Okazalo sie, iz mozna polepszyc wlasci¬ wosci nierozpuszczalnych wlókien sztucz¬ nych, otrzymanych z roztworów bialka lub substancji bialkowych, np. albuminy, ka¬ zeiny, zeletyny, keratyny, kleju itd., jezeli wlókna podda sie garbowaniu za pomoca zwiazków chromowych w ilosci ponad 3% tlenku chromu w stosunku do wagi wlók¬ na i nastepnie potraktuje za pomoca srod¬ ków redukujacych, utleniajacych lub wia¬ zacych kwasy.Dzieki temu zabiegowi tworzy sie i utrwala na wlóknach nierozpuszczalny w wodzie zwiazek chromu, przez co wytrzy¬ malosc na rozrywanie wlókien w istanie mokrym, jak i suchym, znacznie sie zwiek¬ sza, jak równiez zwieksza sie odpornosc na dzialanie wody wrzacej, kapieli zasadowych i kwasnych oraz na wplywy mechaniczne, bez uszczerbku zdolnosci do zabarwiania sie. Obróbka wlókien otrzymanych z ka¬ zeiny i znanych pod nazwa lanitalu spra¬ wia, ze garbowany lanital mozna farbo¬ wac sposobami znanymi bez uszkadzania go. Prócz barwników bezposrednich i siar¬ kowych mozna równiez stosowac barwniki kwasne i barwniki zaprawowe, wymaga¬ jace do utrwalania ich goracych kapieli i osrodka kwasnego itd. W porównaniu z lanitalem nieobrabianym wlókna takie po¬ siadaja lepszy wyglad i sa mieksze w do¬ tyku. Ponadto barwa ich jest trwalsza.Wlókna barwione barwnikami trwalymi, które w niegarbowanym lanitalu nie wy-tr^ymuja slabego prania, w garbowanym lanitalu wytrzymuja kapiel z mydlem i so¬ da o temperaturze 60°C. Przy farbowaniu farbami chromowymi otrzymuje sie wy- farbowania odporne na folusz, a ponadto wlókna wytrzymuja dzialanie mechanicz¬ ne foluszu znacznie lepiej niz zwykly la- nital.Garbowanie wlókien zwiazkami chro¬ mowymi mozna przeprowadzac róznie w zaleznosci od uzytych zwiazków chromu i od rodzaju obrabianego materialu w jed¬ nej lub kilku kapielach.Przy stosowaniu jednej kapieli mozna stosowac zasadniczo wszelkie zwiazki chro¬ mu trójwartosciowego. Jednakze z korzys¬ cia stosuje sie takie zwiazki, jakie szybko ciagna wzglednie szybko sa pobierane przez wlókno. Szybkosc ciagnienia zalezy nie tyl¬ ko od rodzaju uzytych' zwiazków chromu, lecz w znacznym stopniu równiez od tem¬ peratury, która moze sie wahac w grani¬ cach 20—100°C. Ponadto róznymi dodat¬ kami mozna przyspieszac lub opózniac cia¬ gnienie. Na ogól dodatek kwasu dziala przyspieszajaco, podczas gdy dodatek soli lub zasadowych zwiazków chramu dziala opózniajaco.Do przeprowadzania sposobu nadaja sie sole trójwartosciowego chromu kwasów or- gianicznych lub nieorganicznych, jak rów¬ niez sole podwójne, sole zlozone itd. np. chlorek chromu, fluorek chromu, siarczan chromu, alun chromowy, mrówczan chro¬ mu, octan chromowy, szczawian sodowo- chromowy itd.Obróbke zwiazkami chromu przepro¬ wadza sie na ogól w osrodku wodnym z zastosowaniem rozpuszczalnych w wodzie soli chromu. Jednakie sposób nie ograni¬ cza sie tylko do osrodków wodnych. Wode mozna czesciowo lub calkowicie zastapic innymi rozpuszczalnikami, o ile rozpusz¬ czalniki te nie rozpuszczaja wlókien.Przy stosowaniu jednej kapieli chro¬ mowej nalezy stosowac kapiel o stosunko¬ wo duzym stezeniu i w znacznej ilosci. Nie