Wynalazek dotyczy przelacznika, prze¬ waznie drazkowego, uruchamiajacego sprzegla, przesuwajace kola zebate prze¬ kladni obrabiarek, zwlaszcza gwinciarek i wiertarek, w których to przekladniach zmiana obrotów nastepuje równoczesnie z wlaczeniem sprzegla ciernego, umiesz¬ czonego miedzy napedem a przekladnia kól zebatych, za pomoca samoczynnego np. hydraulicznego przesuwania kól bie¬ gowych.W przekladniach tego rodzaju odby¬ wa sie dotad przelaczanie kól biegowych w zaleznosci od nastawienia zaworu, re¬ gulujacego ilosc obrotów obrabiarki, któ¬ ry to zawór umieszczony jest w hydrau¬ licznym obwodzie cieczy, oddzialujacym na przesuwanie kól biegów. Nastawienie drazka przelacznikowego w kierunku wlaczenia sprzegla powodowalo dotad równoczesne uruchomienie hydrauliczne¬ go przesuwania kól, lecz kola zebate nie zazebialy sie czesto w nalezyty sposób, poniewaz sprzeglo juz ukonczylo swe przestawienie przed dokonanym zazebie¬ niem kól. W przypadkach, gdy kola ze¬ bate obracaly sie juz z wielka szybkoscia, wsuniecie ich bylo nieraz zupelnie nie¬ mozliwe. Powstawaly wtenczas zgrzyty, wskazujace na to, ze zeby kól tra sie plaszczyznami czolowymi o siebie, a w nastepstwie tego zuzywaja sie one szybko.W nowoczesnych przekladniach bie-gów przesuwa sie czesto kilka kól zeba¬ tych, aby za pomoca róznych ich zesta* wien nastawiac pozadana, scisle okreslo¬ na ilosc obrotów. W nastepstwie równo¬ czesnego przesuwania wiekszej ilosci kól przekladni wzrasta niebezpieczenstwo powstawania zgrzytów, a moga zachodzic nawet bledne wlaczenia, gdy jedno z kil¬ ku przesuwanych kól nie zazebi sie dosta¬ tecznie z kolem odpowiednim po skon¬ czonym wlaczeniu sprzegla.Celem wynalazku jest usuniecie naj¬ prostszymi srodkami wad dzialania prze? kladni kól zebatych, które sa przesuwane samoczynnie równoczesnie z wlaczeniem sprzegla.Przelacznik wedlug wynalazku zawie¬ ra sprezyny, sciskane za pomoca drazka, wlaczajacego sprzeglo, i wspóldziala z tlokowym tlumikiem cieczowym, który opóznia ruch wlaczenia sprzegla.Na zalaczonym rysunku przedstawio¬ no kilka przykladów wykonania przelacz¬ nika sprzegiel wedlug wynalazku, przy czym fig. 1 wskazuje schematycznie prze¬ lacznik ze sprzeglami i tlumikiem, fig. 2 wskazuje przekrój osiowy tlumika, fig. 3— przekrój osiowy odmiennego tlumika bez- zaworowego, fig. 4 — przekrój osiowy jeszcze jednej odmiany tlumika, którego dzialanie opózniajace ustaje samoczynnie" przy dobieganiu tloka do jednego lub dru¬ giego polozenia krancowego, fig. 5 przed¬ stawia przekrój osiowy innej odmiany tlumika, w której tlok nie jest na stale polaczony z drazkiem sprzegla.Przelacznik, którego drazek 1 pokre¬ ca sie na czopie 2, dziala poprzez swe wi¬ delki 3 za posrednictwem sprezyn 4 i 4a na drazki 5 sprzegla 6 i 6a. Dla wlacze¬ nia sprzegla wprowadza sie przelacznik do polozenia, przedstawionego liniami przerywanymi, w którym zostaje on przy¬ trzymany przez wyciecie 7 lub 7a. Przy tym ruchu sprezyna 4 wzglednie 4a naci¬ ska na pierscien oporkowy 8 lub 8a, umo¬ cowany na drazku 5, który wówczas po¬ rusza sie wskutek sily sprezyny, wlacza¬ jac sprzeglo 6 