Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarza- rzania puszystych, szczepionych przedz o poprawio¬ nych wlasciwosciach.Znane sa metody wytwarzania przedz tak, alby wyeliminowac niekorzystne wlasciwosci wlókien syntetycznych. W pierwszej kolejnosci dazy sie do zwiekszenia nieodpowiedniej elaslycznoscd i niskiej zdolnosci do adsorpcji wilgoci, zmniejszenia ich polysku jedwabistego, oraz poprawienia chwytu.Do tej grupy procesów naleza takze sposoby na¬ dawania puszystej formy przedzy, z których naj¬ wazniejsze przedstawiono ponizej.Zgodnie ze sposobem klasycznym nadawania pu¬ szystej formy przez skrecanie syntetyczny jedwab na poczatku skreca sie, a nastepnie skrecony pod¬ daje sie dzialaniu nasyconej pary wodnej. Pod wplywem ciepla skrecenie utrwala sie, tak ze na wlóknach pozostaja pofalowania uzyskane w sta¬ nie skreconym, a nastepnie wlókna rozkreca sie.W ostatnim etapie procesu skreca sie dwa wlókna o przeciwnych skretach. Z powodu malej wydaj¬ nosci sposób ten obecnie stosuje sie rzadko.W innym sposobie przez falszywy skret wlókna mocuje sie pomiedzy dwoma punktami uchwytowy¬ mi i skreca za pomoca wrzecion do pozornego skrecania, a nastepnie skrecona czesc wlókna utrwa¬ la sie termicznie. Sposób ten mozna prowadzic ze znaczna wydajnoscia, lecz uzyskane wlókna wy¬ kazuja takie wady jak stosunkowo niska elastycz- nosc, oraz niski stopien skrecania poszczególnych wlókien.Zgodnie ze sposobem utrwalania droga falszywego skretu wlóknom nadaje sie puszysta forme przez pozorne skrecenie i poddaje sie nastepnie utrwa¬ laniu termicznemu. Sposób ten stosuje sie zwykle do wlókien poliamidowych i poliestrowych, a jego wada jest to, ze otrzymane wlókna mozna stoso¬ wac do produkcji wyrobów o niskiej elastycznosci.Mozna tez przedze wielowlolrienfcawe flloczyc w ogrzewanej rurze metalowej. W czasie tego proce¬ su wlókna przyjmuja postac puszysta i ulegaja utrwaleniu w postaci zygzakowatej. Wada tego sposobu jest bardzo niska elastycznosc otrzymanych przedz.Bardzo prostym sposobem nadania puszystej po¬ staci wlóknom jest przeciaganie ich na ostrzu.Wlókna przeciaga sie z odpowiednia szyfbkoscia na krawedzi ogrzanego ostrza. W czasie tego procesu zmienia sie Ibudowe czasteczek polimeru w pewnych czesciach przekroju poprzecznego wlókna i uzysku¬ je sie wlókna zdolne do skrecania. Wada tego pro¬ cesu jest to, ze nie uzyskuje sie od razu wlókien w postaci puszystej, lecz wlókna w postaci falistej, które mozna nastepnie stosowac w oddzielnych pro¬ cesach w celu uzyskania produktu koncowego.Stosuje sie równiez sposób nadawania puszystej postaci wlóknom przez nadmuchanie powietrzem.Wielowlókienkowy jedwab przeprowadza sie przez metalowy kanal, w którym pojedyncze wlókna 90 39890 398 3 strzepi sie przez przedmuchiwanie kanalu po¬ wietrzem pod zwiekszonym cisnieniem. Wada tego sposobu jest to, ze uzyskuje sie wlókna puszyste lecz nieelastyczne, które maja ograniczone zasto¬ sowanie. 