KI. 86 c, 1/33.Napawanie tkanin kauczukiem lub in¬ nymi czynnikami elastycznymi, plastyczny¬ mi lub podobnymi odbywa sie tym trudniej, im bardziej poszczególne wlókna tkaniny sa wzajemnie scisniete wskutek zbyt silne¬ go poczatkowego skrecenia przedzy, wsku¬ tek gestosci tkaniny, wskutek specznienia, jakiemu podlega przedza w chwili jej na¬ pawania, lub wreszcie wskutek wielu in¬ nych czynników, dzialajacych równoczes¬ nie.Poza tym tkaniny, otrzymywane z przedz juz uprzednio napawanych, sa trud¬ ne do obróbki i kazda taka tkanine nalezy po raz drugi poddac napawaniu, gdy chce sie, aby jej poszczególne nitki byly mocno polaczone ze soba.Tkaniny, wytwarzane w zwyklych wa¬ runkach z takich nitek skreconych specjal¬ nie, jakie zostaly opisane w patencie nr 24 632, znacznie latwiej poddaja sie napa¬ waniu, sa mocniejsze i bardziej sprezyste, jednakze wskutek pecznienia i kurczenia sie wlókien nastepuje pewne ich zgeszeze- nie, wskutek czego napawanie takich wló¬ kien nie jest tak dokladne, jak to jest wy¬ magane.Tkanina otrzymana ze zwyklej przedzy, to znaczy taka, która podlegala mocnemu skreceniu i zostala utkana luzno, w celu otrzymania po zabiegu, powodujacym pe¬ cznienie i kurczenie sie wlókien, tkaniny scislej, w praktyce nie moze zostac prze¬ pojona srodkami elastycznymi lub piasty-cznymi nawet w tym przypadku, gdy oczka tkaniny sa poczatkowo tak duze, ze nie po- wwuja apdatkowe^o poprzecznego kurcze¬ nia.; sie przedzy Wskutek,zniniejszania sie tych oczek. Przedza, tworzaca takie tkani¬ ny, podlega podczas zabiegu, powodujace¬ go pecznienie i kurczenie sie wlókien, zge- szczeniu sie wlasnemu, niezaleznemu od zmniejszenia sie oczek, przy czym to zge- szczenie sie wlasne przedzy powoduje, iz tkanina przeciwstawia sie w zupelnosci przenikaniu przez nia srodka elastycznego lub plastycznego. Oprócz tego skurczenia sie wlókien zachodzi skurczenie sie tkani¬ ny, spowodowane specznieniem nitek pod dzialaniem kapieli przepawajacej. Taka tkanina nie posiada poza tym równiez spe¬ cjalnej sprezystosci.Wynalazek niniejszy umozliwia uzyski¬ wanie w latwy sposób i w normalnych wa¬ runkach tkania i przepawania wlókien tka¬ nin bardzo sprezystych i dokladnie przepo¬ jonych nawet po jednym zabiegu napawa¬ nia ich, przy czym wynalazek dotyczy nie tylko tego rodzaju tkanin i sposobu ich wy¬ robu, lecz równiez zastosowania ich w prze¬ mysle.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze tworzy sie tkanine o luznych ocz¬ kach nie ze zwyklej przedzy lub przedzy mocno skreconej, ale przeciwnie z przedzy slabo skreconej, niedoprzedu i tasmy, w dalszym ciagu niniejszego opisu zwanych jednostkami tkackimi — to znaczy takich wytworów przedzalniczych, w których po¬ szczególne wlókna nie wywieraja na siebie zadnego nacisku, przy czym stopien luzno- sci jednostki tkackiej i rozmiar poczatkowy oczek tkaniny sa takie, ze gdy tkanina zo¬ staje poddana zabiegowi pecznienia i kur¬ czenia (bez wywolywania naprezania) za pomoca odpowiedniego srodka, takiego jak np. kwas lub mocna zasada, wówczas jed¬ nostka tkacka zostaje nadal swobodna, a jej wlókna zblizaja sie ku sobie, przy czym te luzne jednostki tkackie pozostaja nadal niescisniete. Jako przyklad takiej jednostki tkadkiej