wzglednie 6a. Ten nagly ruch przelacznika sprzegla zostaje jednak zlagodzony przez dzialajacy na drazek tlumik 9, który dziala niezaleznie od szyb¬ kosci uruchomienia przelacznika 1, który wówczas, tj. po wyprowadzeniu go z je¬ go polozenia srodkowego, poprzez jedno ze sprzegiel wlacza np. wrzeciono wier¬ tarki na bieg w przód, zas poprzez dru¬ gie sprzeglo — na bieg wsteczny. Zamiast wiertarki przelacznik moze obslugiwac gwinciarke. Tlumik 9 moze byc np. po¬ wietrzny lub olejowy, którego tlok 10 po¬ rusza sie w cylindrze 11. Przy wylaczaniu sprzegla- na polozenie srodkowe tlok 10 porusza sie ku górze, przy czym zasysac moze np. olej do cylindra 11 ze zbiornika zapasowego 12 poprzez umieszczony w dnie cylindra 11 zawór zwrotny 13. Przy odwrotnym ruchu tloka dla ponownego wlaczenia sprzegla tlok ten pod dziala¬ niem nacisku sprezyny 4 dlawi obecnie zamknieta przez zawór zwrotny 13 w cy¬ lindrze ciecz, która przy ruchu w dól tlo¬ ka 10 wychodzi z, cylindra poprzez waski kanal 14. W ten sposób czas wlaczenia wbudowanego pomiedzy przelacznik a ob¬ rabiarke sprzegla ciernego zostaje w pe¬ wnym stopniu przedluzony. Czas poru¬ szania sie w dól tloka tlumiacego pod dziajlaniem okreslonego' napiecia sprezy¬ ny moze byc w ten sposób nastawiany, ze przekrój przewiercenia 14 w pewnym miejscu reguluje sie -przez wbudowanie nastawialnego dlawika.Przy stosowaniu zwrotnych sprzegiel ciernych umieszcza sie naprzeciwko dwa sprzegla, z których jedno wlacza sie dla biegu w przód, drugie zas dla biegu wstecz, np. przy nacinaniu gwintów. Tlok tlumika posuwa sie zatem wzdluz drogi podwójnej, podczas gdy potrzeba tlumie¬ nia zachodzi jedynie po jednej stronie la¬ czenia. By nie ssac oliwy wzdluz calej — 2 —swej drogi, w scianie cylindra...: tlumika na krótko przed polozeniem srodkowym jego tloka wykonane sa otwory 15, po¬ przez które tlok 10 przy swoim ruchu od polozenia srodkowego do górnego kran¬ cowego zasysa powietrze. Wlaczenie sprzegla na bieg wsteczny nastepuje za¬ tem niezwlocznie, podczas gdy wlaczenie na bieg w przód jest przytlumione, gdyz przy wstecznym ruchu tloka, po zamknie¬ ciu otworów 15, zassana uprzednio ciecz ponownie musi uchodzic poprzez ciasny kanal przepustowy 14. Przy skoku tloka w dól olej dostaje sie na górna strone tlo¬ ka i splywa po wykonanych w cylin¬ drze 11 rowkach podluznych 16, uchodza¬ cych do otworów 15, z powrotem do zbiornika zapasowego 12. Przyklad ta¬ kiego tlumika przedstawiony jest na fig. 2.Na fig. 3 przedstawiony jest podobnie pracujacy tlumik, który nie posiada za¬ woru zwrotnego. Tlok 10 porusza sie równiez w cylindrze //, który otoczony jest pierscieniowym zbiornikiem zapaso¬ wym 12. Sciana cylindra posiada rów¬ niez szereg otworów 15, laczacych wne¬ trze cylindra ze zbiornikiem zapaso¬ wym 12. Gdy tlok 10 porusza sie ku do¬ lowi, to otwory 15 zostaja zamkniete, przerywajac polaczenie pomiedzy zbior¬ nikiem zapasowym 12 a wnetrzem cylin¬ dra pod tlokiem tak, iz ciecz przy dal¬ szym ruchu w dól tloka zmuszona jest uchodzic poprzez waskie kanaly 14 w tlo¬ ku 10 ku górze. Ruch w dól tloka zosta¬ je wiec opózniony. Ciecz