mozna przeto stosowac tylko kilku procen¬ tów zwiazków chromu w stosunku do cie¬ zaru przerabianego materialu, jak to sie robi zwykle przy wstepnym zaprawianiu welny. Raczej od samego poczatku nalezy obrabiac material wiekszymi ilosciami.Czas obróbki moze sie wahac w znacznych granicach, jak to wynika z przykladów.Czas ten zalezy od rodzaju obrabianego materialu, od jego ksztaltu, od temperatu¬ ry, od zdolnosci reakcyjnej danej soli chro¬ mowej itd. Po skonczonej obróbce usuwa sie nie zuzyty zwiazek chromowy w znany sposób przez odwirowywanie, prasowanie, odsaczanie itd., a nastepnie plucze sie ma¬ terial starannie woda. Odzyskane roztwo¬ ry soli chromowych po zageszczeniu moz¬ na stosowac do obrabiania, swiezego ma¬ terialu.Jezeli garbowanie przeprowadza sie w kilku kapielach, np. w dwóch, wówczas Wlókna nasyca sie równomiernie w pierw¬ szej kapieli za pomoca roztworów kwasu chromowego albo soli kwasu chromowego, usuwa nadmiar roztworu i wprowadza wlókna do drugiej kapieli, zawierajacej zwiazki zdolne do przemiany kwasu chro¬ mowego w tlenek chromu albo w inny zwiazek chromu trójwartosciowego. Do te¬ go celu nadaja sie zwlaszcza srodki redu¬ kujace, np. kwas siarkowy, kwasny siar¬ czan sodu, hydrosiarczyn isodowy, tiosiar¬ czan sodowy albo tez srodki utleniajace, powodujace tworzenie sie kwasu nadchro- mowego, który wskutek niestalosci rozpa¬ da sie z wytwarzaniem tlenku chromu. W drugiej kapieli widoczne jest wyrazne przejscie zóltego koloru, na który barwi Wlókna kwas chromowy, w zielony kolor.Z chwila, gdy wlókna sa równomiernie zielone, garbowanie jest ukonczone i nale¬ zy je starannie przeplukac.Rozumie sie, ze skutek garbowania jest tym lepszy, im garbowanie jest równo- mierniejisze, nalezy przeto napawac sta- — 2 —rannie material zwiazkami chromu. Do te¬ go celu potrzebne sa odpowiednie urzadze¬ nia mechaniczne. Prócz tego dobrze jest zwilzac wpierw obrabiany material albo dodawac do kapieli odpowiednich srodków zwilzajacych i przenikajacych, przy czym nalezy stosowac takie srodki, których zwiazki chromu nie rozkladaja sie ani nie wytracaja.Wstepnie garbowany takim lub innym sposobem wilgotny material nie zmienia sie przy lezeniu w stanie wilgotnym. Przy farbowaniu barwnikami, które ciagna w obecnosci kwasu, material mozna stosowac bez dalszego zabiegu. Jezeli natomiast ma byc stosowana kapiel farbiarska obojetna lub zasadowa albo gdy material ma byc suszony, dobrze jest zobojetniac male ilo¬ sci kwasu, uporczywie przylegajace do ma¬ terialu za pomoca kapieli zawierajacej so¬ de, amoniak lub inny srodek wiazacy kwas. Nastepnie material przemywa sie swieza woda i suszy.Sposobem wedlug wynalazku niniejisze- go mozna obrabiac zarówno wlókna cze¬ sankowe, wlókna w pasmach, jak równiez wlókna w toku wytwarzania po nadaniu im nierozpuszczalnosci.W pewnych przypadkach garbowanie mozna polaczyc z farbowaniem, mianowi¬ cie wtedy, gdy np. lanital barwi sie w jed¬ nej kapieli barwnikami zaprawowymi w obecnosci trójwartosciowej soli chromo¬ wej. Wystarczy zwiekszyc tylko tak znacz¬ nie ilosc soli chromowej, aby sól chromo¬ wa wystarczyla