mozna przytoczyc nitki pojedyn¬ cze lub podwójne, slabo skrecone, np. z si- salu lub tez specjalnie skrecone jednostki tkackie, takie jakie zostaly opisane w pa¬ tencie nr 24 632, przy czym nalezy zazna¬ czyc, ze pasma skrecone, utworzone z dwóch lub wiekszej liczby jednostek tkac¬ kich, sa poddane skreceniu za pomoca pew¬ nej liczby obrotów wrzecion w okreslonym kierunku, a w ten sposób skrecone jednost¬ ki sa polaczone ze soba przez skrecanie w kierunku przeciwnym do kierunku skreca- | nia poszczególnych jednostek tkackich za pomoca liczby obrotów równej dokladnie liczbie obrotów, zastosowanej przy skreca¬ niu kazdej poszczególnej jednostki tka¬ ckiej.Dzieki temu skrecaniu w kierunku prze¬ ciwnym wlókna kazdej jednostki tkackiej, wchodzacej w sklad jednostek, skreconych w kierunku przeciwnym, tworza jak gdyby wiazke linii sruibowych o jednakowym sko¬ ku, nawinietych na równoleglych walcach i o jednakowych srednicach, i przylegaja do i siebie, praktycznie biorac, nie przecinajac | sie, wskutek czego poszczególne wlókna nie j wywieraja na siebie zadnego nacisku. * Podczas zabiegu, powodujacego pecz¬ nienie i kurczenie sie wlókna, róznica po¬ miedzy dlugoscia rozwinietej przedzy + wzglednie jednostki tkackiej i jej dlugoscia pozorna zarówno w watku, jak i w osnowie, staje sie wieksza. Po uskutecznieniu tego zabiegu, powodujacego pecznienie i kurcze¬ nie bez zastosowania naprezania i sciska¬ nia, uzyskuje sie tkanine, która posiada wieksza wytrzymalosc i wieksza sprezy¬ stosc niz przed tym zabiegiem i która da sie zastosowac zamiast tkanin zwyklych.W celu uzyskania tkaniny, przepojonej srodkiem elastycznym lub plastycznym (kauczukiem, balata lub srodkami tego sa¬ mego rodzaju), pochodnymi lateksu lub tez roztworem kauczuku w rozpuszczalniku lotnym, nalezy napawanie uskuteczniacw I - Zzwykly znany sposób, np. przez zwykle za¬ nurzanie w sztucznej lub naturalnej zawie¬ sinie materialu elastycznego lub plastycz¬ nego, takiego jak lateks kauczukowy, lub tez w roztworze tych materialów w lotnym rozpuszczalniku, lecz bez wywierania na tkanine naprezenia rozciagajacego lub sci¬ skajacego.Jest rzecza jasna, ze nalezy nastepnie zastosowac plukanie i suszenie tkaniny po kazdym poszczególnym zabiegu. Takie na¬ pawanie tkaniny nadaje jej pewne wlascir wosci, a zwlaszcza zwieksza jej wytrzyma¬ losc i sprezystosc.Szerokosc, jaka nadaje sie poszczegól¬ nym oczkom tkaniny przed jej traktowa¬ niem, zalezy oczywiscie od rodzaju i wy¬ miarów stosowanej jednostki tkackiej, jak równiez od stopnia przepojenia i kurczenia, jakiemu ma podlegac ta jednostka tkadka.Liczba jednostek tkackich na centymetr jest zalezna od rodzaju tej jednostki i od sposobu jej traktowania, powodujacego jej pecznienie i kurczenie sie.Czynnikami, powodujacymi pecznienie i kurczenie sie wlókna, sa znane czynniki, np. kwas lub mocna zasada, które moga spowodowac calkowita przemiane celulozy w hydroceluloze bez powodowania jej zni¬ szczenia.W celu uzyskania np. tkaniny, przepo¬ jonej kauczukiem w sposób wedlug wyna¬ lazku, nalezy wziac przede wszystkim pod uwage zadana wytrzymalosc na rozerwanie tkaniny oraz zadana jej grubosc. Bierze sie np. jednostke tkacka o odpowiedniej zada¬ nej grubosci, skrecona w