Wynalazek niniejszy dotyczy urzadzenia do sterowania mechanizmu, wlaczajacego poszczególne biegi przekladni zmiennej i uruchomianego za pomoca czynnika robo¬ czego pod cisnieniem wiekszym lub mniej¬ szym od atmosferycznego, zwlaszcza w po¬ jazdach mechanicznych, w którym prze¬ plyw czynnika roboczego jest rozrzadzany wt zaleznosci od polozenia wzglednie ruchu jednej z dzwigni sterowniczych, np. dzwi¬ gni przepustnicy gaznika (przyspieszacza), dzwigni sprzeglowej lub innej osobnej dzwigni.W urzadzeniu wedlug wynalazku na¬ rzad rozrzadzajacy doplywem czynnika ro¬ boczego do skrzynki zmiany biegów jest doprowadzany w polozenie zamkniecia dzialaniem tego samego czynnika robocze¬ go, który uskutecznia przelaczanie biegów przekladni. To dzialanie czynnika robocze¬ go moze byc wywierane na wymieniony na¬ rzad rozrzadczy bezposrednio lub tez po¬ srednio.Proces wlaczania i wylaczania moze byc rozpoczety wtedy, gdy dzwignia ste¬ rownicza jest ustawiona w polozenie spo¬ czynku (nieczynne); moze on jednak rów¬ niez zachodzic wskutek przestawiania tej dzwigni w jednym lub drugim kierunku.Znane urzadzenia tego rodzaju posiadaja wady, zwlaszcza jesli chodzi o niezawod¬ nosc dzialania przekladni w róznych przy- * Wlascicielka patentu oswiadczyla, ze wynalazca jest inz. Gustaw Meyer.padkach; przelaczanie odbywa sie czasem za wolno, a czasem nastepuje zatrzymywa¬ nie sie narzadu, rozrzadzajacego przebieg przelaczania biegów w pewnym posrednim jego polozeniu.Urzadzenie wedlug wynalazku niniej¬ szego nie zawiera wskazanych wad, prze¬ bieg wlaczenia pozadanego biegi: przekla¬ dni jest niezawodny.Urzadzenie wedlug wynalazku jest przedstawione schematycznie w przekroju na fig. 1; fig. 2 i 3 przedstawiaja przy¬ rzady sterownicze, sluzace do uruchomia¬ nia urzadzenia sterujacego wedlug wyna¬ lazku; fig. 4 i 6 przedstawiaja inne przy¬ klady wykonania wynalazku; fig. 5 przed¬ stawia inna odmiane mechanizmu, wcho¬ dzacego w sklad urzadzenia wedlug wyna¬ lazku. Czynnik roboczy we wszystkich przykladach powyzszych stanowi podcis¬ nienie, a wiec cisnienie mniejsze od atmo¬ sferycznego, panujace w przewodzie ssaw¬ nym silnika, aczkolwiek moze byc równiez zastosowane, bez wprowadzania wiekszych zmian, powietrze sprezone.Na fig. 1 cyfra 1 oznacza przewód dla czynnika roboczego, doplywajacego tam od przyrzadu sterowniczego, uruchomianego dzwignia sterownicza; cyfry 2, 3, 4, 5, 7, 15 i 25 oznaczaja przewody i kanaly lacz¬ nikowe. Cyfra 6 oznacza glówny przewód, doprowadzajacy do urzadzenia sterujacego czynnik roboczy pod cisnieniem z przewo¬ du ssawnego silnika, 8 oznacza grzybek zaworu, dociskany do gniazda sprezyna 10.Za pomoca przewodu 11 urzadzenie steru¬ jace laczy sie z narzadami rozdzielczymi mechanizmu przelaczajacego skrzynki bie¬ gów; 16 oznacza trzpien, umieszczony po¬ miedzy zaworem 8 i tlokiem 17; 18 i 19 oznaczaja tloki, sluzace do poruszania in¬ nych narzadów sterujacych. Za pomoca ka¬ nalu 29 komora 28 jest polaczona z komo¬ ra cylindrowa 21. Suwaki 80 i Si zaopa¬ trzone sa w wydrazenia 32, 34 oraz 33, 35.Liczby 26, 36, 37, 38, 39 i 56 oznaczaja kanaly, sluzace do laczenia z powietrzem zewnetrznym.Dzialanie urzadzenia sterujacego, przed¬ stawionego na fig. 1, jest nastepujace.Gdy nie jest zamierzone przelaczanie biegów, czesci urzadzenia sterujacego znaj¬ duja sie w polozeniach uwidocznionych na rysunku. Komora 14 i przewód 6, dopro¬ wadzajacy czynnik roboczy, sa zamkniete zaworem 8, wskutek czego do przewodu 11, prowadzacego do mechanizmu, wlaczajace¬ go poszczególne biegi, czynnik roboczy nie moze doplywac. Skoro uruchomiony zosta¬ nie narzad rozrzadczy, polaczony z dzwi¬ gnia sterownicza (nie uwidoczniony na fig. 1) przez przewód 1, czynnik roboczy przeplywa poprzez wydrazenie 33 suwaka 31 do kanalu 15 i poprzez wydrazenie 32 suwaka 30 oraz przez kanal 25 do komory 20 przed tlok 17. Tlok 17 zostaje przesu¬ niety w jego lewe polozenie krancowe, a grzybek zaworu 8 odsuniety za pomoca trzpienia 16 w lewo. Czynnik roboczy z przewodu 6 przedostaje sie przez komore 14 oraz otwarty zawór 8 do komory 12, a z niej — przewodem 11 do mechanizmu, wlaczajacego biegi przekladni.Jednoczesnie czynnik roboczy zostaje doprowadzony przewodami 2 i 3 do kana¬ lika dlawiacego 27 przewodem 4 i kanalem 7 do komory 22 przed tlok 19, jak równiez kanalem 5 przed suwak 31. Wskutek tego tlok 19 zostaje przesuniety w jego lewe po¬ lozenie krancowe i przesuwa w lewo su¬ wak 31. Wskutek tego przewód 1 zostaje zamkniety suwakiem 31, a jednoczesnie polaczone zostaja ze soba poprzez wydra¬ zenie 35 wyloty kanalów 5 i 15. Dzieki te¬ mu czynnik roboczy przeplywa z kanalu 5 do kanalu 15 oraz dalej przez wydrazenie 32 