do garbowania lanitalu, jak równiez do wytworzenia laku chromo¬ wego.Przyklad I. 10 g lanitalu obrabia sie w ciagu 5 minut w temperaturze 60°C w roztworze zawierajacym 10 g alunu chro¬ mowego w 100 cm3 wody, odwirowuje, przemywa dokladnie zimna woda, obrabia w ciagu 1 minuty V2°/ amoniaku, ponownie plucze, odwirowuje i suszy.Tak otrzymany lanital posiada jasno¬ zielona barwe i dobry polysk oraz jest miekki w dotyku. Przy farbowaniu na go¬ raco w kapieli z kwasem siarkowym zmniejsza sie nieco wytrzymalosc na roz¬ rywanie, jest ona jednakowoz znacznie lepsza niz niegarbowanego lanitalu obra¬ bianego kapiela kwasna.Jezeli obróbke przeprowadza sie w tem¬ peraturze 50°C zamiast 60°C w ciagu 5 mi¬ nut, to wytrzymalosc na rozrywanie male- .ie równiez po wyfarbowaniu w goracej ka¬ pieli z ikwfasem siarkowym, jest jednak lep¬ sza niz wytrzymalosc lanitalu farbowane¬ go tak samo, lecz nie garbowanego uprze¬ dnio.Przyklad II. Pasma lanitalu obrabia sie w ciagu 30 minut wrzacym wodnym 10%-owym roztworem alunu chromowego, w stosunku 1:10, przemywa starannie zim¬ na woda, nastepnie woda amoniakalna i w koncu ponownie swieza woda. Jasnozielo¬ ny lanital jest miekki w dotyku i posiada nadzwyczajna odpornosc na dzialanie go¬ racych rozcienczonych kwasów i lugów.Przy nastepnym barwieniu nie zmieniaja sie wymienione wlasciwosci.Garbowany zielony lanital mozna prze¬ chowywac zarówno w stanie suchym, ja- kotez wilgotnym.Jezeli lanital obrabia sie tym samym roztworem alunu chromowego, lecz z do¬ datkiem 2°/o kwasu siarkowego w stosun¬ ku do wagi suchego lanitalu, to garbowa¬ nie jest ukonczone juz po 10 minutach. Po odwirowaniu i wyplukaniu trzeba stoso¬ wac kapiel zobojetniajaca, aby unieszkodli¬ wic kwas pozostajacy uporczywie we wló¬ knie, poniewaz kwas przy suszeniu, mate. rialu móglby spowodowac jego zbutwie¬ nie.Przyklad III. Lanital w postaci pasma obrabia sie 35%-ami alunu chromowego w stosunku do jego wagi, w kapieli wodnej o temperaturze 95°C w ciagu 30 minut, przy czym lanital barwi sie na zielono. Po — 3 —wyczerpaniu sie kapieli wyjmuje sie wlók¬ na, ochladza roztwór do mniej wiecej 50JC, zadaje sola glauberska, odpowiednia iloscia barwnika zaprawowego i odpowie¬ dnia iloscia kwasu i nastepnie garbowane wlóikna lanitalu ponownie wprowadza do kapieli. Nastepnie barwi sie znanym .spo¬ sobem, dodaje chromianu potasu i obrabia na goraco.Otrzymuje sie barwione wlókno, miek¬ kie w dotyku, bardzo elastyczne i wytrzy¬ male nadzwyczaj na pranie i folusz.Przyklad IV. Mieszane nici, skladaja¬ ce sie z 1 czesci welny i 1 czesci lanitalu, przeciaga sie w roztworze wrzacym, za¬ wierajacym na 1 litr wody 50 g alunu chromowego w ciagu 30 minut, dokladnie przemywa zimna woda, obrabia w ciagu 1 minuty 0,25 kalnym, przemywa, odwirowuje i suszy.Przez garbowanie lanital zostaje ulepszo¬ ny do tego stopnia, iz wytrzymuje bez szkody dlugie gotowanie, konieczne przy farbowaniu nici mieszanych.Przyklad V. Lanital w postaci pasma przeciaga sie w kapieli (stosunek materia¬ lu do kapieli 1:10), w ciagu 5 minut w temperaturze wrzenia, przy czym kapiel stanowi 9%-owy roztwór