8-9/, po czym za pomoca 5,5n kwasu solnego /okolo 3,0 ml kwasu/ doprowadza sie odczyn do wartosci pH=5» Po chlodzeniu szarzy na lazni o temperaturze -10°C w cia¬ gu kilku minut odsacza sie wytracona sól i przemywa metanolem chlodzonym w lodzie oraz suszy. Otrzymuje sie 1,89 g soli.Przesacz zateza sie na lazni o temperaturze 40°C pod próznia. Pozostalosc, czyli 10,6 g zóltawo zabarwionej stalej masy, rozpuszcza sie w 23 g goracego metanolu, a ciep¬ ly roztwór o temperaturze 40 C saczy sie, usuwajac 0,60 g nierozpuszczonych czastek.Przesacz ten ponownie saczy sie /oddzielnie okolo 0,1 g soli/ i ogrzewa az do wyklarowa¬ nia /masa roztworu równa 24 g/ i chlodzi do temperatury 0 C. Stracone krysztaly odsacza sie na nuczy, przemywa niewielka iloscia metanolu /o temperaturze -10 C/ i eteru oraz suszy. Otrzymuje sie 4,62 g /56,5% wydajnosci teoretycznej/ prawie bezbarwnych kryszta¬ lów o temperaturze topnienia 244°C i o skrecalnosci Z"^t7^ = -28,30° /c=l,06 w wodzie/.Produkt ten zawiera substrat /wedlug chromatografii cienkowarstwowej/. Po dwukrotnym przekrystalizowaniu z etanolu /955&-owego/ otrzymuje sie krysztaly w postaci dlugich igiel o temperaturze topnienia 256°C /z rozkladem/ i o skrecalnosci ^"°^7j) =-25,9 /c=l,05 w codzie/.148361 5 Przyklad II. Wytwarzanie chlorku nitrylu A/-karnityny a/ Wytwarzanie D-/-/winianu dwu-^W-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowago_7f Do 7,50 g /50 mmoli/ kwasu D-/-/-winowego, rozpuszczonego w 50 ml wody, mieszajac wkrap- la sie 18,54 g /100 mmoli/ trój-n-butyloaminy, przy czym roztwór ogrzewa sie do tempera¬ tury 30°C. Nastepnie wprowadza sie 18,81 g /100 mmoli/ chlorku 3-chlcro-2-hydroksypropy- lotrójmetyloamoniowego, rozpuszczonego w 100 ml wody. Klarowny roztwór ekstrahuje sie za pomoca 8 porcji po 150 ml chlorku metylenu, a ekstrakty odparowuje sie pod próznia; otrzy— muje sie 21,75 g /98,0% wydajnosci teoretycznej/ chlorowodorku trójbutyloaminy /dwa ostatnie z ekstraktów razem zawieraja jeszcze tylko 0,10 g substancji/. Warstwe wodna odparowuje sie na wyparce obrotowej do sucha, otrzymujac 23,1 g bardzo lepkiego oleju /101,9&^ Rozpuszcza sie go na goraco w 30 ml metanolu, powoli zadaje za pomoca 95 ml acetonu az do zmetnienia, a zmetnienie to dodatkiem kilku kropli metanolu ponownie dopro¬ wadza sie do znikniecia. Po uplywie 72 godzin lug macierzysty dekantuje sie krystaliczna skorupe przemywa sie ukladem aceton/metanol = 3:1 i suszy pod próznia. Otrzymuje sie 7,65 g krysztalów /33,7% lub 67,4$ wydajnosci teoretycznej/ o temperaturze topnienia 142-155°C Surowy winian rozpuszcza sie w 10 g goracego metanolu i stopniowo dodaje sie 45 ml ace¬ tonu, przy czym krystalizacja rozpoczyna sie natychmiast. W ciagu nocy naczynie krystali- zacyjne przechowuje sie w lodówce, lug macierzysty dekantuje sie, placek krystaliczny przemywa sie acetonem i suszy. Otrzymuje sie 5,95 g/52,5% wydajnosci teoretycznej/ krysz¬ talów o temperaturze topnienia 149,5-151°C i o skrecalnosci Cc^j\ +8,0° /c = 1 w wodzie/. Z pozostalosci w chlorku metylenu /surowy chlorowodorek trójbutyloaminy/ przez rozpuszczanie w chlorku metylenu, wytrzasanie