suwaka 30 i kanal 25 do komory cylin¬ drowej 20. Ten czynnik roboczy zastepuje czynnik roboczy, doprowadzony uprzednio z przewodu 1.Czynnik roboczy przeplywa ^ przewo¬ du 3 przez kanal dlawiacy 27 do komory — 2 —28 i przez kanal 29 do komory cylindro¬ wej 21. Dzialanie ssace przenosi sie powoli dzieki kanalowi dlawiacemu 27 do komo¬ ry 28. Po pewnym czasie tlok 18 zostaje przesuniety w jego lewe polozenie kranco¬ we wbrew dzialaniu sprezyny 23, a zara¬ zem przesuwa sie suwak 30, po czym wy¬ lot kanalu 15 zostaje zamkniety suwakiem 30, a kanal 25 zostaje polaczony poprzez wydrazenie 34 z kanalem odpowietrzaja¬ cym 36, polaczonym z powietrzem ze¬ wnetrznym. Skutkiem tego w komorze 20 cisnienie nagle wzrasta, a tlok 17 oraz trzpien 16 i grzybek zaworu 8 zostaja po¬ nownie przesuniete w prawo za pomoca sprezyny 10 az do zetkniecia sie grzybka tf z gniazdem 9a.Czynnik roboczy nie doplywa juz do przewodu 11, ani do przewodów i kana¬ lów 2, 3, 4, 5 i 7. Tlok 19 wraca pod wply¬ wem sprezyny 22 w swe prawe polozenie krancowe, a wraz z nim i suwak 31 prze¬ stawia sie w polozenie przedstawione na fig. 1. Równiez i tlok 18, a z nim i suwak oO przesuwaja sie pod dzialaniem sprezy¬ ny 32 ponownie w polozenie uwidocznio¬ ne na fig. 1, tj. w swe prawe polozenie krancowe. Dzieki temu ponownie zostaje odsloniete polaczenie przewodu 1 z komora cylindrowa 20 poprzez wydrazenie 33, ka¬ nal 15, wydrazenie 32 oraz kanal 25.Wskutek tego, skoro tylko kierowca po¬ jazdu uskuteczni doplyw czynnika robo¬ czego do przewodu 1 za pomoca urzadze¬ nia sterujacego, moze rozpoczac sie naste¬ pne przelaczenie biegów przekladni. Dla¬ wienie w kanale dlawiacym 27 jest dobra¬ ne tak, iz przebieg przelaczenia biegów w przekladni zostaje zakonczony przed po¬ czatkiem przesuwu suwaka 30 w lewo.Fig. 2 przedstawia przyrzad sterowni¬ czy. Dzwignia sterownicza 101 jest pola¬ czona ze sprezyna odciagajaca 122. Przez przewód 40 doprowadza sie czynnik robo¬ czy od przewodu ssawnego silnika. Przy¬ rzad posiada zawór 42 o dwóch grzybkach, z których wiekszy przylega do gniazda 4*4 i zamyka komore 43, w której znajduje sie wylot przewodu 40. Trzonek 47l zawo¬ ru 42 jest zaopatrzony w zlobek 48, za po¬ moca którego komora 45 moze byc polaczo¬ na (w polozeniu przedstawionym na ry¬ sunku) z powietrzem zewnetrznym. Prze¬ wód 50 prowadzi do sprzeglowego mecha¬ nizmu silnika. Oslona 51 sprezyn 54 i 55 jest polaczona przegubowo z trzonem 47.Tlok 53 jest polaczony z tloczyskiem 52, polaczonym przegubowo z dzwignia ste¬ rownicza 101. Dzwignia 101 moze byc dzwignia sprzeglowa, jak w omawianym przykladzie, lub tez dzwignia osobna, nie¬ zalezna od sprzegla.Skoro dzwignia 101 zostanie wychylo¬ na przez kierowce ze swego polozenia spo¬ czynku (nieczynnego), to sprezyna 55 nie¬ co sie rozprezy, podczas gdy sprezyna 54 zostaje jeszcze bardziej scisnieta, tak ze obie sprezyny beda napiete (scisniete) prawie w jednakowym stopniu. Wiekszy grzybek zaworu 42 zostanie odsuniety od gniazda 44, a mniejszy — docisniety do gniazda 46. Dzieki temu czynnik roboczy przeplywa z przewodu 40 przez komore 43 do przewodu 1, wytwarzajac w nim pod¬ cisnienie, tak ze przebieg przelaczenia bie¬ gów przekladni moze byc uskuteczniony.Jednoczesnie czynnik roboczy doplywa do przewodu 50 i wylacza sprzeglo glówne.Jesli kierowca naciska dzwignie 101 w dalszym ciagu juz po docisnieciu sie mniejszego grzybka zaworu 42 do gniazda 46, to sprezyna 54 zostaje scisnieta moc¬ niej za pomoca tloka 53, sprzegnietego z dzwignia 1019 podczas gdy oslona 51 po¬ zostaje w zajmowanym przez nia poloze¬ niu. Sprezyna 55 rozpreza sie jeszcze bar¬ dziej.Gdy kierowca cofa dzwignie 101 z po¬ wrotem, to najpierw rozpreza sie spre¬ zyna 54 az do chwili, w której obie spre¬ zyny 54 i 55 beda naprezone w jedna¬ kowym stopniu, po czym mniejszy grzy- — 3 —bek saworu 42 zostaje odsuniety od jego gniazda, a wiekszy grzybek docisniety po¬ nownie do gniazda H. Równoczesnie sci¬ snieta zostaje nieco mocniej sprezyna 55.W urzadzeniu wedlug fig. 3 dzwignia 101 jest zespolona z przyrzadem umiesz¬ czonym w oslonie 60. Zawór 57 o dziala¬ niu dwustronnym znajduje sie pod dziala¬ niem sprezyny 58 i sprezyny 59. W komo¬ rze 61 mieszcza sie oba gniazda zaworu 57. Trzpien 63 zaopatrzony jest w tale¬ rzyk 63', trzpien 64 — w talerzyk 61* i glowice 64".Na figurze dzwignia 101 jest przedsta¬ wiona w ipolozeniu, które odpowiada prze¬ suwowi, wiekszemu od przesuwu niezbed¬ nego do wyzwolenia urzadzenia sterujace¬ go. W normalnym polozeniu nieczynnym dzwignia 101 przylega do oporka 103. W tym jej polozeniu grzybek zaworu 57 znaj¬ duje sie w swym lewym polozeniu kranco¬ wym i przylega do lewego gniazda w