wodny chlorku chromu. Nastepnie odwirowuje sie prze¬ mywa dokladnie w zimnej wodzie, zoboje¬ tnia woda zawierajaca sode, ponownie do¬ kladnie plucze, odwirowuje i suszy.O ile po obróbce roztworem chlorku chromu nastepuje farbowanie, wówczas oczywiscie odpada suszenie. Mozna równiez pominac zobojetnianie, o ile przeprowadza sie bezposrednio barwienie w kapieli kwas¬ nej.Przyklad VI. 10 g nici lanitalowych gotuje isie w ciagu 3 minut w 100 cm* wbd. nego 10°/o^owego roztworu fluorku chro¬ mu, odwirowuje, przemywa, zobojetnia i ponownie plucze. Tak obrobione nici moz¬ na farbowac w kapieli, zakwaszonej kwa¬ sem nieorganicznym, w temperaturze wrzenia za pomoca barwników kwasnych, przy czym nie zmniejsza sie wytrzymalosc na rozrywanie i elastycznosc. Wyfarbowa- nie jest tak samo odporne na pranie, jak odpowiednie wyfarbowanie welny.Przyklad VII. Nici lanitalowe przecia¬ ga sie przez 30%-owy wodny roztwór oc¬ tanu chromu, zawierajacy w 1 litrze 1 — 2 g poliglicerydu kwasu kokosowego, w temperaturze wrzenia w ciagu 15 minut (stosunek materialu do kapieli 1:10), na¬ stepnie odwirowuje sie, plucze i suszy.Przyklad VIII. Luzny lanital traktuje sie przez 10 minut wrzacym 30%-owym wodnym roztworem szczawianu sodowo- chromowego. Jezeli tak wstepnie wygar¬ bowany material barwi sie w jednej ka¬ pieli barwnikiem zaprawowym, np. indo- chromina 2R (Schultz Farbstofftabellen 7, wyd. No 1048), to nie potrzeba calko¬ wicie usuwac przylegajacego roztworu chromu, lecz material odwirowuje sie i bez ,plukania wprowadza do kapieli barwiacej, zawierajacej barwnik, odpowiednia ilosc zaprawy chromowej i kwasu, i barwi jak zwykle.Przyklad IX. Farbowanie w pewnych przypadkach mozna polaczyc z chromowa¬ niem. Jest to mozliwe wtedy, gdy uzyte barwniki nie wytracaja sie pod dzialaniem soli chromowych i nie zmieniaja odcienia barwy, albo jezeli sie uzywa barwników zaprawowych, wywolywanych za pomoca trójwartosciowych soli chromowych, np. indochrominy 2R. W tym ostatnio poda¬ nym przypadku postepuje sie jak naste¬ puje.Do 300 cm3 2 wianu sodowo-chromowego dodaje sie po¬ trzebna ilosc roztworu podstawowego in¬ dochrominy 2R oraz odpowiednia ilosc kwa¬ su octowego lub mrówkowego. Do tej ka¬ pieli zanurza sie 10 g nici lanitalowych, za¬ grzewa w ciagu V2 godziny do wrzenia i go¬ tuje jeszcze dalsze l112 godzfriy. Otrzymu¬ je sie nici farbowane na niebiesko, które — 4 —mimo dlugiego gotowania ucierpialy mniej co do miekkosci w. dotyku,, wygladu i wy¬ trzymalosci niz lanital barwiony w taki sam sposób indochromina 2R, lecz z taka iloscia szczawianu sodowo^chromowego, jaka jest potrzebna do utworzenia laku.Przyklad X. Lanital w luznej postaci obrabia sie w temperaturze 40°C roztwo¬ rem zawierajacym 35% alunu chromowe* go w stosunku do wagi wlókna. Po pew¬ nym czasie podnosi sie temperature w cia¬ gu 15 — 20 minut do 70°C i utrzymuje ja przez 15 — 25 minut, po czym w przecia¬ gu 10 minut zagotowuje sie az do wrzenia utrzymujac roztwór w temperaturze wrze¬ nia przez mniej wiecej 10 minut, az do wy¬ czerpania sie kapieli. Nastepnie spuszcza sie roztwór, material przemywa woda