Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu wytrawiania, zwilzania wzglednie lacznego wytrawiania i zwilzania metalowych klisz do druku plaskiego oraz mieszanin sub¬ stancji, dzialajacych skutecznie przy wskazanych zabiegach.Przedmiot wynalazku stanowi sposób traktowania nie drukujacych czesci roboczej powierzchni kliszy wodnym roztworem, za¬ wierajacym czynnik zobojetniajacy metal, wybrany z pomiedzy pewnej okreslonej grupy podobnych czynników, zawierajacych kwasny fosforan któregokolwiek z pota- sowców. Taki fosforan kwasny posiada wlasciwosc czynienia powierzchni metalu zdolna do wchlaniania wody i chemicznie obojetna w stosunku do kwasnych farb dru¬ karskich; ponadto roztwór ten posiada wla¬ sciwosc usuwania nalotów farby ze wzmian¬ kowanej powierzchni.Czasem roztwór ten zawiera czynnik peptyzujacy produkty reakcji, powstajacej pomiedzy metalem kliszy a skladnikami wzmiankowanego roztworu, pozostale z rozkladu na powierzchni kliszy, przy czym najlepiej jest (lecz niekoniecznie), gdy wzmiankowany czynnik peptyzujacy jest higroskopijny lub posiada wlasciwosc zmniejszania szybkosci dyfuzji we wzmian¬ kowanym roztworze na powierzchni kliszy oraz posiada (najlepiej, lecz nieobowiazko¬ wo) zdolnosc nadawania powierzchni trak¬ towanej kliszy wlasciwosci hydrofilu. I W tym przypadku wzmiankowane czesci po¬ wierzchni kliszy pozostaja nieczule w tym roztworze na dzialanie kwasnych farb dru-karskich, nabieraja wlasciwosci wchlania¬ nia wody oraz czasem staja sie higroskopij- ;a ae. ^Dzieki teiftu unik^ffiie równiez powsta¬ wania oSadó\v krystalicznych na wskaza¬ nych czesciach powierzchni kliszy oraz we wzmiankowanym roztworze.Ponadto wynalazek niniejszy dotyczy mieszanin substancji, dzialajacych skutecz¬ nie na proces wytrawiania kliszy, przy czym dzialanie dobiega konca przy osia¬ gnieciu izoelektrycznego punktu albuminy, utwardzonej naswietlaniem, a pecznienie albuminy, jako skladnika czynnika druku¬ jacego, pod dzialaniem tej mieszaniny zo¬ staje powstrzymane wzglednie zmniejszone do minimum.Wreszcie zakres wynalazku niniejszego obejmuje równiez klisze do druku plaskie¬ go, której nieczynne czesci powierzchni ro¬ boczej sa zasadniczo zobojetnione roztwo¬ rem wedlug wynalazku, zawierajacym kwasny fosforan.Sposób druku plaskiego za pomoca klisz metalowych rozwinal sie ze sposobu druku litograficznego i jest oparty na tychze pod¬ stawach. Podstawy te stanowia: niezdol¬ nosc oleju i wody do mieszania sie ze soba, trwalosc plamy tluszczowej (obrazu, wyko¬ nanego tluszczem) na powierzchni reaguja¬ cej chemicznie z kwasowym skladnikiem tworzywa tej plamy (obrazu), wreszcie nie¬ zdolnosc przywierania tluszczu lub farby drukarskiej do wilgotnych powierzchni, po¬ siadajacych wlasciwosci wchlaniania wody.Metalowym kliszom do druku plaskiego nadaje sie zwykle, lecz nie obowiazkowo, dla wyrazistosci obrazu powierzchnie chro¬ powata lub posiadajaca budowe ziarnista, oraz zdolnosc reagowania chemicznego z kwasnymi farbami przez pokrycie klisz blonka soli obojetnych lub zasadowych.Po zaopatrzeniu tak przygotowanej kli¬ szy w rysunek, podlegajacy drukowaniu, pozostale czesci (nie drukujace) powierzch¬ ni kliszy sa zawsze zobojetniane lub wy¬ trawiane przed procesem drukowania, w celu usuniecia z powierzchni kliszy soli za¬ sadowych i utworzenia na ich miejscu Mon¬ ki soli kwasnych lub warstewki kwasnego koloidu organicznego, adsorbowanej przez powierzchnie kliszy, lub tez blonki sub¬ stancji obu tych rodzajów.Wytrawiona klisze utrzymuje sie w sianie wilgotnym w ciagu calego procesu drukowania przez zwilzenie jej woda lub czesciej roztworem gumy arabskiej i sla¬ bego kwasu.Pomimo utrzymywania niebioracych u- dzialu w drukowaniu czesci powierzchni kliszy w stanie wilgotnym podczas zabie¬ gów powlekania kliszy farba i podczas drukowania, pewna ilosc farby mechanicz¬ nie przywiera do kliszy w tych miejscach; do usuwania tych zanieczyszczen propono¬ wano juz stosowanie wytrawiaczy o naj¬ rozmaitszym skladzie.Podczas procesu drukowania nieczynne czesci powierzchni kliszy nie tylko musza byc wilgotne, lecz musza równiez posiadac raczej zdolnosc pochlaniania wody oraz powinny byc wolne od farby drukarskiej.Przedmiot wynalazku niniejszego sta¬ nowia wlasnie, miedzy innymi, udoskona¬ lenia sposobu drukowania oraz srodki, umozliwiajace uczynienie zadosc trzem ostatnio wymienionym warunkom, sta¬ wianym kliszom do druku plaskiego.Gdy czesc powierzchni kliszy, bioraca udzial w procesie drukowania, jest na¬ swietlona w drodze fotograficznej przez wytworzenie obrazu z albuminy, twardnie¬ jacej pod dzialaniem swiatla, to jest rze¬ cza pozadana, aby pecznienie tworzywa tego obrazu pod dzialaniem czynników zwilzajacych bylo zmniejszone do mini¬ mum, dzieki czemu trwalosc oraz moznosc otrzymywania wielu odbitek bez ponowne¬ go zwilzania moze zblizyc sie do osiagal¬ nego maksimum.Wynalazek niniejszy dotyczy czescio¬ wo udoskonalenia samego sposobu druko¬ wania, czesciowo zas udoskonalen urza- 2 -dzen, umozliwiajacych uczynienie zadosc wymienianym powyzej warunkom* Wszystkie wytrawiacze do traktowania nieczynnych czesci roboczej powierzchni kliszy do druku plaskiego, które propono¬ wano dotychczas, po wykonaniu na kliszy odbitki ujawniaja pewne braki i nie maja pozadanych, wyzej wspomnianych zalet.Celem wynalazku niniejszego jest zna¬ lezienie takiego sposobu wytrawiania klisz do druku plaskiego, który nie posiadalby zadnej z wad znanych dotychczas sposo¬ bów i którego zastosowanie dawaloby ko¬ rzysci, które nie dawaly sie dotychczas o- siagnac.Sposób wedlug wynalazku obejmuje równiez stosowanie cieczy do wytrawiania, która jednoczesnie: czyni niedrukujace czesci powierzchni kliszy obojetnymi chemicznie na dzialanie kwasnych farb drukarskich; czyni je biernymi, t. j. nieczulymi na powtórne dzialanie wytrawiacza; czyni je zdolnymi do wchlaniania wody, t. j, nadaje im wlasciwosci hydrofilu i czyni je wilgotnymi.Wedlug wynalazku nie drukujace cze¬ sci roboczej powierzchni kliszy utrzymy¬ wane sa w stanie wilgotnym przez okresom we doprowadzanie do tej