wycisnieta z cy¬ lindra splywa z nad tloka z powrotem do zbiornika zapasowego 12. Gdy teraz przy wylaczaniu sprzegla tlok posuwa sie z po¬ wrotem do swego polozenia srodkowego, to poprzez otwory 14 nastepuje jedynie zassanie powietrza. Ten przebieg naste¬ puje niemal bez tlumienia, gdyz otwory 14 posiadaja co prawda odpowiednio maly przekrój dla dlawienia przeplywu, oliwy, jednak zbyt duzy dla hamowania przeply¬ wu powietrza. Gdy tlok 10 porusza sie jeszcze dalej ku górze az do odsloniecia otworów 15, to olej ze zbiornika zapaso¬ wego 12 wplywa do cylindra. Ten dalszy ruch tloka odbywa sie zatem az do górne¬ go oparcia równiez bez tlumienia. Gdy teraz np. tlok ze swego górnego poloze¬ nia ma wrócic do swego polozenia sród* kowego, to znajdujace sie pod tlokiem po¬ wietrze zostaje wyparte przez kanal 14, olej zas przez otwory 15. Komora zapa¬ sowa 12 na olej jest polaczona z górna strona cylindra poprzez przejscia 16, aby oliwa splywala z powrotem do zbiornika oraz by powietrze w obu przestrzeniach moglo sie zawsze wyrównac. Gdy znaj¬ dujace sie pod tlokiem 10 powietrze i olej przy ruchu w dól zostaja wyparte z cylin¬ dra i gdy nastepnie otwory 15 zostaja tlo¬ kiem zasloniete, to pod tlokiem znajduje sie zamknieta ilosc cieczy, która znowu musi uchodzic przez kanal 14. Opisany na wstepie prsebieg powtarza sie wiec na nowo.Fig. 4 pokazuje tlumik samoczynny, nadajacy sie do maszyn do nacinania gwintów lub do ich' wiercenia. Przy wy¬ konywaniu gwintów ilosc obrotów w ra¬ zie przelaczenia sprzegla na bieg odwro¬ tny pozostaje taka sama, a przelaczenie musi nastapic natychmiastowo bez opóz¬ nienia, aby nie uszkodzic gwintu. Mimo to wymagane jest zastosowanie opóznie¬ nia samoczynnego, aby w razie przesta¬ wienia drazka z polozenia srodkowego na bieg w przód umozliwic zmiane ilosci ob¬ rotów. W tym celu w cylindrze 11 tlu¬ mika wedlug fig. 4 umieszczona jest tuleja sterownicza 17, w której porusza sie tlok tlumikowy 10. Tuleja sterownicza posia¬ da otwory 18, wspóldzialajace z otwora¬ mi 15 w cylindrze. Cylinder posiada po¬ nadto podluzne cylindryczne wydraze¬ nie 19, polaczone z otworami 15. Na fig- 4 przedstawione jest polozenie czesci, przy którym tlok podczas swego ruchu ku gó- — 3 —rze zassal ciecz ze zbiornika zapasowe¬ go 12. Dolny brzeg tloka 10 przeslania jeszcze otwory 18. Przy dalszym ruchu w góre tloka 10 otwory 18 zostaja odslo¬ niete, dzieki czemu powietrze ze zbiorni¬ ka zapasowego bez trudnosci doplywa.Tuleja sterownicza 17 zostaje sprowadzo¬ na przez osiowo dzialajace sprezyny 20 do dna cylindra 11, aby zamykac znajdu¬ jace sie w dolnej czesci cylindra otwo¬ ry 21 dla odplywu zwrotnego do zbiorni¬ ka zapasowego 12. Zrazu zatem zassany plyn pozostaje bez zmiany w cylindrze.Przy dalszym ruchu w góre tloka, uderza tenze o skierowana ku wnetrzu nasad¬ ke 22 tulei sterowniczej 17 i zabiera te tu¬ leje przy dalszym swym ruchu ze soba, pokonujac nacisk wsteczny sprezyn 20.Przez ten ruch tulei sterowniczej otwo¬ ry 21 zostaja odsloniete, tak iz znajdujacy sie w cylindrze olej poprzez otwory te bez trudnosci splywa z powrotem do