5 Nadawanie formy puszystej przedzy o krótkich wlóknach pojedynczych przeprowadza sie sposobem zwanym „procesem HB". Zgodnie z tym sposobem przedze w postaci nawojów, z wykurczonych i nie- wykurczonych wlókien w róznych proporcjach pod- io daje sie dzialaniu wilgoci. Zachodzi wtedy wykur- czenie sie wzdluz osi zwoju wlókien niewykurczo- nych i uzyskuje sie przedze o sfalowaniu podob¬ nym do welny. Tak,uzyskana przedze okresla sie jako „High Bulk".,, 15 Wada tego sposobu jest to, ze proces, który za¬ chodzi równoczesnie z nadaniem formy puszystej to znaczy nadawanie zdolnosci do równomiernego wchk«iia«a-*aTwnika uzyskuje sie dopiero przy bardzo scislym przestrzeganiu parametrów techno¬ logicznych.Zgodnie z tak zwanym sposobem „knit-deknit" syntetyczny jedwab dzieje sie na dziewiarce kolo¬ wej i uzyskuje tuleje o malej srednicy. Tuleje poddaje sie utrwaleniu równoczesnie z dzialaniem za pomoca goracego suchego powietrza o tempera¬ turze daje sie dzialaniu nasyconej pary wodnej w auto¬ klawie. Po utrwaleniu dzianine paruje sie i uzy¬ skuje przedze puszyste o szczególnych wlasciwos¬ ciach. Wada tego sposobu jest to, ze ogrzewanie przeprowadza sie w sposób skomplikowany, oraz ze duza trudnosc sprawia równomierne ogrzewanie niezbedne dla uzyskania jednorodnego produktu.Ostatni znany sposób wytwarzania puszystej przedzy z syntetycznego jedwabiu polega na prze¬ prowadzeniu wlókien pomiedzy ogrzewanymi try¬ bami i nadaniu im postaci falistej cofajacymi sie zebami. Postac te utrwala sie przez przeprowadze¬ nie przedzy pomiedzy cylindrami ogrzanymi do temperatury 180—190QC. Jednak sposobem opisa¬ nym powyzej uzyskuje sie tylko nieznaczna puszy- stosó przedzy.Wszystkie wymienione sposoby polegaja na ter¬ micznym utrwalaniu znieksztalcenia wlókien wy¬ tworzonego sposobem mechanicznym. Wspólna wada opisanych wyzej znanych sposobów jest to, ze mozna je.. stosowac tylko do wlókien termopla¬ stycznych i zaden z nich nie nadaje nowych wlas¬ ciwosci chemicznych produktowi równoczesnie z wytworzeniem formy puszystej. Produkty uzyska¬ ne znanymi sposobami sa identyczne pod wzgledem budowy chemicznej z surowcami nie poddanymi procesom, poniewaz w. procesie tworzenia formy puszystej zmienia sie tylko polozenie mostka wo¬ dorowego. W zadnym ze znanych sposobów nie stosuje sie modyfikacji chemicznej równoczesnie z nadaniem formy puszystej i dlatego nie tworzy sie we wlóknach nowych, korzystnych wlasciwosci. ^ Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarza¬ nia puszystych przedz z wlókien syntetycznyah o wlasciwosciach termoplastycznych, wlókien roslin¬ nych, wlókien pochodzenia zwierzecego lub wlókien regenerowanych z równoczesnym polepszeniem 65 40 45 50 55 szeregu wlasciwosci wlókien i odpowiednio z na¬ daniem im nowych i korzystnych wlasciwosci.Osiaga sie to wówczas, gdy tworzy sie postac pu¬ szysta z wlókien szczepionych oraz gdy przed szcze¬ pieniem wlókno lub wlókna znieksztalca sie i szczepienie prowadzi na wlóknie lub wlóknach znieksztalconych. Sposób ten stosuje sie takze dla pogrubienia wlókien nie posiadajacych wlasciwos¬ ci termoplastycznych takich, jak sztuczny jedwab wiskozowy, bawelna i tym podobne z równoczesnym nadaniem wlóknom nowych i korzystnych wlasci¬ wosci.Sposobem wedlug wynalazku wytwarza sie pu¬ szyste szczepione przedze o polepszonych wlasci¬ wosciach. Przedze podstawowe lub wymienione wlókna znieksztalca sie w stopniu odpowiednim do uzyskania potrzebnego stopnia puszystosci, nastep¬ nie znieksztalcone przedze szczepi sie. Jesli sposób stosuje sie do wlókien to znieksztalcony produkt przeprowadza sie w puszysta przedze przed lub po ich szczepieniu.