powierzchni wy¬ trawiacza w ciagu calego okresu drukowa¬ nia, przez co uszkodzone czesci powierzch¬ ni, obrobione uprzednio wytrawiaczem, zo¬ staja niezwlocznie doprowadzone do stanu uzywalnosci za pomoca tegoz wytrawia¬ cza, przy czym wolne sa od nalotów farby i farba ta ponownie do nich nie przywiera.Ponadto wytrawiacz zabezpiecza wzmiankowane czesci powierzchni kliszy od mikroskopijnych narosli krystalicznych, zatrzymujacych w sobie farbe drukar¬ ska.Wytrawiacz wskazany zawiera sklad- nikt który posiada zarówno zdolnosc obni¬ zania szybkosci dyfuzji na powierzchni kliszy, czyli zmniejszenia szybkosci re¬ akcji roztworu z metalem, jak i zdolnosc nadawania blonce wytrawiacza, ptoosta^ jacej na niedrukujacych czesciach :powie¬ rzchni kliszy, higroskopijnasci, dzieki cze* mu te czesci powierzchni kliszy posiadaja daznosc do pozostawania wilgotnymi i nieczulymi zarówno na dalsze dzialanie wytrawiacza, jak i czynnych chemicznie skladników atmosfery, np tlenu oraz dwu¬ tlenku wegla.Zastosowanie sposobu wedlug wynalaz¬ ku niniejszego wywoluje peptyzowanie tych produktów reakcji pomiedzy wytra¬ wiaczem a metalem kliszy, które moga utworzyc sie w warstwie wytrawiacza i ulec dysocjacji na powierzchni kliszy, gdy czasteczki produktów tych posiadaja jesz¬ cze wymiary molekularne lub co najwyzej wymiary czasteczek zawiesinowych (kolo¬ idalnych), przez co unika sie wytwarzania sie osadów krystalicznych, które moglyby uszkodzic przez scieranie obraz albumino-- wy na kliszy lub uszkodzic potraktowane wytrawiaczem niedrukujace czesci po¬ wierzchni kliszy.Ponadto zachowuje sie calosc ziarna niedrukujacych czesci powierzchni kliszy podczas ciaglego stykania sie tej po¬ wierzchni z wytrawiaczem (nawet pomimo tego stykania sie), zastepujacym soba far¬ be drukarska, która moglaby zostac za1-* trzymana mechanicznie na tych czesciach powierzchni kliszy, dzieki czemu ziarni¬ stosc kliszy pozostaje niezmienna, a farba drukarska, zastapiona wytrawiaczem, mo¬ ze byc nastepnie usunieta z kliszy za po¬ moca walków.Wreszcie dzialanie roztworu wskazane¬ go sluzacego jednoczesnie do wytrawiania oraz zwilzania klisz, zostaje zahamowane mniej wiecej przy osiagnieciu izoelektrycz^ nego punktu albuminy, utwardzonej dzia¬ laniem swiatla, dzieki czemu pecznienie tego skladnika pod dzialaniem roztworu jest utrzymywane ha pewnej minimalnej* wartosci, trwalosc zas albuminy i zdolnosc — 3 —jej < eto absorbeji farby drukarskiej osiagaja wartosc najwyzsza.Wytrawiacz wedlug wynalazku przy pewnym stezeniu jego skladników moze sluzyc jako silny srodek do usuwania farby lub nalotów z kliszy, i jako nieszkodliwy srodek do zmywania kiiszf a w razie od¬ powiedniego zwiekszenia jego gestosci ja¬ ko odmiana farby drukarskiej.Wreszcie wynalazkiem jest objeta rów¬ niez klisza do druku plaskiego, której nie pokryte obrazem, podlegajacym drukowa¬ niu, czesci powierzchni posiadaja wlasci¬ wosci hydrofilu, a jednoczesnie sa zasad¬ niczo nieczule w razie zetkniecia sie z roztworem wytrawiacza, opisanym poni¬ zej.Wynalazek niniejszy jest oparty cze¬ sciowo na tym zjawisku, ze gdy cynkowa lub glinowa klisza drukarska zostaje po¬ traktowana roztworem, zawierajacym kwa¬ sny fosforan metalu alkalicznego, to po¬ wierzchnia kliszy metalowej ulega raptow¬ nej zmianie, a nastepnie pozostaje zasad¬ niczo bez zmiany, chociaz styka sie ona w dalszym ciagu z czynnym roztworem wy¬ trawiacza przez okres wielu godzin. Zmia¬ na ta moze byc nawet niewykryta zarówno przez obserwacje golym okiem, jak i bada¬ niem za pomoca mikroskopu^ chociaz w ra¬ zie uzycia gladko wypolerowanych klisz daja sie zauwazyc przy tym barwy interfe¬ rencyjne, powodowane wewnetrznym odbi¬ janiem sie swiatla w nadzwyczaj cienkiej blonce, tworzacej sie na powierzchni kli¬ szy. Fakt zachodzacej zmiany na po¬ wierzchni kliszy moze byc z latwoscia ob¬ jasniony utworzeniem sie warstewki soli, zastepujacej kwasna farbe na tak zmienio¬ nej powierzchni kliszy z roztworu tej soli lub z roztworu innej soli, zdolnego do od¬ dzielania farby drukarskiej od znieczulo¬ nej powierzchni kliszy, Ponadto badania wykazaly, iz tak zmieniona powierzchnia kliszy posiada bardziej wyrazne wlasciwosci hydrofilu i latwiej sie zwilza niz przed zmiana. Na* wet wtedy, gdy zmiana ta zaszla w nadr zwyczaj cienkiej warstewce wewnetrznej kliszy, obecnosc w tej warstewce skladni¬ ków roztworu wytrawiajacego moze byc wykazana z cala pewnoscia. Jezeli np. cynk zostanie potraktowany azotanem ni¬ klu i kwasnym fosforanem amonowym w ciagu tylko 1 lub 2 sekund, a nastepnie sta¬ rannie wymyty to obecnosc niklu na po¬ wierzchni cynku daje sie wykryc z latwo¬ scia. Obecnosc fosforanu zwykle nie daje sie tak latwo udowodnic lecz w razie prze¬ dluzenia czasu obróbki do kilku minut (3 do 5, w zaleznosci od stezenia soli i innych czynników, rozpatrywanych ponizej), obec¬ nosc zarówno niklu, jak i fosforanu daje sie wykryc.Zmiana powierzchni kliszy polega w tym przypadku przypuszczalnie na powsta¬ niu nierozpuszczalnego zwiazku, zlozone¬ go z fosforanu cynku, niklu i amonu.Sposób i mieszaniny substancyj, stano¬ wiace przedmiot wynalazku niniejszego, sa, biorac ogólnie, jednakowo skuteczne zarówno w razie obróbki glinu, jak i cynku; poniewaz jednak cynk jest metalem miek¬ kim oraz uzywanym bardziej powszechnie a przez to tanszym (pomimo tego, iz uzycie cynku w przypadku druku plaskiego spra¬ wia pewne trudnosci ze wzgledu na jego wlasciwosci chemiczne), wiec bedzie on brany pod uwage bardziej wyczerpujaco, niz zastepujacy go glin.Po kilkuminutowym traktowaniu po¬ wierzchni kliszy roztworem wedlug wyna¬ lazku opisana powyzej reakcja zatrzymu¬ je sie wzglednie szybkosc jej nadzwyczaj silnie sie zmniejsza, a powierzchnia meta¬ lu staje sie nieczula na dalsze dzialanie te¬ go roztworu.A wiec w wyraznym przeciwienstwie do znanych juz wytrawiaczy, ciecze wedlug wynalazku niniejszego nie nagryzaja w znaczniejszym stopniu powierzchni meta¬ lowych i nie wywoluja krystalizacji na ^ 4 —tych powierzchniach, co wykazuje np. wa¬ ga kliszy, która pozostaje zasadniczo nie¬ zmienna nawet