zbiornika zapasowego. Przestrzen po¬ wietrzna, znajdujaca sie ponad ciecza, jest polaczona ze zbiornikiem zapasowym po¬ przez otwory 18, wydrazenie 19 i otwo¬ ry 15. W chwili, gdy tlok osiagnie swoje górne polozenie krancowe, w cylindrze nie znajduje sie zatem zadna ciecz, ani po¬ nizej ani tez powyzej tloka. Gdy teraz za¬ tem np. przy nacinaniu gwintów z biegu w przód bezposrednio wlacza sie bieg wsteczny, to tlumik przy ruchu tym z je¬ dnego do drugiego polozenia krancowego tloka nie dziala opózniajaco, gdyz znajdu¬ jace sie we wnetrzu cylindra powietrze sciska sie i uchodzi stosunkowo szybko poprzez kanal odplywowy 14. Przebieg ten powtarza sie, gdy z biegu w przód wlacza sie znowu bezposrednio bieg wstecz. Gdy jednakze przelacznik draz¬ kowy z biegu w przód zostaje ustawiony na polozenie srodkowe, to olej zostaje ponownie zassany ze zbiornika zapasowe¬ go bez odsloniecia otworów 15 wzgled¬ nie 18 przez tlok 10. Polozenie przedsta¬ wione na fig. 4 odpowiada ustawieniu srodkowego tloka tlumika. Gdy, z tego polozenia wychodzac, sprzeglo ma byc wlaczone na bieg w przód, to wywolane przez tlumik opóznienie daje moznosc przy ewentualnej zmianie szybkosci obra¬ biarki uniknac halasu np. przy zazebianiu kól zebatych przekladni. W tlumikach, przedstawionych na fig. 2, 3 i 4, tlok 10 polaczony jest z drazkami sterowniczy¬ mi 5 sprzegla na stale.Na fig. 5 przedstawiona jest inna po¬ stac wykonania tlumika, której tlok 10 nie posiada polaczenia z drazkiem stero¬ wniczym 5, lecz zostaje nim jedynie od gó¬ ry uderzany. Przy odpowiednim ruchu drazka sterowniczego dla wlaczania sprzegla na bieg w przód tlok 10 w opi¬ sany juz sposób przeciwstawia sie temu ruchowi sterowniczemu i przedluza czas wlaczenia sie sprzegla. Na fig. 5 przed¬ stawione jest polozenie czesci w chwili, gdy drazek 5 porusza sie wlasnie ku tlo¬ kowi 10. W nastepnej chwili drazek 5 uderzy w glowice 23 tloka, który wskutek tego, pokonujac opór srodkowo umiesz¬ czonej i opierajacej sie o cylinder 11 i tlok 10 sprezyny 24, przesunie sie ku do¬ lowi. Sprezyne 24 dobrze jest umiescic w dostatecznie glebokim wydrazeniu 25 tloka 10. Znajdujacy sie po dolnej stro¬ nie tloka olej zostanie wycisniety przez waski kanal odplywowy 14, dzieki czemu w opisany juz sposób uzyskuje sie opóz¬ nienie czasu wlaczenia. Olej dostaje sie przy tym na górna strone tloka. Gdy dra¬ zek 5 wraca do polozenia srodkowego, tlok 10 pod dzialaniem scisnietej sprezy¬ ny 24 porusza sie równiez w tym kierun¬ ku, przy czym zasysa znajdujacy sie na górnej stronie tloka olej poprzez umiesz¬ czony w tloku zawór zwrotny 27 z po¬ wrotem do znajdujacej sie pod tlokiem komory 12 cylindra. Ruch tloka 10 ogra¬ niczony jest oporkiem 26 w postaci np. pierscienia. Od tej chwili tlok 10 pozo- — 4 —staje w polozeniu przygotowanym do dzialania, podczas gdy drazek 5 w danym razie posuwa sie dalej ku tylowi, by prze¬ laczyc sprzeglo na bieg zwrotny.,W razie potrzeby tlumiki przy sprze¬ glach dla biegu zwrotnego moga byc wbudowane po obu stronach sprzegiel, by opózniac ich przelaczenie zarówno na bieg w przód, jak tez i na bieg wsteczny. PL