ko¬ morze 61 oslony 60; doplyw7 czynnika ro¬ boczego z przewodu 40 jest zamkniety.Równiez i do przewodu 6 skrzynki biegów oraz przewodu 50 wylacznika sprzegla czynnik nie doplywa. Sprezyna 59 dociska trzpien 63 do grzybka zaworu 57, Sprezy¬ na 122 przytrzymuje dzwignie 101 na oporku 103, a trzpien 64 równiez jest w lewym polozeniu skrajnym.Po nacisnieciu dzwigni 101 grzybek zaworu 57 z trzpieniem 64 zostaje odsunie¬ ty dzialaniem sprezyny 58 od jega lewego gniazda w komoro 61 i przestawiony w polozenie, uwidocznione na fig. 3, w któ¬ rym przylega do swego prawego gniazda w komorze 61. Wraz z narzadem zamyka¬ jacym zaworu 57 przesuwa sie i trzpien 63 w polozenie przedstawione na fig. 3, a wskutek rozprezania sie sprezyny 59 rów¬ niez i drazek 64 zostaje przesuniety w po¬ lozenie, uwidocznione na rysunku. Podczas opisanego ruchu narzadu zamykajacego zaworu 57 czynnik roboczy przedostaje sie z przewodu 40 do przestrzeni 62, a z niej do przewodu 1, prowadzacego do urzadze¬ nia sterujacego i do mechanizmów; prze¬ laczajacych stopnie przekladni. Jednocze¬ snie czynnik ten przeplywa przewodem 6 do mechanizmu, wlaczajacego biegi prze¬ kladni, oraz do mechanizmu sprzeglowego poprzez przewód 50. Doplyw czynnika ro¬ boczego do przewodu 1 odbywa sie tylko do chwili zetkniecia sie narzadu zamyka¬ jacego 57 z jego prawym gniazdem. Dal¬ szy przebieg odbywa sie w sposób, opisa¬ ny powyzej w zwiazku z fig. 1, przy czym czynnik roboczy, doplywajacy od przewo¬ du 1 do kanalu 15, zostaje niezwlocznie za¬ stapiony czynnikiem, doplywajacym z ka¬ nalu 5.Narzad, rozrzadzajacy wyzwalanie u- rzadzenia sterujacego, moze byc sprzezo¬ ny z dzwignia sterownicza za pomoca urzadzenia ciernego, opisanego w paten¬ cie nr. P. 54588.W urzadzeniu przedstawionym na fig. 4, przewód 1 posiada dwa odgalezienia 65 i 66. Od kanalu 66 odgaleziaja sie z kolei kanaly 67 i 68. Ponadto urzadzenie posia¬ da suwak 70 z rowkiem 71 i kanalem srod¬ kowym 72, od którego odchodza na boki dwa male kanaly 73 z rowkiem pierscie¬ niowym 74 oraz kanaly 75, których wylo¬ ty znajduja sie na powierzchni obwodo¬ wej, obtoczonej na mniejsza srednice. Su¬ wak 70 opiera sie o tlok 78, który za po¬ srednictwem trzpienia 79 moze oddzialy¬ wac na drugi tlok 80 w komorze 81. Su¬ wak 70 i tlok 80 sa polaczone z dalszym suwakiem 84 za pomoca kanalów 82 i 83.Suwak 84 posiada dwa rowki obwodo¬ we 85 i 86. W czesci, laczacej sie bezpo¬ srednio z przewodem 6, urzadzenie posia¬ da suwak 90, znajdujacy sie pod dziala¬ niem sprezyny 88 i tloka 87, przy czym sluzy on do uruchomiania zaworu 91 dla czynnika roboczego, doplywajacego z prze¬ wodu 6 do przewodu 183, uruchomiajace¬ go sprzeglo. Suwak 70 uruchomia grzybek zaworu 108 o dzialaniu dwustronnym, — 4 —umieszczony w komorze 13. Opiera sie on ponadto o sprezyne 115. Na fig. 4 jest przedstawione urzadzenie w polozeniu nie¬ czynnym dzwigni sterowniczej. Urzadzenie to moze byc sprzegniete z przyrzadem ste¬ rowniczym, uskuteczniajacym przeplyw czynnika roboczego do przewodu 1 tylko w czasie jednego kierunku ruchu dzwigni sterowniczej, a zatem takim, jaki jest przedstawiony np. na fig. 2.Dzialanie urzadzenia, przedstawionego na fig. 4, jest nastepujace: podcisnienie, wyzwalane za pomoca dzwigni sterowni¬ czej, przenosi sie przewodem 1 do przewo¬ dów 65, 66, 67 i 68 i dalej przez przewód 67 do przestrzeni 89, co powoduje przesu¬ niecie sie w lewo tloka 87 wraz z trzpie¬ niem 90 i otworzenie sie zaworu 91. Wsku¬ tek tego czynnik roboczy doplywa z prze¬ wodu 6 przez komory 94 i 93 do przewodu 183 i do mechanizmu sprzeglowego.Czynnik roboczy z kanalu 68 wchodzi do rowka 71 w suwaku 70, do kanalu 83 i dalej poprzez rowek 85 w suwaku 84 i kanal 82 do komory 81 przed tlok 80.Wskutek tego tlok 80 zostaje przesuniety w lewo i pociaga za soba za pomoca trzpie¬ nia 79 tlok 78 tak daleko, az tlok 80 do¬ tknie lewej scianki komory 81. Szerokosc komory 77 jest wieksza od komory 81, wskutek czego tlok 78 nie osiaga swego lewego polozenia krancowego. Tlok 78 przesuwa w lewo suwak 70, który urucho¬ mia narzad zamykajacy zaworu 108 wbrew dzialaniu sprezyny 115. Jednak narzad za¬ mykajacy zaworu 108 wykonywa teraz tyl¬ ko czesc swego calkowitego suwu, a wiec nie styka sie z gniazdem HOa. Wskutek tego czynnik roboczy przeplywa z przewo¬ du 6 przez komore 9U do kanalu 106, ko¬ mory IJf, dookola narzadu zamykajacego otwartego zaworu 108, do komory 13 i da¬ lej do komory 12, a. z niej przewodem 11 do mechanizmu, wlaczajacego biegi prze¬ kladni.Wskutek przesuwu w lewo trzpienia 70 otwarte zostaje polaczenie kanalu 102 z kanalem 83, dzieki czemu nawet wtedy, gdy trzpien 70 zamknie wylot kanalu 68, czynnik roboczy moze