kierunku przeciw¬ nym do kierunku skrecenia jej skladowych jednostek tkackich. Nastepnie tka sie tka¬ nine, -w której uklad watku i osnowy jest o 50% slabszy, niz tego wymaga zadana wytrzymalosc tkaniny na rozerwanie. Tka¬ nine te traktuje sie np. soda zraca o mocy 30QBe w temperaturze 18°C w ciagu 15 mi¬ nut, a nastepnie plucze, po czym napawa sie ja lateksem kauczukowym. Gdy napawanie tkaniny lub jednostek tkackich uskutecznia sie za pomoca roztworu kauczuku lub sród* ka podobnego, wówczas przed napawaniem ich stosuje sie suszenie; w przypadku prze* ciwnym susfcenie jest zbyleci&e. Po zabie¬ gu kauczukowania tkaniny suszy sie ja, a nastepnie w przypadku, gdy chce sie zmniejszyc czesciowo naturalna wlasciwosc wyciagania sie tkaniny, wyciaga sie ja w odpowiednim stopniu w kierunku, w którym ohce sie zmniejszyc jej sprezystosc, po czym wulkanizuje sie tkanine w ten sposób naprezona, dzieki ozemu rozmiary tkaniny zostaja utrwalone, jak równiez utrzymana zostaje dolna granica jej sprezystosci. To utrwalanie wlasciwosci tkaniny moze byc uskuteczniane za pomoca tych samych srodków w chwili suszenia jej. Dzieki bar¬ dzo duzej wlasnej sprezystosci tkaniny, wytworzonej w sposób powyzej opisany, mozna okreslic przyblizone rozmiary po¬ czatkowe tkaniny przed traktowaniem. Jest rzecza jasna, ze mozna, w razie potrzeby, calkowicie usunac sprezystosc tkaniny i u- trwalic jednakowe lub wieksze jej rozmiary w stosunku do jej rozmiarów poczatko¬ wych.Zastosowanie tkaniny przepojonej, wy* tworzonej w siposób wedlug wynalazku, jest takie samo jak i zwyklych tkanin napawa¬ nych, a mianowicie tkaniny te moga byc u- zyte do wyrobu detek, brezentów, rzemieni, tkanin nieprzemakalnych na ubrania, wezy i do podobnych celów.Na rysunku podano przyklad wykona¬ nia wynalazku, przy czym fig. 1 przedsta¬ wia schematycznie w powiekszonej podzial* ce przekrój podluzny zwyklej tkaniny o splocie plóciennym, fig. 2 — czesc tej sa^ mej tkaniny po zwiekszeniu srednicy nitek osnowy, przy czym przyjmuje sie, ze nitki watku specznialy i przesuwaja sie swobod¬ nie wzgledem nitek osnowy, które moga swobodnie odsuwac sie od siebie wzaje¬ mnie, fig. 3 — te sama tkanine po zwiek¬ szeniu srednicy nie tylko nitek osnowy, ale — 3 -i nitek watku, przy czym przyjmuje sie, ze nitki osnowy moga z latwoscia odsuwac sie od siebie, a nitki watku moga swobodnie przesuwac sie wzgledem nitek osnowy, fig. 4 ~ schematyczny widok z góry w zwiek¬ szonej ipodzialce czesci tkaniny wedlug pierwszej fazy wyrobu wedlug wynalazku, fig. 5 — przekrój tej samej tkaniny wzdluz linii A— A na fig. 4, fig. 6 — czolowy wi¬ dok schematyczny tkaniny w tej samej po-* dzialce, co na fig. 4 i 5, po zabiegu, powo¬ dujacym pecznienie pasm osnowy i watku, a fig. 7 — przekrój tej samej tkaniny wzdluz linii B — B na fig. 6 po wspomnia¬ nym zabiegu powodujacym jej pecznie¬ nie.Jezeli tka sie tkanine scisla, taka jaka przedstawiono na fig. 1, która zawiera jed¬ nostki tkackie osnowy la, lb i jednostki tkackie watku 2a9 2b, tkane w sposób scisly, i jezeli taka tkanine traktuje sie w ten spo¬ sób, aby zwiekszyc srednice jednostek tka¬ ckich osnowy i jednostek tkackich watku, to wówczas jednostki tkackie osnowy sta¬ ja sie takie jak l'a, l'bf a