wtedy, gdy obróbka kliszy przez zanurzenie jej w roztworze trwala w ciagu wielu godzin.Przebieg reakcji chemicznych, w któ¬ rych biora udzial skladniki tych wytrawia- czy, nie zostal jeszcze wyjasniony nalezy¬ cie; korzysci jednak, osiagane przez zasto¬ sowanie wynalazku niniejszego, daja sie uwidocznic na doswiadczeniu porównaw¬ czym.Jezeli w scisle jednakowych lub daja¬ cych sie porównac warunkach stanu po¬ wierzchni metalowej stezenia soli, czasu i temperatury, dwie identyczne próbki cien¬ kich folii cynkowych, z których kazda wa¬ zy okolo 0,05 gr. na cm2, zostana uczynione czulymi za pomoca stosowanej powszech¬ nie do tego celu cieczy, przeciwdzialajacej wytrawianiu i zawierajacej kwas azotowy i alun, po czym jedna z próbek zostanie za¬ nurzona w znanym juz wytrawiaczu, skla¬ dajacym sie z azotanu amonu, kwasnego fosforanu amonowego i wody, a druga prób¬ ka zostanie zanurzona w wytrawiaczu we¬ dlug wynalazku, skladajacym sie z azota¬ nu niklu, kwasnego fosforanu amonowego i wody, i obie próbki beda pozostawione w spokoju zanurzonymi w tych kapielach w ciagu 24 godzin, to folie pierwszej próbki okaza sie pokrytymi drobnymi naroslami krystalicznymi i wykaza pewien przyrost wagi, wynoszacy przecietnie okolo 2,9%, podczas gdy folie drugiej próbki, potrak¬ towanej sposobem wedlug wynalazku ni¬ niejszego, zachowaja swa blyszczaca po¬ wierzchnie metalowa, a przyrost wagi wy¬ nosi zaledwie okolo 0,23%.Jezeli do wytrawiacza wedlug wyna¬ lazku dodany zostanie, jak to jest przewi¬ dziane w opisie sposobu, stanowiacego przedmiot wynalazku, odpowiedni koloid lub material lepki, wybrany ze wskazanej ponizej grupy, w której materialy poszcze¬ gólne sa podetne w kolejnosci coraz to mniejszej ich przydatnosci do zastosowa¬ nia w tym celu, mianowicie: gliceryna, tra- gant, glikol etylenowy, guma arabska, to osiaga sie wyrazna korzystna róznice w skutkach zastosowania wytrawiacza w po¬ równaniu ze skutkami dodania któregokol¬ wiek z tych materialów do wytrawiaczy znanych, a mianowicie: zwiekszenie lepko¬ sci calej warstwy (gestosci) wytrawiacza przez dodanie gliceryny, lub tez miejscowe zwiekszenie lepkosci tuz przy powierzchni metalu przez dodanie do wytrawiacza tra- gantu, który nie tylko jest adadsorbowany przez powierzchnie metalowa, lecz posia¬ da sklonnosc do skupiania sie w klaczki przy tej powierzchni, powodujac zmniej¬ szanie sie szybkosci dyfuzji w wytrawia¬ czu, czyli zmniejszanie sie szybkosci re¬ akcji.Takie zmniejszanie sie szybkosci reak¬ cji niewatpliwie zachodzi tak samo i w znanych wytrawiaczach, zawierajacych gu¬ me arabska lub gliceryne, jak w wytrawia¬ czu wedlug wynalazku, lecz poza ta wspólna cecha zmniejszenia sie szybkosci reakcji pomiedzy obydwoma przypadkami istnieje wyrazna (jak zaznaczono powy¬ zej — bardzo korzystna) róznica, polega¬ jaca na calkowitym braku zmetnienia w wytrawiaczu wedlug wynalazku oraz bra¬ ku w nim osadów krystalicznych przy ze¬ tknieciu sie z powierzchnia metalowa w warunkach, które w razie nieobecnosci wzmiankowanych dodatków umozliwialy¬ by zmetnienie wytrawiacza lub tworzenie sie wielce niepozadanych osadów krysta¬ licznych, wydzielonych wskutek dysocjacji na powierzchni metalu.Przypuszcza sie, iz takie skutki sa powodowane peptyzacja tych produktów reakcji, które moga utworzyc sie wskutek dysocjacji na powierzchni metalowej wte¬ dy, gdy czasteczki produktów tych posia¬ daja jeszcze wymiary czasteczek moleku¬ larnych lub co najwyzej wymiary cza¬ steczek zawiesinowych {koloidalnych). — 5 —W opisanych powyzej warunkach do¬ swiadczenia zastapienie gliceryna czesci wody, zawartej w wytrawiaczu wedlug wynalazku (zawierajacym równiez azotan niklu i kwasny fosforan amonowy) powo¬ duje zmniejszenie sie po prostu wagi z wartosci 0,23% do wartosci nastepnego nizszego rzedu, to jest do wartosci, mieszczacej sie w granicach bledu do¬ swiadczenia i nie dajacej sie wskutek tego okreslic dokladnie. Takiez zastapienie gli¬ ceryna czesci wody w znanym wytrawia¬ czu, zawierajacym azotan amonu i kwasny fosforan amonowy, nie spowodowalo w po¬ dobnych warunkach znaczniejszej zmiany w przecietnym przyroscie wagi, który wy¬ nosil, jak i w nieobecnosci gliceryny, oko¬ lo 2,90%.Jezeli folie nie byly zanurzane w cie¬ czy, zawierajacej kwas azotowy i alun i zapobiegajacej wytrawianiu, lecz byly traktowane wytrawiaczem w stanie utle¬ nionym, to na przyrost wagi, wywolany dzialaniem wytrawiacza znanego, obecnosc gliceryny nie okazywala wiekszego wply¬ wu; lecz nie ma to miejsca w razie uzycia wytrawiacza wedlug wynalazku, którego dzialanie na utleniona powierzchnie cyn¬ kowa w nieobecnosci gliceryny i w opisa¬ nych powyzej warunkach spowodowalo przecietny przyrost wagi okolo 1,98% oraz znaczne zmetnienie i wytworzenie sie osadu krystalicznego.Gdy jednak czesc wody, zawartej w wytrawiaczu wedlug wynalazku, zostala zastapiona w tychze warunkach gliceryna, to przecietny przyrost wagi folii cynko¬ wych potraktowanych tym wytrawiaczem, wyniósl okolo 0,80%, przy czym golym okiem nie dawalo sie zasadniczo dostrzec ani zmetnienia roztworu, ani tez osadu krystalicznego.Zmetnienie roztworu jest powodowane przez zawieszanie sie w nim malych cia¬ lek krystalicznych, co do których przy¬ puszcza sie, iz posiadaja one zasadniczo ten sam sklad, co i tworzywo warstwy znieczulajacej na powierzchni metalowej.Wiadomo, ze reszta kwasowa azotanu zostaje zredukowana za pomoca wodoru na powierzchni metalu i sluzy wskutek te¬ go do depolaryzacji blonki wodoru oraz umozliwia równomierne dzialanie kwasu.Azotany metali same nie sa w stanie znie¬ czulac cynku, dzialaja one, w samej rzeczy, niszczaco.Doswiadczenie wykazalo, ze azotany lub chlorany metalu, skojarzone z niektó¬ rymi kwasnymi fosforanami metali alka¬ licznych, zobojetniaja metal na dzialanie kwasnych farb drukarskich, a powierzch¬ nia tego metalu staje sie równiez obojetna na dalsze dzialanie tej soli, której dzia¬ lanie spowodowalo wlasnie ten stan zo¬ bojetnienia.Jednak sole metali, które okazaly sie zgodnie z doswiadczeniami, pozytecznymi w skojarzeniu z kwasnymi fosforanami do