nadal doplywac przez kanal 83, rowek 85 i kanal 82 do komory 81, przytrzymujac tlok 80 w jego lewym polozeniu krancowym.Jednoczesnie czynnik roboczy przeply¬ wa z komory 12 kanalem 2, przez otwór dlawiacy 27 do komory 28 i dalej kana¬ lem 29 do komory 20 przed tlok 17. Skoro tylko dostateczna ilosc czynnika robocze¬ go wypelni komore 20, to tlok 17 przesu¬ wa sie w prawo wbrew dzialaniu sprezy¬ ny 49, a wraz z nim i suwak 84. W swym prawym polozeniu krancowym suwak 84 zamyka wylot kanalu 83 i laczy kanal 82 z otworem odpowietrzajacym 95, polaczo¬ nym z powietrzem zewnetrznym. Jedno¬ czesnie polaczone zostaja ze soba kanaly 65 i 69 poprzez rowek 86 w suwaku 84.Jezeli w tym okresie czasu kierowca wciaz naciska na dzwignie sterownicza, to czynnik roboczy, doprowadzony przewo¬ dem 1, przeplywa przez kanal 65, rowek 86 i kanal 69 do komory 77 przed tlok 78.Dzieki temu tlok 78 zostaje pociagniety je¬ szcze dalej w lewo az do jego lewego po¬ lozenia krancowego, a wraz z nim i suwak 70, który teraz dociska narzad zamykaja¬ cy zaworu 108 do gniazda 110a. W tym po¬ lozeniu suwaka rowek 74 znajduje sie na¬ przeciw wylotu kanalu 68. Wskutek tego czynnik roboczy moze z przewodu 1 prze¬ dostac sie przez kanaly 66, 68, rowek 74, kanaly poprzeczne 73, kanal srodkowy 72 oraz kanaly poprzeczne 75 do komory 77.Dzieki temu tlok 78 pozostaje nadal przy¬ trzymany w jego lewym polozeniu kranco¬ wym. Zawór 108 nadal zamyka przeplyw czynnika roboczego z komory 13 do kana¬ lu 2, jak równiez do przewodu 11, prowa¬ dzacego do skrzynki biegów; przelaczanie biegów zostalo juz uskutecznione. Nie¬ szczelnosci urzadzenia powoduja, *e pod¬ cisnienie w komorze 20 znika atopmiowo — 5 —i szybko. Suwak 84 wraca teraz do polo¬ zenia przedstawionego na fig. 4, a wyloty kanalów7 65 i 69 zostaja ponownie zamknie¬ te. Do komory 77 czynnik roboczy juz nie doplywa przewodem 69, a tylko przewo¬ dem 68 i kanalami 72, 75. Zawór 108 jest nadal docisniety do gniazda llOa.Równiez i tlok 80 jest nadal docisniety do lewej scianki komory 81, gdyz czynnik roboczy moze nadal do niej wchodzic przez kanaly 102, 83 i 82.Jezeli nastepnie kierowca cofnie dzwi¬ gnie sterownicza w polozenie nieczynne i przewód 1 zostanie polaczony z powie¬ trzem zewnetrznym, to równiez i komora 77 przez kanaly 66 i 68 oraz kanaly 73, 72 i 75 suwaka 70 zostaje polaczona z powie¬ trzem. Wskutek tego tlok 78 przesuwa sie z powrotem pod naciskiem sprezyny 115 wraz z suwakiem 70 i narzadem zamyka¬ jacym zaworu 108 w prawo tak daleko, az popychany przez tlok 78 trzpien 79 ze¬ tknie sie z tlokiem 80, który znajduje sie w swym lewym polozeniu krancowym. Za¬ wór 108 zostaje ponownie zatrzymany w polozeniu otwartym.Czynnik roboczy zostaje doprowadzony w takiz sposób, jak opisano powyzej, prze¬ wodem 11 do mechanizmu, wlaczajacego biegi przekladni, a kanalem 2 — do komo¬ ry cylindrowej 20 przed tlok 17. Skoro pod¬ cisnienie osiagnie w komorze tej swa war¬ tosc najwieksza, to tlok 27, a wraz z nim i suwak 84, przesuwa sie w prawo, przez co zamkniety zostaje wylot kanalu 83, a kanal 82 zostaje polaczony z otworem od¬ powietrzajacym 95. W przestrzeni 81 wiec wytwarza sie cisnienie równe cisnieniu atmosferycznemu. Wskutek tego tlok 80, trzpien 79, tlok 78, suwak 70 i narzad za¬ mykajacy zaworu 108 przestawiaja sie po¬ nownie w swe prawe polozenia krancowe, uwidocznione na fig. 4. Wskutek docisnie¬ cia sie narzadu zamykajacego zaworu 108 do prawego gniazda 109a komora 13 zo¬ staje odlaczona od przewodu, doprowadza¬ jacego czynnik roboczy. Wobec tego ani do przewodu 11 i kanalu 2, ani tez do ka¬ nalu 102 czynnik roboczy wiecej nie jest juz doprowadzany. Tlok 17 i suwak 84 po¬ wracaja ponownie w swe lewe polozenia krancowe. Urzadzenie sterujace znajduje sie znowu w swym stanie wyjsciowym.Jezeli kierowca cofnie dzwignie ste¬ rownicza z jej polozenia wychylonego w polozenie nieczynne, zanim podcisnienie w komorze cylindrowej 20 osiagnie swa war¬ tosc najwieksza, to pomimo polaczenia ka¬ nalów 65, 66 i 68 z powietrzem zewnetrz¬ nym zawór 108 pozostaje, jak poprzednio, w polozeniu otwartym, poniewaz w komo¬ rze 81 panuje nadal podcisnienie dzieki po¬ laczeniu ze soba przewodów 102, 83 i 82.Skoro teraz podcisnienie w komorze cylindrowej 20 osiagnelo juz wTartosc naj¬ wieksza, to suwak 84 zostaje przesuniety w jego prawe polozenie krancowe. Wsku¬ tek tego polaczona zostaje z powietrzem zewnetrznym komora 81 przez kanaly 82, 85 i 95 oraz komora 77 — przez kanaly 65, 86 i 69. Oba tloki 78 i 80 powracaja w swe prawe polozenia krancowe, zarówno jak i suwak 70 oraz zawór 108, które zo¬ staja przesuniete w prawo az do zetknie¬ cia sie narzadu zamykajacego zaworu 108 z