jednostki tkac¬ kie watku takiej jak 2'a, 2'b, o ile jednost¬ ki te mogly swobodnie peczniec i przesu¬ wac sie. Poniewaz jednak w praktyce nitki osnowy i watku nie moga slizgac sie swo¬ bodnie, wiec tkanina sciska sie i nastepuje zgeszczenie sie tworzacych ja jednostek tkackich. Z powyzszego wynika, ze tkanina nie tylko uzyskala wytrzymalosc i sprezy¬ stosc tkaniny poczatkowej, ale uleglszy zge- szczeniu, zamiast rozluznienia, uniemozli¬ wia calkowicie przenikanie kauczuku, któ¬ ry ma utrwalic jej wlasciwosci.Jezeli natomiast wedlug wynalazku wy¬ rabia sie tkanine, jak przedstawiono na fig. 4 i 5, i wychodzi z luznej jednostki tkackiej (nitki osnowy 1a, lbt nitki watku 2a, 2b) takiej, w której wlókna po zabiegu, powo¬ dujacym ich pecznienie i kurczenie sie, nie ulegaja scisnieciu, i wykonywa te tkanine o oczkach o takiej szerokosci, aby mozna by- xlo po uskutecznieniu zabiegu, powodujace¬ go pecznienie i kurczenie sie jednostek tka¬ ckich, uzyskac bez specjalnego sciskania nitek osnowy lub watku tkanine, przedsta¬ wiona na fig. 6 i 7 (nitki osnowy l'a, Vb, nitki watku 2 tkanine, w której róznica pomiedzy dlugo¬ scia rozwinietej fednostki wzglednie nitki osnowy i watku a jej dlugoscia pozorna znacznie sie zwieksza, ale która wskutek tego, ze tworzace ja jednostki tkackie nie ulegly scisnieciu, absorduje z latwoscia sro¬ dek elastyczny lub plastyczny, co nie po¬ woduje zimniejszenia sie wytrzymalosci i sprezystosci tkaniny, gdyz napawanie to ma wlasnie na celu utrwalenie sprezysto¬ sci i wytrzymalosci na wyciaganie tkaniny oraz przylegania wzajemnego tworzacych ja jednostek. W praktyce jednostki tkackie odksztalcaja sie nieco w kierunku poprze¬ cznym i ich przekrój prostopadly nie po¬ zostaje dokladnie jednakowy, jednakze biorac pod uwage, ze poczatkowa jednostka tkacka jest bardzo luzna i latwo odksztalca sie w kierunku poprzecznym i ze poza tym tkanina jest tkana bardzo luzno, a oprócz tego pecznienie i kurczenie sie jednostek tkackich zachodza bez naprezenia tkaniny, wiec i odksztalcenie, jakiemu ulega jedno¬ stka tkacka, nie powoduje wzajemnego sci¬ skania sie wlókien.Wychodzi sie np. z jednostki tkackiei, skladajacej sie z dwóch nitek, skreconych oddzielnie z 480 skretami w prawo, nastep¬ nie polaczonych ze soba i skreconych wspólnie z 480 skretami w kierunku prze¬ ciwnym. Z nitek tych otrzymuje sie tkani¬ ne, która w 1 cm2 posiada 9 nitek osnowy i 9 nitek watku i której metr wazy 150 g.Pieciocentymetrowa tasma takiej tkaniny posiada wytrzymalosc na zerwanie wyno¬ szaca 37 kg, jej calkowite wydluzenie przy zerwaniu wynosi 20%, a jej sprezystosc pozostalosciowa jest, praktycznie biorac, równa zeru. (Sprezystosc pozostalosciowa jest to sprezystosc rzeczywista, która pozo¬ staje po poczatkowym wydluzeniu niespre* — 4 —zystym, podczas którego wlókna osiagnely polozenie równowagi).Tkanine po zwyklym wygotowaniu trak¬ tuje sie roztworem sody zracej o mocy 30°Be w temperaturze 18° w ciagu 15 mi¬ nut Tkanina pecznieje i kurczy sie, przy czym nitki osnowy i watku zostaja sipecjal- nie scisniete, a tkanina przyjmuje budowe tkaniny zgeszczonej, to znaczy o nitkach ku sobie zblizonych, a to dzieki temu, ze traktowanie, powodujace pecznienie i kur¬ czenie sie