celów, stanowiacych przedmiot wynalazku niniejszego, zmniejszaja zdolnosc fosfo¬ ranów tych do znieczulania metalu, posia¬ dana przez nie w stanie czystym. Wskutek tego najlepiej jest uzywac tych soli w ilo¬ sciach zasadniczo niezbednych do uczynie¬ nia potraktowanej nimi powierzchni nie¬ czula na dalsze dzialanie kwasnego fosfo¬ ranu i utrzymania tego jej stanu oraz do zapobiezenia niepozadanemu wytwarzaniu sie narosli krystalicznych na powierzchni metalu, co zachodzilo dotychczas wtedy, gdy na powierzchnie te dzialano samym fosforanem kwasnym lub w skojarzeniu ze zwykle stosowanym dotychczas do tego ce¬ lu azotanem amonu lub fluorkiem amonu, wzglednie azotanem i fluorkiem amonu.Grupa soli, które sa nazywane ponizej czynnikami znieczulajacymi, pozyteczny¬ mi do celów wedlug wynalazku niniejsze¬ go, zawiera: azotan zelazowy, chloran ni¬ klu, azotan niklu, chloran kobaltu oraz azotan kobaltu.Grupa zas soli metali alkalicznych, — 6 —które posiadaja wszystkie 'wybitna zdol¬ nosc do usuwania kwasnych farb drukar¬ skich z powierzchni metalu, uprzednio po¬ traktowanych nimi, i które lacznie z wy¬ mienionymi powyzej czynnikami znieczu¬ lajacymi nadaja sie do zastosowania we¬ dlug wynalazku niniejszego, zawiera kwa¬ sne fosforany sodu, potasu i amonu.Z pomiedzy mozliwych skojarzen czynników znieczulajacych z kwasnymi fosforanami, wymienionymi powyzej, azo¬ tan niklu wzglednie chloran kobaltu, sko¬ jarzony z kwasnym fosforanem i glicery¬ na, daje równiez zadowalajace wyniki.Rozmaite jednak warunki przygotowa¬ nia klisz, jak np. koszt, stan powierzchni oraz proces fabrykacji i uzycia poszczegól¬ nych substancji moga spowodowac wybór innych skojarzen. Glówny czynnik, który nalezy brac pod uwage przy dobieraniu tego lub innego skojarzenia, najlepiej na¬ dajacego sie do osiagniecia pozadanych wyników, stanowi rodzaj obróbki, prze¬ ciwdzialajacej wytrawianiu, czyli czynia¬ cej klisze czula, której klisza ta zostala poddana uprzednio. Niektóre zwykle sto¬ sowane srodki, przeciwdzialajace wytra¬ wianiu, zmieniaja powierzchnie kliszy tak, iz nie nadaja sie one wcale do traktowania ich nastepnie niektórymi odmianami wy- trawiacza wedlug wynalazku. Uzycie wszystkich bez wyjatku wytrawiaczy we¬ dlug wynalazku daje najlepsze wyniki w razie dzialania nimi na powierzchnie cyn¬ kowa lub glinowa, uprzednio potraktowana srodkiem, przeciwdzialajacym wytrawia¬ niu, za pomoca którego wytworzona zosta¬ la nadzwyczaj cienka blonka zasadowego siarczanu glinowego.Przy nieprzerwanej lub dlugotrwalej obróbce powierzchni cynkowych, obrobio¬ nych uprzednio srodkiem, przeciwdziala¬ jacym wytrawianiu, np. zwykle stosowa¬ nymi kwasami: fosforowym, octowym, sol¬ nym i t. d., najlepsze wyniki osiaga sie przez zastosowanie wytrawiacza, zawiera¬ jacego gliceryne oraz jakikolwiek czynnik znieczulajacy, z wyjatkiem azotanu kobal¬ tu; jezeli zas powierzchnia metalu jest utleniona, to nalezy wykluczyc równiez i uzycie chloranu niklu, o ile pozadane jest osiagniecie wyników jak najlepszych.Jednak uzycie azotanu kobaltu lub chloranu niklu, skojarzonego z kwasnym fosforanem, daje swietne wyniki, jak to zaznaczono powyzej przy traktowaniu po¬ wierzchni cynku lub glinu, tak obrobionych srodkiem, przeciwdzialajacym wytrawia¬ niu, aby wytworzyc na tej powierzchni cienka blonke zasadowego siarczanu gli¬ nowego.Wlaczenie do skladu wytrawiacza we¬ dlug wynalazku gliceryny jest, biorac ogólnie, pozadane, lecz nie zawsze koniecz¬ ne.Przyjmujac pod uwage tylko wspól¬ dzialanie gliceryny z innymi skladnikami wytrawiacza wedlug wynalazku najlepiej jest wprowadzac gliceryne do skladu wszystkich tych wytrawiaczy, które maja byc stosowane do zmywania klisz, to jest we wszystkich tych przypadkach, gdy kli¬ sza ma byc za pomoca tego wytrawiacza utrzymywana w stanie zwilzonym przez dluzszy okres czasu, co jest niezbedne, np. przy drukowaniu wiekszych nakladów.Jezeli jednak do nieprzerwanej (dlu¬ gotrwalej) obróbki kliszy, powleczonej blonka zasadowego siarczanu glinowego, o- brany zostanie wytrawiacz, zawierajacy azotan kobaltu lub chloran kobaltu oraz kwasny fosforan amonowy, to decyzja co do wlaczenia do skladu wytrawiacza glice¬ ryny moze zalezec calkowicie od tego, czy pozadane jest wytworzenie na powierzchni kliszy wilgotnej blonki higroskopijnej.Jezeli pozadane jest osiagniecie na kliszy jak najwiekszego kontrastu pomie¬ dzy obrazem a tlem, np. w razie drukowa¬ nia barwami jasnymi, to najlepiej jest stosowac wytrawiacz, zawierajacy glicery¬ ne oraz badz chloran niklu, w razie obrób- — 7 —ki klisz cynkowych, badz tez chloran ko¬ baltu — w razie obróbki klisz glino¬ wych.W ogólnosci, bardziej korzystne jest stosowanie wytrawiacza o tym samym skladzie zarówno do wstepnego wytra^ wiania kliszy, jak i do zwilzania jej pod¬ czas drukowania, wobec czego zaleca sie uzywanie wytrawiacza o pewnym okreslo¬ nym i zawsze jednakowym skladzie przy traktowaniu klisz danego rodzaju.Mozna jednak wykluczyc gliceryne ze skladu wytrawiacza, gdy klisza jest wy¬ trawiana wogóle po raz pierwszy oraz w tym razie, gdy z nie pokrytych rysunkiem czesci powierzchni kliszy nalezy usunac grubszy nalot lub pozostalosc farby dru¬ karskiej.Gliceryna, jak to juz zaznaczono po¬ wyzej, dazy do zahamowania reakcji, przypuszczalnie przez zmniejszenie szyb¬ kosci dyfuzji na powierzchni kliszy oraz do nieznacznego zmniejszenia szybkosci, z która wytrawiacz usuwa farbe ze znieczu¬ lonej powierzchni kliszy.W razie wykluczenia ze skladu wytra¬ wiacza gliceryny uzyskuje sie nieco na czasie, gdy klisze poddaje sie wytrawianiu wstepnemu lub gdy z niej usuwa sie nalo- ty.Jezeli do powyzszych celów gliceryna zostala usunieta ze skladu wytrawiacza, to do zwilzania kliszy zaleca sie jednak stosowac wytrawiacz lub plyn do zmywa¬ nia, zawierajacy gliceryne lub tragant wzglednie obie te substancje, przed ze¬ tknieciem sie walków ksztaltujacych z klisza, jezeli zas w sklad wytrawiacza wchodzi chloran niklu, to gliceryna musi byc don wprowadzana niezaleznie od ro¬ dzaju obrazu, zwlaszcza jezeli wytrawiacz ma dzialac przez dluzszy okres