gniazdem 109a. Jezeli wiec kierowca cofnie dzwignie sterownicza w polozenie nieczynne przedtem, zanim przebieg wla¬ czania danego biegu zostal zakonczony, to narzad zamykajacy zaworu 108 nie prze¬ suwa sie dalej w lewo, lecz przeciwnie — z powTrotem w swe prawe polozenie wyjs¬ ciowe.Na fig. 5 jest przedstawione urzadze¬ nie pomocnicze, przeznaczone do przekla¬ dni zmiennych, wyposazonych w mecha¬ nizmy pomocnicze, umozliwiajace szybsze osiaganie jednakowej szybkosci obrotowej polówek sprzegla, przy której uskutecznia sie wlaczanie go, oraz sluzace do hamowa¬ nia wzglednie przyspieszania ruchu obro¬ towego polówki sprzegla, podlegajacego — 6 —wlaczeniu, oraz odnosnych zespolów kól zebatych. W tym przypadku zamiast kana¬ lu 2, przedstawionego na fig. 4, nalezy za¬ stosowac dwa kanaly 2a i 2b. Ponadto po¬ siada ono tlok 120, znajdujacy sie pod dzialaniem sprezyny 121 i zespolony z su¬ wakiem 124, zaopatrzonym w rowek 125.Liczby 126 i 127 oznaczaja otwory, pola¬ czone z powietrzem zewnetrznym. Komora 128, znajdujaca sie przed tlokiem 120, jest polaczona przewodem 129 z mechanizmem pomocniczym, sluzacym do hamowania szybciej obracajacej sie polówki sprzegla.Jezeli podczas przelaczania biegów przekladni dziala równiez i wzmiankowa¬ ny mechanizm pomocniczy, to przewód 120, a zatem i komora 128 jest polaczona z przewodem, doprowadzajacym czynnik roboczy. Wskutek tego tlok 120, a wraz z nim i suwak 124 zostaja przesuniete w prawo wbrew dzialaniu sprezyny 121, a polaczenie kanalów 2a i 2b zostaje prze¬ rwane. Dopiero wtedy, gdy mechanizm po¬ mocniczy przestanie juz dzialac, tj. wte¬ dy, gdy pozadany bieg przekladni zostanie juz wlaczony, znika podcisnienie w prze¬ wodzie 129 i komorze 128. Tlok 120 prze¬ suwa sie ponownie w swe lewe polozenie krancowe, w którym jest on przedstawio¬ ny na fig. 5, a kanaly 2a i 2b zostaja po¬ nownie polaczone ze soba poprzez rowek 125 w suwaku 124, tak iz cisnienie czyn¬ nika roboczego, doprowadzonego z komory 12, moze wywrzec swe dzialanie w komo¬ rze 28 (z sila, zalezna od stopnia dlawie¬ nia w kanale 27) oraz, poprzez kanal 29, w komorze cylindrowej 20, tak iz proces przelaczania biegów przekladni zostaje za¬ konczony stosownie do opisu poprzednie¬ go.Urzadzenie przedstawione na fig. 6 jest wyposazone w mala dzwignie 104, ze¬ spolona z przyspieszaczem 101 oraz z prze- pustnica 201 gaznika 202 w znany sposób za pomoca mechanizmu sprezynowego 208.Suwak 105 jest osadzony przesuwnie w7 otworze oslony i posiada w swej lewej cze¬ sci kanal osiowy 107 z kanalem poprzecz¬ nym 114- Ponadto przy suwaku jest wy¬ konana komora 112, polaczona z kanalem 118. Komory 117 i 118 sa oddzielone od siebie za pomoca zaworu 119. Zagiety lca- nal 820 prowadzi do komory 14. Suwak 326 posiada .rowki 827, 828 i 829, przy czym styka sie on po lewej stronie z na¬ rzadem zamykajacym zaworu o dzialaniu dwustronnym 108, a z prawej strony opie¬ ra sie o sprezyne 130 z tlokiem 182. Ko¬ mora 133, znajdujaca sie po prawej stro¬ nie tloka, jest polaczona z powietrzem ze¬ wnetrznym za pomoca otworu 134.Wylot kanalu 11 znajduje sie na gla¬ dzi suwakowej, na której umieszczony jest suwak obrotowy 138, zaopatrzony w os 139 i kólko reczne 140. Suwak obrotowy posia¬ da kanaly, laczace sie z kanalami 148, 149, 150, 151 i 152, prowadzacymi do cylindrów roboczych mechanizmu, przelaczajacego biegi przekladni. Suwak obrotowy 138 jest otoczony oslona 153, posiadajaca otwór do powietrza zewnetrznego.Drazek 161 jest osadzony przesuwnie w kanale cylindra 163 zespolonego z tlo¬ kiem 164 i znajdujacego sie pod dzialaniem sprezyny 165. Dalszy tlok 166, znajdujacy sie p<*d dzialaniem sprezyny 168, jest ze¬ spolony z suwakiem 222, zaopatrzonym w rowek 223. Suwak 222 jest zaopatrzony w kanal osiowy 169 i w rowek obwodowy 224, oraz kanal poprzeczny 171. Otwory 228 i 229 lacza urzadzenie z powietrzem zewnetrznym. Komora 174, w której mie¬ sci sie tlok 164, laczy sie z kanalem osio¬ wym 169 za pomoca otworu dlawiacego 170. W oslonie 195 miesci sie przepona 196, zespolona za pomoca drazka 197 z ukla¬ dem dzwigni w przepustnicy 201, przy czym uklad znajduje sie pod dzialaniem sprezyny. Ponadto oslona 195 jest polaczo¬ na z przewodem 227 za pomoca rurki 198.W oslonie 212 osadzony jest przesuw¬ nie dociskany sprezyna 218 tlok 2X4, któ- — 7 —rego tloczysko 215 jest polaczone z tasma hamulcowa 216. Oslona posiada otworek 217, laczacy ja z powietrzem zewnetrz¬ nym. Tarcza 218 polaczona jest z walem, laczacym sprzeglo glówne silnika napedo¬ wego z przekladnia zmienna. Suwak 2S1 przyrzadu sterowniczego poeiada kanal osiowy 232, w którym umieszczona jest sprezyna naciskowa 2S3 oraz przesuwny trzonek 234 zaworu 