pasm, zostalo uskutecznione bez zastosowania naprezenia, tkanina zas po¬ siada duze oczka. Metr kwadratowy tsj tkaniny wazy 300 g, a w centymetrze kwa¬ dratowym posiada 14 nitek osnowy i 14 watku. Pieciocentymetrowa tasma tej tka¬ niny posiada wytrzymalosc na rozerwanie wynoszaca 62 kg, jej calkowite wydluzenie przy zerwaniu wynosi 50%, a jej sprezy¬ stosc pozostalosciowa — 30%.Specznienie i skurczenie sie nitek osno¬ wy i watku wynosi 30%. W centymetrze kwadratowym znajduje sie 14 — 9 = 5 nitek wiecej, a wiec zwiekszenie sie liczby nitek wynosi 55%. Ciezar wynosi w danej chwili: 150 g + 82 g = 232 g, jezeli nie wezmie sie pod uwage pecznienia i skurcze¬ nia zarówno osnowy, jak i watku. Specznie¬ nie, które zarówno w watku, jak i w osno¬ wie wynosi 30%, obliczone w stosunku do 232 g daje nastepujace zwiekszenie wagi 232 g X 30% = 69 g, a wiec calkowita wa¬ ga 1 m2 tkaniny wynosi 232 g + 69 g = 301 g, liczba ta rózni sie jedynie o jednost¬ ke od liczby podanej, wynikajacej z do¬ kladnych obliczen materialu.Po kauczukowaniu za pomoca lateksu i po wulkanizacji wytrzymalosc na rozer¬ wanie tkaniny w tasmach 5-ciocentymetro- wej szerokosci wynosila 75 kg, a jej spre¬ zystosc pozostalosciowa 50%, przy czym ta wytrzymalosc i sprezystosc tkaniny zosta¬ ly utrwalone wskutek przepojenia tkaniny kauczukiem.Nalezy zaznaczyc, ze w kazdym przy- nadfcu, oczywiscie w normalnych warun¬ kach, mozna ustalic powyzsze dane przez obliczenie wstepne. Jezeli dane te, np. wy¬ trzymalosc na zerwanie tasm o piecioceuT tymetrowej szerokosci i o grubosci 0,5 mm ma wynosic po przepojeniu 75 kg, to wów¬ czas nalezy w tym celu stosowac np. jed¬ nostke tkacka 14/2. Jej srednica D, obli¬ czona wedlug znanego wzoru D = __ n (L jest to dlugosc, a"n odpowiada liczbie zwojów), wynosi: D = 0,4 mm. Jezeli po¬ za tym po potraktowaniu tej jednostki tkackiej soda zraca, krórej stezenie, tempe¬ ratura oraz czas trwania tego traktowania odpowiadaja wyzej podanym warunkom, uzyskuje sie specznienie jednostki tkackiej wynoszace 30%, to wtedy latwo da sie obliczyc, ze srednica koncowa wynosi D = 0,52 mm.Poniewaz watek i osnowa nakladaja sie na siebie, wiec uzyskuje sie grubosc tkani? ny wynoszaca 0,52 mm X 2 = 1,04 mm, jednakze biorac pod uwage scisliwosc wla* sna produktu oraz wiedzac z doswiadcze¬ nia, ze grubosc tkaniny mozna zmniejszyc o 50% przez koncowe scisniecie calej tkani¬ ny po jej przepojeniu, uzyskuje sie w kon- i ,, ,i . i<, . 1*04 mm cu grubosc tkaniny, która wynosi— = L = 0,52 mm. To scisniecie nie niszczy wca¬ le wlókien tkaniny, gdyz poszczególne jed¬ nostki tkaniny pozostaja nie scisniete pod¬ czas wlasciwego tkania.Nitka 14/2 bawelny amerykanskiej po¬ siada wytrzymalosc na zerwanie wynosza¬ ca okolo 700 g. Poniewaz wytrzymalosc kazdej nitki zwieksza sie, jak wiadomo, o 50% dzieki zastosowaniu wzmiankowane¬ go traktowania, wiec ostateczna wytrzyma¬ losc na zerwanie kazdej nitki wynosi 1,050 75 kg. Mozna obliczyc liczbe nitek —— — 71 * 7 ^ 1,050 w tasmie pieciocentymetrowej, a wiec 14 nitek w centymetrze.Poniewaz liczba nitek w osnowie i w — 5 -wa*fca wtfbreta o 55% po traktowaniu, po¬ wodujacym pecznienie i kurczenie o 30%, wiec tkanina iw pierwszej fazie musi posia¬ dac 9 nitek vl