z In lugiem sodowym i usuniecie rozpusz¬ czalnika pod próznia odzyskuje sie trójbutyloamine z wydajnoscia 97$. b/ Wytwarzanie I-/-/-winianu dwu-^"/+/-3-chloro-2-hydroksypropylotró jmetyloamonio¬ wego^* Z 18,2 g /50 mmoli/ D-/-/-winianu dwusrebrowego sporzadza sie zawiesine w 150 ml wody i zadaje roztworem 18,8 g /100 mmoli/ chlorku 3-chloro-2-hydroksypropylotróJmetylo¬ amoniowego w 50 ml wody. Zawiesine te miesza sie w ciagu 3 godzin, a utworzony chlorek srebrowy odsacza sie na nuczy i/w celu szybszego suszenia/ przemywa sie metanolem oraz eterem i suszy. W rezultacie otrzymuje sie 14,3 g chlorku srebrowego /99,6% wydajnosci teoretycznej/. Przesacz calkowicie odparowuje sie w wyparce obrotowej. Otrzymuje sie 23,2 g /teoretycznie: 22,7 g/ pozostalosci po suszeniu w wysokiej prózni olejowej /w cia¬ gu 5 godzin w temperaturze pokojowej/. Placek krysztalów rozpuszcza sie w 30 ml goracego metanolu i do goracego roztworu stopniowe dodaje sie 100 ml acetonu. Powstajace zmetnie¬ nia doprowadza sie dodatkiem 2 ml metanolu do znikniecia, naczynie zamyka sie i pozosta¬ wia do ochlodzenia. Po uplywie kilku minut na sciankach naczynia rozpoczyna sie krysta¬ lizacja. Po uplywie 48 godzin calosc przechowuje sie jeszcze w ciagu 3 godzin w lodówce o temperaturze +4°C, a lug macierzysty zlewa sie znad skorupy krysztalów. Krysztaly te przemywa sie za pomoca okolo 10 ml ukladu aceton/metanol /l:5/ i niewielkiej ilosci aceto¬ nu oraz suszy pod próznia, otrzymujac 5,85 g krystalicznych lusek o temperaturze topnie¬ nia 150-152°C /po krystalizacji z ukladu aceton-metanol/ i o skrecalnosci C^J^ = +9,6 /c=l w wodzie/. c/ Wytwarzanie chlorku /+/-3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego. Do 22,7 g /50 mmoli/ D-/-/-winianu dwu-^"/+/-3-chloro-2-hydroksypropylotró jmetyloamoniowego z przy¬ kladu Ilb w 45 ml wody, poruszajac naczynie ruchem kolowym, wkrapls sie 5,55 g /50 mmoli/ chlorku wapniowego, rozpuszczonego w 15 ml wody. Winian wapniowy natychmiast wytraca sie w postaci krystalicznej. Po uplywie 15 minut zawiesine /roztwór ma odczyn o wartosci pH=7/ chlodzi sie na lazni lodowej, a winian wapniowy odsacza sie na nuczy. Przemywa sie go metanolem i suszy na powietrzu, otrzymujac 12,85 g /teoretycznie dla czterowodzianu: 13,0 g; wydajnosc teoretyczna 98,6$/. Przesacz /i popluczyny metanolowe/ odparowuje sie w wyparce obrotowej na lazni o temperaturze 50°C. Otrzymuje sie 19,7 g /teoretycznie: 18,85 g/ stalej pozostalosci, która na cieplo w temperaturze 70°C przemywa sie za pomoca 45 ml absolutnego etanolu. Zawiesine te chlodzi sie na lazni lodowej, a krysztaly odsa¬ cza sie na nuczy i po przemyciu ukladem etanol/aceton=l:l i acetonem suszy na powietrzu,6 148 361 otrzymujac 14,05 g /74,6% wydajnosci teoretycznej/ bezbarwnych krysztalów o temperaturze topnienia 209-211°C i o skrecalnosci C^J^' +29,2° /c=l w wodzie/. d/ Wytwarzanie chlorku nitrylu A/-karnityny• 18,85 g /100 mmoli/ wytworzonego wedlug przykladu lic produktu, w srodowisku 18 ml metanolu i 2 ml wody zadaje sie na lazni o temperaturze 50-55°C w ciagu 3 minut kroplami 5,4 g /108 mmoli/ cyjanku sodowego w 20 