235. Grzybek tego za¬ woru jest z przeciwnej strony dociskany sprezyna 236 do jego gniazda, umieszczo¬ nego w komorze 237. Do komory 238 pod zaworem przylaczony jest kanal 144* Po¬ nadto kanal osiowy 232 suwaka 231 jest zaopatrzony w kanaly poprzeczne 239 z wylotami w rowku obwodowym 240. Licz¬ ba 241 oznacza kanal do polaczenia z po¬ wietrzem zewnetrznym. Trzonek 284 za¬ woru 235 posiada ponadto maly, zgiety pod katem kanal 243.Dzialanie urzadzenia, przedstawionego na fig. 6, jfest nastepujace.Zaklada sie, ze kierowca cofa w polo¬ zenie nieczynne, uwidocznione na fig. 6, przyspdeszacz z jego poprzedniego poloze¬ nia, zajmowanego przezen podczas jazdy, w którym gaznik byl mniej lub wiecej otwarty. Podczas jazdy zatem suwak 105 znajdowal sie w swym prawym polozeniu krancowym, w którym jego odsada piers¬ cieniowa 125 przylegala swa prawa po¬ wierzchnia boczna do scianki komory 117.W tym polozeniu powietrze zewnetrzne moglo doplywac przez kanal 113 komory 112 oraz kanaly 114 i 107 do komory 117, a z niej — przez przewód 183 do cylindra mechanizmu sprzegla glównego. Sprzeglo to jest utrzymywane w stanie wlaczonym za pomoca sprezyny wlaczajacej, zwykle stosowanej do tego celu. Dopóki trwa do¬ plyw mieszanki paliwowej do cylindrów silnika, tlok 132 i suwak 326 znajduja sie w swych prawych polozeniach kranco¬ wych; narzad zamykajacy zaworu 108 jest dociskany do prawego jego gniazda 109a i zamyka doplyw czynnika roboczego z przewodu 6 przez kanal 242, komore 237 i kanal katowy 320 do komory 14. Tlok 164 i cylinder 163 sa przytrzymywane za pomoca sprezyny 165 w polozeniu uwidocz¬ nionym na rysunku, przy czym drazek 161 styka sie pod naciskiem sprezyny 162 z po¬ wierzchnia obwodowa rowka 828 w suwa¬ ku 326.Przez przestawienie dzwigni 101 w po¬ lozenie nieczynne, w którym sprezyna od¬ ciagowa 122 przyciska ja do oporka 103, suwak 105 zostaje przesuniety w lewo i za¬ myka calkowicie komore 112, tak iz pola¬ czenie z powietrzem zewnetrznym przez kanal HU zostaje zamkniete. Podczas dal¬ szego ruchu suwaka 105 jego odsada piers¬ cieniowa 125 odsuwa narzad zamykajacy 119 zaworu w lewo. Wskutek tego czyn¬ nik roboczy, w danym przypadku podcis¬ nienie z przewodu ssawczego silnika, do¬ plywa od przewodu 6 do komory 117, a stad do przewodu 183, tj. do cylindra me¬ chanizmu przestawiajacego sprzeglo glów¬ ne, przy czym sprzeglo to zostaje wylaczo¬ ne. A zatem przy kazdym przerwaniu do¬ plywu mieszanki paliwowej otrzymuje sie bieg wolny. To samo moze byc osiagniete równiez w dowolny inny sposób, np. za pomoca osobnego mechanizmu lub za po¬ moca innego mechanizmu sterujacego, uza¬ leznionego od dzwigni przyspieszacza.Podczas otwierania zaworu 119 suwak 231 przesuwa sie w lewo i zamyka kanal katowy w trzonku 234 a otwiera zawór 235. Dzieki temu czynnik roboczy przeply¬ wa z przewodu 6, kanalu 242 i komory 237 przez otwarty zawór 285 do komory 238 i dalej przez kanal 144 przed tlok 132, ustawiony dotychczas po prawej stronie, który teraz zaczyna przesuwac sie w lewo do polozenia przedstawionego na fig. 6.Wskutek przesuwu suwaka 326 drazek 161, popychany do góry przez sprezyne 162, wsunie sie do rowka 327 i zetknie sie z lewa powierzchnia rowka 329 w suwaku — 8 —326. Narzad zamykajacy 108 zaworu zo¬ staje wbrew dzialaniu sprezyny 115 prze¬ suniety równiez z jego prawego polozenia krancowego w polozenie, w którym jest on narysowany na fig. 6. Teraz czynnik robo¬ czy z komory H zostaje doprowadzony do komory 12 oraz dalej przez kanal ii do su¬ waka rozdzielczego 138 i przez rowek Ul tego suwaka oraz laczace sie z nim prze¬ wody i kanaly, w zaleznosci od dokonane¬ go przez kierowce nastawienia suwaka ob¬ rotowego 188t do cylindrów roboczych me¬ chanizmu zmiennej przekladni, w których umieszczone sa tloki, uruchomiajace odpo¬ wiednie dzwignie, zespolone ze sprzegla¬ mi klowymi kól zebatych skrzynki bie¬ gów.Jezeli do wlaczenia pozadanego biegu trzeba wlaczyc dwa kola przekladni zmien¬ nej, z których pierwsze wlacza sie po uprzednim zwolnieniu obrotów, a drugie po uprzednim przyspieszeniu obrotów, to ta¬ ka przekladnia jest wyposazona w urza¬ dzenia pomocnicze, które zostaja urucho¬ mione w znany sposób w zaleznosci od po¬ lozenia polówki sprzegla klowego, podlega¬ jacego wlaczeniu. Tego rodzaju urzadze¬ nia pomocnicze sa opisane w patentach nie¬ mieckich nr. nr. 569 392 i 569 393. Prze¬ wód 227, przedstawiony na rysunku, od¬ powiada przewodowi 53 w przykladzie wykonania urzadzenia, przedstawionym na fig. 5 patentu niemieckiego nr 569 392.Przewód 226 odpowiada przewodowi 23 urzadzenia, uwidocznionego na fig. 1 pa¬ tentu niemieckiego nr. 569 393. Czynnik roboczy, doprowadzony do tych przewo¬ dów, dziala w urzadzeniu hamulcowym 212 — 218 (fig. 6), jak równiez w mecha¬ nizmie 195, 197, sluzacym do przestawia¬ nia przepustnicy, przy czym w znany spo¬ sób oba urzadzenia moga byc zabezpieczo¬ ne od dzialania jednoczesnego tak, iz za¬ wsze jedno z nich rozpoczyna dzialanie do¬ piero wtedy, gdy pierwsze juz zakonczylo swoje dzialanie.Jezeli najpierw dzialac zaczyna urza¬ dzenie hamujace i czynnik roboczy, dopro¬ wadzony do przewodu 226, wplywa do przestrzeni, znajdujacej sie po prawej stro¬ nie tloka 166, to tlok ten zostanie przesu¬ niety w jego prawe polozenie krancowe.Kanal 221 zostaje polaczony z przewodem 225 poprzez wydrazenie 223 suwaka 222. przesunietego w prawo razem z tlokiem 166, i czynnik roboczy zostaje doprowadzo¬ ny do cylindra hamulcowego 212, tak iz urzadzenie hamulcowe rozpoczyna swe dzialanie. Polaczenie kanalu 221 z komora 174. poprzez wydrazenie 22%, kanal po¬ przeczny 171 i kanal osiowy 169 suwaka 222, które istnialo poprzednio, zostaje utrzymane po otworzeniu sie zawortl 108 tylko na jedna chwile, poniewaz dzieki du¬ zej pojemnosci komory 17U oraz dzieki za¬ stosowaniu w razie potrzeby otworu dlawia¬ cego 170 w komorze 17U pod tlokiem 16U nie moze sie wytworzyc zadne znaczniej¬ sze podcisnienie. Gdy suwak 222 znajduje sie w swym prawym polozeniu krancowym, to wydrazenie 22A. przypada naprzeciw otworka 229, tak iz komora 17U jest przy tym polozeniu suwaka polaczona z powie¬ trzem zewnetrznym. Wskutek tego tlok 16\ bedzie sie znajdowal pod dzialaniem sprezyny 165 w górnym polozeniu kranco¬ wym, w którym jest uwidoczniony na ry¬ sunku. Równiez i drazek ryglujacy 161 zostaje ustawiony dzialaniem sprezyny 162 w toz samo, co i poprzednio, polozenie, w którym jest uwidoczniony na fig. 6, i za¬ pobiega dalszemu przesuwaniu sie w le¬ wo suwaka 326 i narzadu zamykajacego zaworu 108.Skoro polówka sprzegla klowego, po¬ dlegajacego wlaczeniu, zostanie po osiag¬ nieciu przez nia szybkosci obrotowej, rów¬ nej szybkosci obrotowej drugiej polówki sprzegla, sprzegnieta z druga polówka sprzegla, wówczas przewód 226 zostaje w znany sposób polaczony z powietrzem ze¬ wnetrznym. Wskutek tego tlok 166 prze- — 9 —suwa sie pod naciskiem sprezyny 168 w swe lewe polozenie krancowe. Równiez i suwak 222 przesuwa sie w swe lewe po¬ lozenie krancowe, w którym jest uwidocz¬ niony na fig. 6. Przewód 225 zostaje po¬ laczony przez wydrazenie 223 i otworek 228 z powietrzem zewnetrznym, wskutek czego urzadzenie hamulcowe 212 — 218 nie dziala. Czynnik roboczy moze teraz przeplywac z kanalu 221 przez wydraze¬ nie 224, kanal poprzeczny 171 i kanal osiowy 169 suwaka 222 i przez otwór dla¬ wiacy 170 do komory 17U. W zaleznosci od wielkosci otworu 170 uplywa pewien krótki okres czasu, zanim podcisnienie w komorze 17U osiagnie swa pelna wartosc.Zanim to nastapi, czynnik roboczy, dzia¬ lajacy w przewodzie 2279 w którym cisnie¬ nie zalezy od polozenia polówki sprzegla, wymagajacej do wlaczenia jej pewnego przyspieszenia jej obrotu, przedostaje sie w znany sposób rurka 193 przed przepone 196 i powoduje swym dzialaniem na prze¬ pone 196 pewna okreslona zmiane w nasta¬ wieniu przepustnicy 201, a przez to i zwiek¬ szenie szybkosci obrotowej walu silnika.Jednoczesnie tenze czynnik roboczy prze¬ dostaje sie ponad tlok 164, wskutek czego tlok ten zostaje przytrzymany w jego po¬ lozeniu górnym, w którym jest on uwi¬ doczniony na rysunku.W tymze okresie czasu wlaczona zosta¬ je druga polówka sprzegla po osiagnieciu przez nia szybkosci, równej szybkosci sprzeganej z nia polówki, czyli szybkosci, przy której zachodzi sprzeganie sie poló¬ wek sprzegla, tak iz przewód 227 zostaje polaczony w znany sposób z powietrzem zewnetrznym, a gaznik 202 zamkniety za pomoca mechanizmu 196, 197. Równiez i komora, znajdujaca sie nad tlokiem 164, jest wtedy polaczona z powietrzem ze¬ wnetrznym.W tymze okresie czasu podcisnienie w komorze 174 osiaga swa pelna wartosc.Wskutek tego tlok 164 zostaje wbrew na¬ ciskowi sprezyny 165 odciagniety w jego polozenie dolne, drazek 161 zostaje wyau- niety z wydrazenia suwaka 326 i suwak ten pod naciskiem sprezyny 130 zostaje przesuniety jeszcze dalej w lewo. Przez to przesuniety zostaje równiez w jego lewe polozenie krancowe narzad zamykajacy za¬ woru 108„ przy czym wskutek przylegania jego powierzchni roboczej 110 do gniazda HOa w komorze 13 przeplyw czynnika ro¬ boczego do komory 12 zostaje przerwany.W ten sposób zakonczony zostaje przebieg przelaczania biegów przekladni. Skoro tyl¬ ko kierowca otworzy ponownie przeplyw mieszanki paliwowej, dzwignia 104, a przez to i suwak 105 przesuwaja sie z po¬ wrotem w prawo, przy czym zamyka sie najpierw zawór 119, a. podczas dalszego