-Sposób Wedlug wynalazku wykazuje nastepujace zalety: Produkt szczepiony wytworzony sposobem wedlug wynalazku zachowuje znieksztalcenie, na przyklad falistosc, a równoczesnie uzyskuje nowe wlasci¬ wosci takie jak wzrost zdolnosci do adsorpcji wil¬ goci lub zdolnosci zatrzymywania wody, poprawe zdolnosci barwienia sie, odpornosci na swiatlo i warunki atmosferyczne, podwyzszenie, temperatury topnienia, czesciowe lub calkowite usuniecie termo- plastycznosci, zwiekszanie odpornosci na kruszenie sie, zdolnosc do zweglania sie zamiast stapiania podczas dzialania plomieniem.Mozliwosc znacznego poprawienia adsorpcji wil¬ goci i zdolnosci jej zatrzymywania jest wazne zwlaszcza, gdyz w ten sposób mozna wlasciwosci uzytkowe pogrubianych wlókien doprowadzic do takiego poziomu jaki wykazuja wlókna naturalne.Te cechy posiadaja znaczenie dla przemyslu mas plastycznych i tekstylnego, poniewaz umozliwiaja produkcje artykulów tekstylnych i ubran z latwych do wytworzenia i niekosztownych wlókien synte¬ tycznych, wykazujacych identyczne lub nawet lep¬ sze zdolnosci do adsorpcji wilgoci i zdolnosc za¬ trzymywania, niz na przyklad bawelna.Sposób wedlug wynalazku mozna stosowac w znacznie szerszym zakresie, a wiec oprócz synte¬ tycznych materialów wlóknistych pogrubia sie spo¬ sobem wedlug wynalazku wlókna roslinne i po¬ chodzenia zwierzecego oraz wlókna regenerowane, takie jak sztuczny jedwab wiskozowy.W porównaniu z materialem wyjsciowym pro¬ dukty uzyskane sposobem wedlug wynalazku sa odmienne pod wzgledem budowy chemicznej. Sa one kopolimerami o nowych i korzystnych wlasci¬ wosciach odpowiednich do zamierzonego uzytkowa¬ nia.Sposób wedlug wynalazku stosuje sie w prakty¬ ce z wykorzystaniem aparatury stosowanej w prze¬ mysle tekstylnym po poddaniu jej niewielkim mo¬ dyfikacjom.Wynalazek wyjasniaja szczególowo nastepujace przyklady, które nie ograniczaja jego zakresu.Przyklad I. Na dziewiarce okraglej dzieje5 $«3»8 6 sie tuleje o 50 dtex. ze 100 g wielowlókienkowej przedzy z wlókien poliamidowych nastepnie tuleje napromieniowuje sie preparatem radioaktywnym, zawierajacym kobalt-60 dawka 2 miliradów o natezeniu promieniowania 150 nadów/ 5 /godzine. Napromieniowana tuleje umieszcza sie w 4 litrach wodnego roztworu zawierajacego 5*/t wa¬ gowych akrylonitrylu o temperaturze 90—98°C i wolno miesza w ciagu 2 godzin. Nastepnie tuleje przemywa sie woda i pruje sie. W tak uzyskanym 10 produkcie stwierdza sie znaczny stopien puszystos- ci {pofalowania), zawartosc wilgoci 8—10^/t oraz zdolnosc zatrzymywania wody 35—30V§, która o- kresla sie za .pomoca wirowania.Przyklad II. Tuleje o 100 dtex. dzieje sie 15 ze 1O0 g wielowlókienkowej przedzy ze sztucznego jedwabiu wiskozowego, a nastepnie poddaje sie napromieniowaniu preparatem promieniotwórczym w sposób przedstawiony w przykladzie I. Napro¬ mieniowana tuleje poddaje sie dzialaniu wodnego 20 roztworu zawierajacego 8Vt wagowych wodnego roztworu jednometylo-akryloamidu w temperaturze 95—08°C i powoli miesza sie w ciagu 1,5 godz. Na¬ stepnie tuleje przemywa sie woda, suszy i poddaje dzialaniu suchego powietrza o temperaturze 160°C 25 w ciagu 1 minuty, po czym tuleje pruje i uzyskana puszysta przedze zwija sie przed dalszym uzyciem.Uzyskany produkt poddaje sie próbie na gnicie, zakopujac w wilgotnej glebie i po czasie 4 tygodni oglada sie nie stwierdzajac gnicia, ani plesnienia. 