czasu na klisze, która nie zostala obrobiona uprzed¬ nio srodkiem, przeciwdzialajacym wytra¬ wianiu,, w taki sposób, aby na niej pozo^ stala blonka zasadowego siarczanu glinu.Jezeli obraz jest otrzymywany przez: uzycie utwardzonej dzialaniem swiatla al^ buminy lub innego koloidu, jak to ma miejsce w tak zwanym bezposrednim fo- todruku plaskim, to jest rzecza istotnie wazna, aby calosc tworzywa zostala za¬ chowana i zabezpieczona przed scieraniem mechanicznym w razie druku wiekszych nakladów. W tym przypadku jest rzecza wielce pozadana wlaczyc gliceryne • do skladu wszystkich odmian wytrawiacza we¬ dlug wynalazku, majacych byc uzytymi do zmywania klisz.Zamiast gliceryny mozna wlaczac gli¬ kol etylenowy do skladu wytrawiacza, za¬ wierajacego azotan niklu, lecz zastapienie gliceryny tym glikolem w wytrawiaczu, zawierajacym kobalt, daje mniej zadowa¬ lajace wyniki, lepiej jest uzyc w tym przy¬ padku gliceryny.Korzysci, osiagane przez wprowadzania do skladu wytrawiaczy gliceryny, sa nieco mniejsze w razie uzycia wytrawiaczy, za¬ wierajacych chloran kobaltu, poniewaz jednak pozadane jest utrzymywanie na powierzchni kliszy nieco higroskopijnej, a wiec wysychajacej powoli blonki wilgot¬ nej, zaleca sie wobec tego stosowanie gli¬ ceryny zarówno lacznie z chloranem ko¬ baltu, jak i w skojarzeniu z innymi czyn¬ nikami znieczulajacymi.Ponizej podany sklad moze sluzyc jako przyklad najwlasciwszego skladu wytra¬ wiacza wedlug wynalazku, jezeli wytra¬ wiacz ten ma byc stosowany do wstepnej obróbki kliszy lub do usuwania nalotów (jako zabiegu okolicznosciowego). 0,5 normalnego roztworu kwasnego fosfo¬ ranu amonowego 10 czesci objet. 0,5 normalnego roztworu chloranu kobaltu amonowego 2 czesci objet. gliceryny chem. czystej 3 czesci objet.Jak zaznaczono powyzej, gliceryne mozna pominac w tym skladzie, zaleca sie zwykle zastepowac ja woda destylowana.Wprowadzenie destylowanej; wody do ™ 8 —skladu wszelkich wytrawiaczy wedlug wy¬ nalazku zaleca sie usilnie.Jezeli jako czynnik znieczulajacy o- brany zostal azotan zelazowy, to moze on byc stosowany w postaci 0,33 normalnego roztworu zamiast 0,5 normalnego roztwo¬ ru,] ak to ma miejsce w-stosunku do in¬ nych soli metali, podanych w skladzie, przytoczonym powyzej, oraz skladach, które zostana wyszczególnione poni¬ zej, * Do roztworu azotanu zelazowego przed zmieszaniem go z roztworem kwasnego fo¬ sforanu nalezy dodac, jak wiadomo po¬ wszechnie, dostateczna ilosc cytrynianu amonu, aby zapobiec wytworzeniu sie osa¬ du.Jezeli wytrawiacz wedlug wynalazku niniejszego ma byc uzyty w zwyklych wa¬ runkach pracy do zmywania klisz pomie¬ dzy kolejnymi zabiegami drukowania przy drukowaniu wiekszych nakladów, to do powyzej podanego skladu wytrawiacza za¬ leca sie wprowadzic wode w celu otrzy¬ mania plynu o skladzie nastepujacym. 0,5 normalnego roztworu kwasnego fosfo¬ ranu amonu 10 czesci objet. 0,5 normalnego chloranu kobaltu 2 czesci objet. gliceryny 3 czesci objet. wody destylowanej 25 czesci objet.Jezeli gliceryna zostala wprowadzona do skladu wytrawiacza w celu ulatwienia procesu znieczulania kliszy oraz zapobie¬ gania niepozadanej krystalizacji w wytra- wiaczu poza powierzchnia kliszy, to zale¬ ca sie utrzymac stosunek zawartosci czyn¬ nika znieczulajacego do zawartosci glice¬ ryny w podanych powyzej granicach, acz¬ kolwiek pewna nadwyzka gliceryny nie jest szkodliwa, aby roztwór (wytrawiacz) byl dosc plynny, by mógl tworzyc cienka blonke na niepokrytych obrazem czesciach roboczej powierzchni kliszy, lecz nie byl tak lepki, by wytwarzal nici, ciagnace sie poprzez obraz na kliszy.Rówiliez do celów zwilzania klisz wy¬ starcza, biorac ogólnie, utrzymanie zawar^ tosci gliceryny w wytrawiaczu w grani¬ cach pomiedzy 7,5% (jak w podanym po¬ wyzej skladzie) a 15% — jako zawarto¬ sci maksymalnej.Zawartosc wody w przytoczonym po¬ wyzej skladzie moze byc zwiekszona do 50 lub nawet 100 czesci, np. jezeli ma byc drukowany naklad mniejszy, dochodzacy do 1000 egzemplarzy; w ogólnosci jednak nie zaleca sie wprowadzac wode rozcienczaja¬ ca do skladu wytrawiacza w ilosci, prze¬ kraczajacej 50 czesci, zwlaszcza jezeli wytrawiacz ma byc uzywany do klisz z obrazami albuminowymi.W razie rozcienczenia 20 — 30 cze¬ sciami wody kwasowosc wytrawiacza od¬ powiada P H= 4,2, przy czym zapewniona jest dostatecznie moznosc utrzymywania w kwasnym fosforanie tego stezenia jonu wodorowego podczas stykania sie z klisza w zwyklych warunkach pracy.Przy zestawianiu skladów wytrawia- czy wedlug wynalazku zaleca sie jako wielce pozadane, lecz nie konieczne, uzy¬ wanie skladników chemicznie czystych, niezaleznie zas od tego mieszaniny odsta¬ wia sie na pewien czas, az do wydzielania sie ewentualnych osadów (zwykle z po¬ wodu zanieczyszczen), które usuwa sie filtrowaniem. Jezeli w celu przyspieszenia procesu rozpuszczania sie kwasnego fosfo¬ ranu zastosowane zostalo cieplo, to jest rzecza niezbedna oziebic ten roztwór przed mieszaniem go z roztworem azotanu lub chloranu, w celu unikniecia wytworzenia sie osadów.Wynalazek niniejszy jest ponadto opar¬ ty czesciowo na odkryciu, ze zdolnosc soli metali alkalicznych do oczyszczania klisz, usuwania nalotów lub usuwania farby dru¬ karskiej nie zalezy ani ód rodzaju zasady, wchodzacej w sklad soli, ani tez (w znacz¬ niejszym stopniu) od stopnia ewentualnej kwasnosci takiej soli, lecz zalezy glównie. -^ 9 —jesli nie wylacznie, od rodzaju reszty kwasowej, tworzacej te sól.Tak np. farba drukarska, rozwalkowa¬ na na kliszy cynkowej, potraktowanej wy¬ trawiaczem wedlug wynalazku niniejszego, zawierajacym kwasny fosforan amonowy i wyposazonej wskutek tego w zewnetrzna warstewke, zawierajaca fosforan cynko¬ wo - amonowy, daje sie usuwac z kliszy z jednakowa latwoscia zarówno za pomoca trzeciorzedowego zasadowego fosforanu amonowego, jak i za pomoca pierwszorze- dowego kwasnego fosforanu amonowego lub za pomoca roztwpru kwasu fosforowe¬ go o kwasowosci nieco wiekszej od do¬ puszczalnej przy obróbce obrazów albumi¬ nowych.Fosforany trzeciorzedowe lub rozcien¬ czony kwas fosforowy wzglednie inne srod¬ ki, usuwajace