ml wody* Roztwór reakcyjny, który natychmiast metnieje, pozestawia sie na lafni w ciagu 20 minut /pH=8-9/, po czym za pomoca 5,5n kwasu solnego /okolo 5,8 ml kwasu/ doprowadza sie odczyn do wartosci pH=5. Po chlodzeniu szarzy na lazni o temperaturze -10°C w ciagu kil¬ ku minut odsacza sie wytracona sól i przemywa metanolem chlodzonym w lodzie oraz suszy* Otrzymuje sie 2,05 g soli.Przesacz zateza sie na lazni o temperaturze 40°C pod próznia. Pozostalosc, czyli 23,2 g zóltawo zabarwionej stalej masy, rozpuszcza sie w 50 g goracego metanolu, a cieply roztwór o temperaturze 40°C saczy sie, usuwajac 1,60 g nierozpuszczonych czastek. Prze¬ sacz ten ponownie saczy sie /oddzielenie okolo 0,1 g soli/ i ogrzewa az do wyklarowania /masa roztworu równa 52,4 g/ i chlodzi do temperatury 0°C. Stracone krysztaly odsacza sie na nuczy, przemywa niewielka iloscia metanolu /o temperaturze -10°C/ i eteru oraz suszy.Otrzymuje sie 9,8 g /54,8% wydajnosci teoretycznej/ prawie bezbarwnych krysztalów o tem¬ peraturze topnienia 242-244°C i o skrecalnosci ^"o67p4- *27,30° /crl * rccdzicA Prodiict ten zawiera eubstrat /wedlug chromatografii cienkowarstwowej/. Po dwukrotnym przekrysta- lizowaniu z etanolu /95#-cwego/ otrzymuje sie krysztaly w postaci dlugich igiel o tempe¬ raturze topnienia 256°C /z rozkladem/ i o skrecalnosci C°^7 j^ ~ +26,2° /c=l w wodzie/.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania optycznie czynnego chlorku nitrylu karnityny, znamien¬ ny tym, ze racemiczny chlorek 3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy, korzyst¬ nie w srodowisku wodnym, poddaje sie reakcji z optycznie czynnym kwasem winowym w obec¬ nosci trójalkiloaminy lub z jego sola, z otrzymanej diastereoizomerycznej mieszaniny nowego winianu dwu-^3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego_7 wyodrebnia sie na znanej drodze, korzystnie na drodze krystalizacji frakcjonowanej, zadany optycznie czyn¬ ny izomer winianu dwu-^3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowego7, który znana dro¬ ga rozszczepia sie na kwas winowy i na optycznie czynny chlorek 3-chlorc-2-hydroksypropy- lotrójmetyloamoniowy, ten zas na drodze reakcji z cyjankami nieorganicznymi w rozpusz¬ czalniku, korzystnie w metanolu, w podwyzszonej temperaturze przeprowadza sie w optycznie czynny chlorek nitrylu karnityny. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze racemiczny chlorek 3-chloro-2-hydroksypropylotrójmetyloamoniowy przeprowadza sie na drodze rozszczepiania racematu kwasem L-/+/-winowym w nowy L-A/-winian dwu-^~/-/-3-chloro-2-hydroksypropylo- trójmetyloamoniow^7| winian ten rozszczepia sie na kwas winowy i na chlorek /-/-3-chlo- ro-2-hydroksypropylotrójmetylcamoniowy, chlorek ten zas poddaje sie reakcji z cyjankami nieorganicznymi, otrzymujac chlorek nitrylu /-/-karnityny. 3» Sposób wedlug zastrz.l, znamienny tym, ze rozszczepianie racematu przeprowadza sie za pomoca soli srebrowej kwasu L-/+/-winowego« CH3 C00e CH3- I)J®- CH2- CH-CH£l HC-OH CH5 ÓH HO-CH CH3 ^e CHj-ljl^-CHj-CH-CHjCl Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz.Cena 400 zl CH, OH PL PL PL PL PL PL PL PL