osnowie i 9 nitek w watku.Zabieg, powodujacy pecznienie i kurcze¬ nie sie tkaniny o 30%, wykonany w warun¬ kach podanych wyzej, umozliwia uzyskanie tkaniny, która zawiera w jednym centyme¬ trze kwadratowym 14 nitek osnowy i 14 ni¬ tek watku. Tkanine te nastepnie kaucztiku- je sie przez przepojenie, suszy oraz regu¬ luje sie jej sprezystosc pozostalosciowa, a w koncu sciska do pozadanej grubosci i wulkanizuje.Jest rzecza jasna, ze te same wyniki, co i z kauczukiem, mozna uzyskac przez zastosowanie innych produktów elastycz¬ nych lub plastycznych, takich jak np. bala¬ ta i t. d.Tkaniny, wytworzone wedlug wynalaz¬ ku, dzieki swej wytrzymalosci i sprezysto¬ sci nadaja sie zwlaszcza do wyrobu detek.Obecnie znane tkaniny kauczukowe nie dadza sie zastosowac do wyrobu opon w celu zwiekszenia ich wytrzymalosci na zni¬ szczenie bez zmniejszenia ich gietkosci, przedwnie zas tkaniny kauczukowane we¬ dlug wynalazku nadaja sie doskonale do te¬ go celu i moga byc zastosowane jako zew¬ netrzne warstwy opon, przeznaczone do bezposredniego stykania sie z ziemia; w ten sposób zwiekszona zostaje wytrzymalosc opony na scieranie sie. Dzieki calkowitemu przyleganiu wzajemnemu wlóknistej czesci tkaniny i kauczuku w kaninach, kauczuko- wanych wedlug wynalazku, oraz dzieki te¬ mu, ze kazde poszczególne wlókno tej tka¬ niny jest otoczone i przepojone kauczukiem, co chroni je przed wilgocia z zewnatrz, uni¬ ka sie rozszczepiania opony oraz zepsucia sie jej czesci wlóknistej. Dzieki sprezystosci tkaniny kauczukowanej, wykonanej wedlug wynalazku, opony, w których sklad wcho¬ dzi ta tkanina, latwo przyjmuja ksztalt po¬ zadany i poddaja sie z latwoscia wszelkim ^ksztalceniom, jakim one podlegaja, prze¬ ciwstawiajac sie jednoczesnie wskutek swej wytrzymalosci wyrywaniu czesci opo¬ ny, zawartych pomiedzy jej poszczególny¬ mi rowkami.Poza tym tkanina wedlug wynalazku w zastosowaniu do opon stanowi kanwe o- chronna oslony detki czyniac wskutek tego opony bardziej sprezystymi, odpornymi, przylegajacymi do detki i calkowicie nie ulegajacymi gniciu.Do wyrobu pasów napedowych mozna stosowac tkaniny wedlug wynalazku w spo¬ sób wyzej podany. Jednakze dzieki duzej sprezystosci tkaniny oraz latwosci utrwala¬ nia jej sprezystosci pozostalosciowej, a z drugiej strony dzieki temu, ze sprezystosc rzemienia w kierunku poprzecznym moze byc nieznaczna, umozliwia sie wytwarzanie z tkanin wedlug wynalazku pasów, których sprezystosc w kierunku poprzecznym jest prawie zadna, a w kierunku podluznym bardzo znaczna.W tym celu tkanine po kauczukowaniu wyciaga sie w kierunku poprzecznym pasa (watku tkaniny) tak, iz sprezystosc tkaniny znika, dlugosc staje sie równa dlugosci po¬ czatkowej, a szerokosc nawet sie zwieksza, nastepnie tkanine suszy sie, aby utrwalic jej sprezystosc. Po wysuszeniu uklada sie poszczególne tkaniny w znany sposób, w celu uzyskania pozadanej ich grubosci. Ten zespól tkanin prasuje sie nastepnie i wul¬ kanizuje. Przed prasowaniem mozna uregu¬ lowac sprezystosc tkaniny w kierunku o- snowy, jak juz o tym byla mowa powyzej.W celu wytworzenia tkanin na ubranie oraz do podobnych celów reguluje sie spre¬ zystosc bez zastosowania naprezania, która w tym przypadku jest czynnikiem najwaz¬ niejszym. PL