naloty, jak np. molibdenia- ny lub arseniany (zwykle metali alkalicz¬ nych) moga byc < stosowane do momental¬ nego (bardzo krótkotrwalego) traktowania klisz mocno poplamionych nalotami, cho¬ ciaz takiego traktowania zasadniczo nie zaleca sie, zwlaszcza gdy tworzywo obra¬ zu zawiera koloid zasadowy lub utwardzo¬ ny dzialaniem swiatla.Przebieg procesu usuwania ze znieczu¬ lonych klisz farby drukarskiej za pomoca wytrawiaczy wedlug wynalazku niniejsze¬ go nie jest znany dokladnie; aczkolwiek przypuszcza sie, ze zalezy od mozliwosci bezposredniego dostepu wytrawiacza do powierzchni kliszy, na której znajduje sie farba, oraz od rodzaju tej powierzchni, zwlaszcza pod wzgledem latwiejszego zwilzania jej wytrawiaczem niz farba dru¬ karska.Przy badaniu porównawczym skutecz¬ nosci dzialania róznych odmian wytrawia¬ cza wedlug wynalazku uwaza sie za rzecz bardzo wazna, aby farba byla rozwalko- wywana na suchej powierzchni klisz za¬ wsze w dokladnie taki sam sposób, w tym celu, aby grubosc warstewki farby, a zwlaszcza jej porowatosc byla jednakowa przy wszystkich doswiadczeniach, Ogólnie biorac, szybkosc usuwania far¬ by drukarskiej za pomoca wytrawiaczy, zawierajacych jakikolwiek ze wspomnia¬ nych powyzej kwasnych fosforanów, jest wieksza (gdy inne warunki sa jednakowe we wszystkich przypadkach), gdy farba jest usuwana z suchej powierzchni kliszy, potraktowanej uprzednio wytrawiaczem, zawierajacym tenze fosforan, niz wtedy, gdy farba jest usuwana z suchej po¬ wierzchni kliszy, potraktowanej uprzednio w podobny sposób wytrawiaczem, zawiera¬ jacym jakakolwiek inna sól metalu alka¬ licznego z tym jednak zastrzezeniem, ze wytrawiacz w zadnym przypadku nie za¬ wiera koloidu organicznego, pochlaniane¬ go przez powierzchnie metalu. Zdolnosc wchlaniania wody przez koloidy organicz¬ ne, jak np. tragant lub guma arabska, któ¬ re ulegaja adsorbcji z wodnych roztwo¬ rów przez powierzchnie metalu, jest {po adsorbowaniu ich w ten sposób wieksza niz zdolnosc zwilzania sie woda nierozpu¬ szczalnych soli metali, które moga two¬ rzyc sie na powierzchni kliszy.Wszystkie odmiany wytrawiacza we¬ dlug wynalazku z latwoscia usuwaja far¬ be drukarska z czystej, suchej powierzchni metalowej, potraktowanej uprzednio roz¬ tworem tragantu lub gumy arabskiej. Za¬ chodzi to nawet w takim razie, gdy okres czasu zetkniecia sie powierzchni metalo¬ wej ze wzmiankowanym roztworem byl bardzo krótki lub gdy powierzchnia ta zo¬ stala nastepnie starannie wymyta, w celu usuniecia resztek tragantu lub gumy arab¬ skiej, nie adsorbowanej silnie przez po¬ wierzchnie metalowa. Wytrawiacze we¬ dlug wynalazku sa pozyteczne nie tylko w zastosowaniu ogólnym do wytrawiania lub zwilzania klisz, lecz szczególnie nadaja sie do obróbki klisz, na których obrazy sa wykonane z zastosowaniem albuminy, utwardzonej pod dzialaniem swiatla, po- - 10 -niewaz w tym przypadku wytrawiacze te wywoluja najmniejsze pecznienie tworzy¬ wa obrazu albuminowego wskutek tego, ze dzialanie ich ulega zahamowaniu przy zblizaniu sie do izoelektrycznego punktu tworzywa obrazu, który miesci sie jak ustalono, w granicach PH = 3,8 i PH= 4,2 i wynosi okolo PH = 4.Stopien pecznienia tworzywa obrazu albuminowego moze byc przyjmowany (do celów praktycznych), jako niezmiernajacy sie przy stezeniach jonu wodorowego, le¬ zacych w granicach PH = 3,6 i PH= 4,4.Przyjmuje sie, ze dzialanie wzmianko¬ wanego powyzej i znajdujacego sie w po¬ wszechnym uzyciu wytrawiacza, zawiera¬ jacego azotan amonu i fosforan amonu (mianowicie kwasny fosforan amonu), zo¬ staje zahamowane przy PH = 4,2 to jest w przyblizeniu przy pozadanej wartosci PH; lecz taki wytrawiacz nie czyni zadosc pod innymi wzgledami wymaganiom, sta¬ wianym przy przeprowadzaniu sposobu we¬ dlug wynalazku.Wytrawiacz taki nie czyni mianowicie powierzchni metalowej obojetna czyli nie¬ czula, ponadto nie nadaje sie on do uzy¬ cia przy koniecznosci dlugotrwalego sty¬ kania sie z klisza, co jest wymagane od plynów, przeznaczonych do zwilzania klisz.Wreszcie wytrawiacz taki powoduje wytwarzanie sie krystalicznych osadów na powierzchni kliszy, zwlaszcza zas obfi¬ tych i przeszkadzajacych pracy narosli krystalicznych na powierzchniach, potrak¬ towanych uprzednio srodkiem, przeciw¬ dzialajacym wytrawianiu, czyli uczynio¬ nych czulymi (np. cynk, potraktowany ka¬ piela z rozcienczonego kwasu azotowego i alunu lub glin, potraktowany kapiela z rozcienczonego kwasu siarkowego i chlor* ku miedzi lub innym srodkiem, przeciw- -dzialajacym wytrawianiu, który pozosta¬ wia na metalu osad zasadowego siarczanu glinowego), jak to sie zwykle stosuje i jest jednoczesnie najwlasciwszym sposobem obróbki wstepnej klisz, majacych byc wy¬ trawianymi lub zwilzanymi za pomoca wy¬ trawiacza wedlug wynalazku.O ile wiadomo, zaden znany dotychczas wytrawiacz, majacy uczynic niepokryte obrazem czesci powierzchni kliszy nieczu¬ lymi chemicznie na dzialanie kwasnych farb drukarskich, mogacy podtrzymywac nastepnie ten stan oraz mogacy usuwac plamy lub naloty farby z tej powierzchni, nie moze równiez przy niezmiennej kwa¬ sowosci podtrzymywac wzmiankowanego stanu obojetnosci chemicznej w razie dlu¬ gotrwalego dzialania wytrawiacza na kli¬ sze.Zwykle wytrawia sie klisze do druku plaskiego bardzo krótko (mianowicie od 30 sek do 1 lub 2 min) za pomoca roztwo¬ ru znieczulajacego, po esym wymywa sie klisze starannie (zwlaszcza w tym przy¬ padku, gdy obraz na kliszy jest wykonany z albuminy), a nastepnie podczas pierw¬ szych okresów drukowania zwilza sie je czysta woda, pózniej zas — wodnym roz¬ tworem gumy arabskiej i co najwyzej bar¬ dzo rozcienczonym kwasem.Zwykly ten sposób postepowania jest oparty na doswiadczeniu i jest równiez dowodem tego, ze zastosowanie samej wo¬ dy nie zapewni czystosci kliszy w ciagu dluzszego okresu czasu, a dodawanie kwa¬ su do roztworu, uzywanego do zmywania klisz, w celu zapobiezenia wytwarzaniu sie nalotów, czyli tak zwanemu „pogrubianiu sie" obrazu, które jest wytwarzaniem sie umiejscowionych nalotów, oddzialywa szkodliwie na dlugotrwalosc kliszy.Zagadnienie, którego rozwiazanie