swego ruchu suwak otwiera polaczenie ko¬ mory 117 z powietrzem zewnetrznym po¬ przez kanaly 107 i 114, rowek 112 i kanal 113. Przez to zostaje równiez polaczony z powietrzem zewnetrznym cylinder roboczy mechanizmu, obslugujacego sprzeglo, po¬ laczony z komora 117 przewodem 183, wskutek czego sprzeglo wlacza sie pod dzia¬ laniem sprezyny wlaczajacej, stosowanej zwykle do tego celu.Wskutek nacisku na dzwignie 101 ce¬ lem otwapcia doplywu mieszanki paliwo¬ wej i zwiazanego z tym cofniecia sie narza¬ du zamykajacego zaworu 119 w prawo przesuwa sie w prawo równiez i suwak 231 pod naciskiem sprezyny 236.Narzad zamykajacy zaworu 235 przy¬ lega do swego gniazda i suwak 231 odsla¬ nia wylot kanalu katowego 243, wykona¬ nego w trzonku 234 zaworu 235. Jedno¬ czesnie wydrazenie 240 ustawia sie przed wylotem kanalu 241, tak iz przestrzen, znajdujaca sie przed tlokiem 182, zostaje polaczona z powietrzem zewnetrznym przez kanal 144, komore 238, kanal katowy 243, kanal osiowy 232, kanaly poprzeczne 239, rowek 240 i kanal 241. Dzieki tanu tlok 132 przesuwa sie w prawo i zachodni za- — 10 —ryglowywanie oraz odryglowywanie suwa- ka 326 za pomoca drazka 161, gdy wybór biegu przekladni zostanie dokonany przy dzwigni 101 (akceleratora), ustawionej w polozenie nieczynne, w taki eam sposób, jak to opisano powyzej w odniesieniu do przeprowadzania narzadu zamykajacego zaworu 108 z jego prawego w jego lewe polozenie krancowe.Jezeli zaden bieg przekladni nie zo¬ stanie wybrany wtedy, gdy akcelerator znajduje sie w polozeniu nieczynnym, to czynnik roboczy nie doplywa do przewo¬ dów 226 i 227, a tylko przez kanal 221, wydrazenie 224, kanal poprzeczny 171, ka¬ nal osiowy 169 i otwór dlawiacy 170 w komorze 17U wytworzone zostaje podcis¬ nienie, dzieki czemu tlok 16U zostaje prze¬ suniety w dól po uplywie pewnego krót¬ kiego czasu, suwak 326 zostaje odryglo- wany i narzad zamykajacy zaworu 108 zo¬ staje dosuniety do jego gniazda prawego 109a. Zawór 108 jest utrzymywany w sta¬ nie zamknietym we wszystkich przypad¬ kach, zarówno przy akceleratorze, ustawio¬ nym w polozenie nieczynne, jak i podczas wychylania go z polozenia nieczynnego, skoro tylko zakonczony zostanie przebieg przelaczania biegów przekladni.Jezeli kierowca po zapoczatkowaniu procesu przelaczenia biegów przekladni (przez zamkniecie przeplywu mieszanki (pa¬ liwowej) otworzy ponownie przeplyw mie¬ szanki paliwowej, zanim przelaczenie bie¬ gów dokona sie calkowicie, to tlok 132, a przez to i suwak 326 zostana przesunie¬ te w prawo tak daleko, jak na to pozwoli dlugosc osiowa wydrazenia 327. Równiez i narzad zamykajacy zaworu 108 przesu¬ wa sie (odpowiednio do przesuwu suwaka) nieco dalej w prawo; zawór pozostaje jed¬ nak otwarty. Narzad zamykajacy zaworu 108 ustawia sie w swe prawe polozenie krancowe dopiero wtedy, gdy w przestrze¬ ni, znajdujacej sie nad tlokiem 164, nie dziala juz wiecej czynnik roboczy i powie¬ trze zostalo juz wyssane z komory 174 w takiej mierze, ze tlok 164 zostal przesunie¬ ty w dól, przez co odryglowany zastal su¬ wak 326. Kierowca moze wiec otworzyc ponownie przieplyw mieszanki paliwowej, bezposrednio po zamkniecia tego przeply¬ wu. Poniewaz w mechanizm, sluzacy do nastawienia przepustnicy za pomoca akce¬ leratora, wlaczony jest mechanizm spre¬ zynowy 203, wiec wzajemne oddzialywa¬ nie na siebie akceleratora i mechanizmu 196, 197 nie jest mozliwe.Jezeli w celu wlaczenia danego biegu przekladni potrzebne jest wlaczenie tylko jednego sprzegla, tak iz uruchomiane jest tylko jedno urzadzenie pomocnicze, np. me¬ chanizm, hamujacy ruch obrotowy polów¬ ki sprzegla, to przebieg wlaczania tego bie¬ gu przekladni odbywa sie w sposób taki sam, jak opisano powyzej, z ta róznica, ze skoro tylko po zaprzestaniu dzialania me¬ chanizmu hamujacego zacznie dzialac czynnik roboczy w komorze 174, to zary¬ glowanie suwaka 826 zostaje zniesione i zawór 108 zostaje zamkniety.Mozna równiez zastosowac znany oso¬ bny narzad przelaczajacy, za pomoca któ¬ rego do oddzialywania na narzad rygluja¬ cy moze byc zastosowany badz czynnik roboczy, uruchomiajacy jeden ze wzmian¬ kowanych mechanizmów pomocniczych, badz tez czynnik roboczy, uruchomiajacy drugi z tych mechanizmów.Podczas jazdy% normalnej, o ile tylko kierowca nie zmienia nastawionego juz biegu przekladni, przy kazdorazowym za¬ mknieciu przeplywu mieszanki paliwowej zawór 108 zostaje otworzony na krótki o- kres czasu i nastepnie zamkniety, jak opi¬ sano powyzej, tak iz nie wywoluje to zad¬ nej zmiany w nastawieniu przekladni zmiennej.Poszczególne czesci urzadzenia steru¬ jacego wedlug wynalazku moga miec róz¬ na postac i nie wplywaja na zmian* mysli przewodniej wynalazku. — li — PL