i nastepnie wtlacza roztwór zawierajacy okolo 10% weglanu sodowego krystaliczne¬ go, w stosunku do wagi wlókna, w celu zo¬ bojetnienia resztek kwasu na wlóknie. Po przemyciu woda material sie suszy.Przyklad XI. 100 czesci wagowych la- nitalu w postaci luznej wprowadza sie do naczynia do foluszu zawierajacego roztwór 45 czesci wagowych alunu chromowego w 400 czesciach wody o temperaturze 60 — 65°C. Po 1 godzinie dodaje sie roztwór za¬ wierajacy 10 czesci wagowych sody kry¬ stalicznej i obrabia sie dalsze 30 minut, po czym material przemywa sie starannie.Przyklad XII. Lanital w dowolnej po¬ staci wprowadza sie do 10°/cHOwego roztwo¬ ru dwuchromianu sodu o temperaturze 35°C. Po 'fównomiernym rozlozeniu, co na¬ stepuje po kilku minutach, usuwa sie roz¬ twór przez odwirowanie.. Zabarwiony na zólto lanital wprowadza sie do 10%kwego roztworu kwasnego siarczynu sodu, przez co zólta barwa zamienia sie szybko na zie¬ lona. Po skonczonej redukcji kwasu chro¬ mowego material odwirowuje sie ponow¬ nie i nastepnie dokladnie plucze.Wlasciwosci lanitalu garbowanego w dwóch kapielach odpowiadaja wlasciwos¬ ciom lanitalu garbowanego w jednej ka¬ pieli.Zamiast dwuchromianu sodu mozna stosowac dwuchromian potasu lub kwas chromowy, zamiast kwasnego siarczynu sodu jako srodek redukujacy mozna stoso¬ wac hydrosiarczyn sodowy lub tiosiarczan sodu. Redukcje mozna przeprowadzac rów¬ niez za pomoca gazowego dwutlenku siar¬ ki i pary wodnej podobnie do sposobu siarkowania welny.Przyklad XIII. 100 czesci wagowych lanitalu w postaci platków miesza sie rów¬ nomiernie przez 10 minut w kadzi folusz- niczej z roztworem zawierajacym 8 — 10 czesci wagowych dwuchromianu sodu lub potasu w temperaturze 30 — 40°G. Naste¬ pnie dodaje sie stopniowo 4 czesci wago¬ we kwasu siarkowego lub odpowiednia ilosc kwasu siarkowego, aby uwolnic kwas chromowy. Po 20 minutach wieksza czesc kwasu chromowego zostaje pobrana przez wlókna, tak iz roztwór jest tylko slabo zól¬ ty. W celu redukcji wprowadza sie do ka¬ dzi wodny roztwór zawierajacy 12 — 15 czesci wagowych kwasnego siarczynu so¬ du, wskutek czego nastepuje zmiana bar¬ wy. Material obraca sie dalej w kadzi, az zielony roztwór odda równiez chrom wlók¬ nom. Nastepnie przemywa sie i zobojetnia starannie resztki kwasu amoniakiem, dwu¬ weglanem sodu, szklem wodnym lub podob¬ nym srodkiem.Przyklad XIV. Material wlókienniczy, skladajacy sie z 50% lanitalu i 50% ros¬ linnych wlókien lub wlókien z przetworzo¬ nej celulozy, obrabia sie tak, jak podano w poprzednim przykladzie, przy czym ilosc chromu oblicza sie wedlug zawartosci la¬ nitalu. Po skonczonym garbowaniu mate¬ rial plucze sie i pozostaly kwas calkowi¬ cie unieszkodliwia za pomoca sody.Otrzymany material wlókienniczy moz¬ na barwic w taki sposób, iz tylko barwi sie lanital albo oba rodzaje wlókien. Za pomo¬ ce kwasnych barwników lub barwników — 5 —chromowych barwi sie tylko lanital, podczas gdy barwiki substantywne ciagna na oba rodzaje wlókien. W obu przypadkach otrzymuje sie znacznie miekszy i odpor¬ niejszy material, niz w przypadkach stoso¬ wania materialu nie garbowanego. PL