30 Wytrzymalosc produktu na rozciaganie mierzy sie w stanie wilgotnym i uzyskuje wynik wyzszy o przynajmniej 3^/t, niz uzyskany dla wlókien wyjs¬ ciowych.Przyklad III. Tuleje o 80 dtex. dzieje sie 35 ze 100 g przedzy wielowlókienkowej z1 jedwabiu poliestrowego. Nastepnie tuleje ogrzewa sie w ciagu 0,5 godziny pod cisnieniem 1,0 atm., az do usuniecia srodków pomocniczych pozostalych na powierzchni wlókien. Wilgotna tuleje napromieniowuje sie daw- 40 ka 3 miliradów, przy uzyciu zródla o natezeniu 200 000 radów/godz. Napromieniowana tuleje u- mieszcza sie w roztworze zawierajacym 10#/# wa¬ gowych kwasu metakrylowego i ogrzewa w tempe- turze wrzenia pod chlodnica zwrotna w ciagu 1 45 godziny, przy czym utrzymuje sie stosunek pro¬ duktu do kapieli wynoszacy 1:5. Produkt przemywa sie, suszy, tuleje pruje, a uzyskana przedze zwija.Otrzymana w ten sposób puszysta przedza z jed¬ wabiu syntetycznego w stanie równowagi adsor- so buje 8#/« wilgoci z normalnego srodowiska i wy- 1 kazuje taka sama zdolnosc barwienia sie, jak na¬ turalne materialy wlókniste.Przyklad IV. 50 g wielowlókienkowatej przedzy poliamidowej proparuje sie w postac kabla o 30 dtex. Przedze zwija sie w motek, który na- stepnie zanurza sie w mieszaninie .metanolu, wody i akrylonitrylu w stosunku objetosciowym 75:20:5, przy czym utrzymuje sie stosunek przedzy do ka¬ pieli jak 1:15. Motek porusza sie w kapieli za pomoca mieszadla magnetycznego, w temperaturze pokojowej i równoczesnie napromieniowuje sie dawka 3,5 .miliradów pczy natezeniu pcomienfowa- nia 230 000 radów/godzine. Nastepnie motek prze¬ mywa sie, suszy, rozwija sie i poszczególne wlókna zwija oddzielnie. Tak otrzymany poiszysty produkt, pod wplywem ciekla zwegla sie zamiast topniec, ale w 'temperaturze znacznie wyzszej niz temperatura topnienia produktu nieposjrubianego.Przyklad V. Z przedzy o 34 Nm wykonanej z wybielonej bawelny dzieje sie tuleje, która za¬ nurza sie w mieszaninie w stosunku 1:20 sporzadzo¬ nej z metanolu, wody i styrenu w stosunku 60:15:5.Calosc poddaje sie napromieniowaniu dawka 1,5 milirada mieszajac w temperaturze pokojowej. Na¬ stepnie tuleje przemywa sie, suszy, pruje i uzy¬ skana przedze zwija. Tak uzyskana puszysta prze¬ dza barwi sie takimi barwnikami, których nie mozna zastosowac do bawelny. Inna korzystna wlasciwoscia produktu jest lepsza jego przyczep¬ nosc do past plastycznych niz przyczepnosc bawel¬ ny niepogrutoianej, co jest szczególnie korzystnym przy produkcji syntetycznych skór. Odpornosc pro¬ duktu na gnicie i plesnienie jest znacznie wyzsza niz wyjsciowej bawelny.Przyklad VI. Ze 100 g przedzy polipropyle¬ nowej o Nm 34 dzieje sie tuleje. Tuleje ta zanurza sie w kapieli, w stosunku 1:20 wykonanej z mie¬ szaniny toluenu i kwasu akrylowego w stosunku objetosciowym 90:10. Calosc miesza sie za pomoca mieszadla magnetycznego i dodaje Qfi*h w stosunku wagowym do mieszaniny nadtlenku lauroilowego.Nastepnie powoli ogrzewa sie do temperatury W°C i utrzymuje w tej temperaturze w ciagu 20 minut.Tuleje wyjmuje sie, przemywa, suszy, pruje i przedze zwija. Uzyskana w ten sposób puszysta przedza wykazuje adsorpcje wilgoci 8-H8,5Vi stanu równowagi wilgoci. PL