ma stanowic sposób wedlug wynalazku, zo¬ stalo bardzo niedawno iw jasny sposób przedstawione na str. 94 „Research Bulle- tin Nr 6 of the Lithographie Foundation"; jak nastepuje: „Jezeli sama woda nie mo¬ ze utrzymac kliszy w stanie czystosci, a zwykle uzywane roztwory kwasów badz — 11 -zaostrzaja badz zmiekczaja zarysy obrazu i uszkadzaja ziarno, to powinien jednak istniec plyn do zmywania, posiadajacy pew¬ ne wlasciwosci posrednie, który bedzie utrzymywal klisze w stanie najbardziej zblizonym do jej stanu poczatkowego. Ta¬ ki roztwór do zmywania klisz nie zostal jeszcze wytworzony w praktyce z po¬ wodu tego, iz nieznany jest zasadni¬ czo skutek dzialania kwasu na kli¬ sze, oraz z powodu braku zadowalajacych srodków do regulowania kwasowosci. Gdy¬ by udalo sie wytworzyc idealny plyn do zmywania klisz, to drukarz móglby rozpo¬ czac prace z dana klisza i wykonac caly naklad, przy czym klisza nie uleglaby zmianie z tym zastrzezeniem, iz nie natra¬ filby on na trudnosci z powodu niewlasci¬ wego nastawienia maszyny drukarskiej lub uzycia nieodpowiedniej farby albo nie¬ odpowiedniego papieru.Aby plyn taki nadawal sie jednak do zastosowania praktycznego, powinien on byc w stanie przeciwdzialac przecietnemu dzialaniu na klisze tych czynników po¬ stronnych, poniewaz nie ma idealnych ma¬ szyn drukarskich, farb ani tez papieru.W razie uzycia takiego plynu, nadaja¬ cego sie do zastosowania praktycznego, drukarz bylby, w razie natrafienia na ja¬ kiekolwiek trudnosci, pewny, iz nie jest to z winy plynu do zmywania i móglby szukac przyczyny trudnosci pomiedzy in¬ nymi czynnikami. Uniknalby on w ten spo¬ sób znaczniejszych zmian kwasowosci, któ¬ re sa czesto uskuteczniane w praktyce obecnej i które wielce szkodliwie oddzia¬ lywuja na klisze litograficzne wszelkiego rodzaju".Sposób lacznego wytrawiania i zwilza¬ nia wedlug wynalazku niniejszego nie tylko czyni zadosc warunkom zagadnienia powyzszego, lecz umozliwia ponadto osia¬ ganie innych korzysci.Tak, np. dodatek gliceryny jest nie tylko czynnym skladnikiem wytrawiacza, lecz czyni ponadto blonke wytrawiacza, powstajaca na powierzchni kliszy, higro- skopijna, a przez to zawsze wilgotna, jak to stwierdzono powyzej, dzieki czemu u- nika sie (z wyjatkiem przypadków korzy¬ stania z kliszy w ciagu bardzo dlugich okresów czasu lub przypadku przechowy¬ wania kliszy) odczuwanej dotychczas ko¬ niecznosci powlekania kliszy guma arab¬ ska („klejenia" kliszy), w celu zabezpie¬ czenia jej od wysychania i utleniania sie; jest to bardzo korzystne.Ponadto nieczulosc (pasywnosc), u- dzielana kliszom przez dzialanie na nie wytrawiaczami wedlug wynalazku, nie ulega w znaczniejszym stopniu dzialaniu takich napiec elektrolitycznych, jakie mo¬ ga wytwarzac sie przy tworzeniu sie ogni¬ wa elektrolitycznego, skladajacego sie z kliszy, wytrawiacza i mosieznego rdzenia walka zwilzajacego; jest to równiez zale¬ ta wynalazku.Doswiadczenie wykazalo np., ze czy¬ sta plytka cynkowa, która stanowila w ciagu 24 godzin jedna z elektrod ogniwa cynkowo-mosieznego o zamknietym obwo¬ dzie galwanicznym, w którym elektrolit calkowicie pokrywal elektrody i byl utwo¬ rzony z bardzo stezonego stosunkowo (o- kolo 0,35 n) wytrawiacza, zawierajacego azotan niklu i kwasny fosforan amonowy, nie ulegla zadnej zmianie, dajacej sie wy¬ kryc pod mikroskopem, ani pod wzgledem ksztaltu ziarna ani tez pod wzgledem in¬ nych zmian powierzchni, dajacych sie wy¬ kryc za pomoca zmyslu wzroku.Ze pewna zmiana tej powierzchni jed¬ nak zaszla, udowodnia to, ze po staran¬ nym wymyciu, osuszeniu kliszy i rozwal¬ kowaniu na niej kwasnej farby drukar¬ skiej farba ta dawala sie usuwac z latwo¬ scia za pomoca tego wytrawiacza, stano¬ wiacego uprzednio elektrolit ogniwa gal¬ wanicznego.Szybkosc nagryzania czyli strata wagi kliszy cynkowej przy uzyciu wytrawiacza - 12 —zwyklego wzrasta szybko w miare wzrostu jego kwasowosci czyli, gdy wartosc PH wytrawiacza spada ponizej PH = 5,5, lecz, jak to juz zaznaczono powyzej, naj¬ dogodniejsza kwasowosc wytrawiacza, ma¬ jacego byc uzytym do obróbki kliszy z obrazem albuminowym, miesci sie w gra¬ nicach PH = 3,8 i PH = 4,2.Z powyzszego wynika, ze warunkom minimalnego pecznienia tworzywa obrazu albuminowego, oraz unikania nagryzania kliszy, niezbednym dla utrzymania dlugo¬ trwalosci kliszy, nie da sie uczynic jedno¬ czesnie zadosc tylko przez dobieranie kwa¬ sowosci, niezaleznie od zjawiska hamowa¬ nia sie dzialania wytrawiacza. Dzialanie wytrawiaczy skutecznie zostaje zahamowa¬ ne przy kwasowosci PH= 4f2, wskutek czego uzycie takiego wytrawiacza powo¬ duje zasadniczo minimalne pecznienie tworzywa obrazu albuminowego.Tern niemniej oraz pomimo tego faktu, ze kwasowosc wytrawiacza posiada poda¬ na powyzej wartosc w jednostkach PH, co w razie uzycia wytrawiacza znanego spowodowaloby bardzo szkodliwa duza szybkosc rozpuszczania cynku, wytrawia- cze wedlug wynalazku niniejszego znie¬ czulaja metal i nie dopuszczaja przez to do szkodliwego rozpuszczania sie metalu nawet w razie dzialania nan wytrawiacza w ciagu tak dlugiego okresu czasu, jaki jest niezbedny do drukowania nakladów, idacych w dziesiatki tysiecy.Ciecze do lacznego wytrawiania i zwil¬ zania klisz, stanowiace przedmiot wyna¬ lazku niniejszego, stanowia ponadto srod¬ ki, umozliwiajace nie tylko zachowanie ca¬ losci powierzchniowego ziarna wskutek wykluczenia mozliwosci nagryzania meta¬ lu oraz zapewnienia minimalnego pecznie¬ nia tworzywa obrazu albuminowego w cia¬ gu dluzszych okresów czasu, jak to za¬ znaczono powyzej, lecz takze zapewniaja nieprzerwana obecnosc na powierzchni kliszy skutecznie dzialajacego czynnika Oczyszczajacego, dzieki czemu badz zapo¬ biega sie wytwarzaniu sie nalotów, mo¬ gacych powstawac w przeciwnym razie wskutek wadliwego nastawienia maszyny drukarskiej, badz tez naloty takie daja sie z latwoscia i szybko usuwac za pomoca walków.Ponadto wytrawiacze wedlug wynalaz¬ ku moga byc uzywane nawet przy tak znacznym stezeniu w nich soli, iz staja sie- one nieczule na dzialanie substancji che¬ micznych lub innych, szkodliwie dzialaja¬ cych, jakie moga wytworzyc sie w zwyklych warunkach pracy z papieru lub farby dru¬ karskiej.Chlorki i siarczany, a takze i wolne zasady w wytrawiaczu niszcza zdolnosci wytrawiaczy wedlug wynalazku do znie¬ czulania metalu, wzglednie wzmagaja procesy rozpuszczania sie metalu, wsku-' tek czego nalezy unikac obecnosci tych so¬ li we wzmiankowanych wytrawiaczach w postaci zanieczyszczen. Z tego powodu do wytwarzania wytrawiaczy wedlug wyna¬ lazku zaleca sie uzywac wody destylowa¬ nej, jak to zaznaczono powyzej, oraz soli, wolnych od chlorków i siarczanów.Gdy skladnikom tych cieczy nadaje sie przy ich zestawianiu zalecone stezenie, jak opisano powyzej, to dopuszczalna za¬ wartosc wskazanych zanieczyszczen moze byc znacznie wieksza od tej, która w zwy¬ klych warunkach wytworzyc sie moze z substancji, pochodzacych z papieru lub farby drukarskiej. Wskutek obecnosci ta¬ kich czynnych zanieczyszczen w rynko¬ wych odmianach gumy arabskiej, nie zale¬ ca sie uzywac jej jako skladnika wytrawia¬ czy wedlug wynalazku, uzywanych do znie¬ czulenia klisz; lepiej jest uzyc tragantu lepszego gatunku.Zanieczyszczenia metalu moga wywo¬ lac miejscowa czulosc kliszy, czyli wy¬ tworzyc przerwe w powierzchni znieczulo¬ nej, wskutek czego zaleca sie, zwlaszcza w razie uzywania cynkowych klisz, stoso- - 13 -wanie jak najczystszego metalu. Cynk, dostarczany zwykle na rynek towarów li¬ tograficznych, nadaje sie do zastosowania przy uzyciu wytrawiaczy wedlug wyna¬ lazku.Nalezy równiez zaznaczyc, ze istnieje ponadto inny czynnik, który sprzyja po¬ wstawaniu czulosci kliszy i którego nalezy starannie unikac, jezeli chce sie osiagnac najlepsze wyniki przy uzyciu wytrawiaczy wedlug wynalazku.Czynnik ten stanowi zetkniecie sie ze soba trzech skladników: metalu, powietrza i wytrawiacza. Takie niepozadane zjawi¬ sko czulosci kliszy w miejscu zetkniecia tych trzech skladników, skojarzone z miej¬ scowym nagryzaniem metalu, daje sie zau¬ wazyc wtedy, gdy metal jest suchy lub zwilzony woda, jak to ma miejsce po wy¬ wolaniu na kliszy obrazu fotograficznego.Wskutek tego zaleca sie traktowanie kli¬ szy wytrawiaczami wedlug wynalazku u- skuteczniac poczatkowo z mozliwie jak najwieksza szybkoscia tak, aby cala po¬ wierzchnia kliszy zostala zwilzona wy- trawiaczem w ciagu minimalnego okresu czasu.Z tegoz powodu zaleca sie w razie za¬ trzymania maszyny drukarskiej na czas dluzszy od kilku minut odsunac walek zwilzajacy od kliszy, zwlaszcza w tym przypadku, gdy wytrawiacz nie zawiera zadnego skladnika higroskopijnego, np. glikolu etylenowego lub (najlepiej) glice¬ ryny, któryby mógl zapobiec powstawaniu czulosci kliszy w miejscu stykania sie wzmiankowanych powyzej trzech faz, co mogloby zdarzyc sie w przeciwnym razie w miejscu zetkniecia sie ze soba wilgotnej powierzchni walka zwilzajacego, przylega¬ jacej don wysychajacej powierzchni kliszy i powietrza otaczajacego.Jezeli jest rzecza pozadana wytworzyc zawiesiny (lub emulsje) srodka zwilzaja¬ cego w farbie drukarskiej i uniknac przez to (jak to sie czyni pfzy tak zwanych su¬ chych procesach litografowania) doprowa¬ dzania wytrawiacza zwilzajacego na po¬ wierzchnie kliszy, jako zabiegu odrebnego, to wytrawiacze wedlug wynalazku moga byc stosowane w powyzszy sposób, przy czym osiaga sie wszystkie, skojarzone z tym korzysci, wzmiankowane powy¬ zej.W tym celu nalezy tylko zwiekszyc lepkosc (gestosc) wytrawiacza wedlug wy¬ nalazku przez dodanie don dostatecznej ilosci gliceryny, tragantu lub obydwóch tych substancji, aby nadac jak najwieksza koloidalna trwalosc emulsji wytrawiacza w farbie drukarskiej.W razie potrzeby zamagazynowania kliszy, lub gdy kliszy nie ma moznosci za¬ bezpieczyc od kurzu w inny sposób, a zwlaszcza od kurzu ostrego, mogacego u- szkodzic klisze przez scieranie, stosowa¬ nie powlok ochronnych o postaci blonek moze byc nawet zalecone (jak to sie zwy¬ kle czyni powszechnie), aczkolwiek, jak to zaznaczono powyzej, nie zaleca sie spe¬ cjalnie uzywania do tego celu gumy arab¬ skiej, wskazane jest raczej uzycie w tym przypadku tragantu najlepszego gatun^ ku.Po przerwie w drukowaniu za pomoca danej kliszy, obrobionej wedlug wynalaz¬ ku niniejszego, klisze te (w celu osiagnie¬ cia nastepnie najlepszych wyników) nale¬ zy starannie zwilzyc przez stykanie jej z walkiem zwilzajacym w ciagu kilku ob¬ rotów kliszy lub walca maszyny, przed zetknieciem kliszy z walkami, nakladaja¬ cymi na klisze farbe drukarska.Doswiadczenie wykazalo jednak, ze na¬ wet w razie zetkniecia walków, nakladaja¬ cych farbe drukarska, z klisza sucha lub posiadajaca wyglad suchej kliszy i powle¬ czenia farba calej powierzchni kliszy, nie- pokryte obrazem czesci powierzchni kliszy uwalniaja sie od farby drukarskiej pod -r T4 -dzialaniem wytrawiaczy wedlug wynalaz¬ ku niniejszego.Aczkolwiek powlekania bezposrednio suchych klisz, przygotowanych wedlug wy¬ nalazku niniejszego, farba drukarska nie mozna zalecic, jednak powyzszy fakt u- walniania sie nie drukujacych czesci kliszy od farby jest bardzo korzystny, a szybkosc, z jaka to uwolnienie sie odbywa, jest ude¬ rzajaca, zwlaszcza w tym przypadku, gdy plyn zwilzajacy, uzyty uprzednio przy ob¬ róbce kliszy, zawieral gliceryne i gdy nie pokryte farba (nie drukujace) czesci po¬ wierzchni kliszy, aczkolwiek suche na wy¬ glad, zachowaly jeszcze chociazby slady adsorbowanej poprzednio wilgoci.Wyrazenia „klisze do druku plaskie¬ go", „klisze metalowe", „klisze drukar¬ skie" i t. d.( uzyte w opisie, oznaczaja od¬ powiednio przygotowane arkusze, powierz¬ chnie lub powloki cynkowe lub glinowe, przystosowane do uzytku w postaci klisz do druku plaskiego przez zastosowanie znanych zwyklych metod wytwarzania ob¬ razów oraz zestawionych wedlug wynalaz¬ ku niniejszego plynów do wytrawiania lub zwilzania.Wyrazenie „kwasna farba drukarska", uzyte powyzej, oznacza wszelkiego rodza¬ ju zwykla farbe litograficzna, zawierajaca olej lniany lub inny olej wzglednie lakier powozowy, który zwykle posiada odczyn kwasny; wyrazenie to ma oznaczac zasad¬ niczo wszelkiego rodzaju farbe drukarska, nie posiadajaca odczynu zasadowego. PL