Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania czystego 5-azotanu izosorbitu (5-azotanu 1,4-3,6-dwu- anhydroglucytu), itj. zwiazku o wzorze, przedstawio¬ nym na rysunku. 5-azotan izosorbitu (5-ISM) jest dobrze znanym zwiazkiem, którego zastosowanie lecznicze bylo ostatnio intensywnie badane. Punktem wyjscio¬ wym tego zainteresowania byla obserwacja, ze 2,5- -dwuazotan izosorbitu (ISD), uznana substancja sto¬ sowana w leczeniu chorób wiencowych, ulega w organizmie szybkiej przemianie, której produkta¬ mi sa 2-azofcan izosorbitu (2-ISM) i 5-azotan izo¬ sorbitu (5-ISM). (S. F. Sisenwine i H. W. Ruelius, J. Pharmacol. Exp. Ther. 176, 269 (1971), W, H.Down i inni, J. Pharm. Sci. 63, 1147 (1974), L. F.Chasseaud i inni, Eur. J. Clin. Pharmacol. 8, 157 (1975).Ponadto wykazano, ze metabolity 2-ISM i 5-ISM maja zasadniczo takie same dzialanie, jak substan¬ cja macierzysta, tj. ISD ,(R. L. Wendt, J. Pharmacol.Exp. Ther. 180, 732 (1972), M. Stauch i inni, Vehr.Dtsch. Ges. Kreislaufforsch, 41, 182 (1975), D. Michel, Herz-Kreislauf 8, 444 (1976)'.Zaobserwowano dalej, ze w porównaniu z ISD 2-ISM. i 5-ISM wyTÓzmiaja sie korzystnie róznymi istotnymi parametrami leczniczymi, takimi jak wlasciwosci re/sorpcyjne, czas póltrwania, stosowal¬ nosc dousrtpa i podobne, W zwiazku z powyzszym moze l?yc korzystne skowanie zamiast ISD mo- noa^otanów, zwlaszcza 5-azotanu izosorbitu, w 10 15 » leczeniu chorób serca, takich jak dusznica bole¬ sna. Takie stosowanie wymaga jednak ekonomi¬ cznego i technicznie dostepnego zródla czystej sub¬ stancji.Obecnie dostepne syntezy 5-ISM nie sa zadowa¬ lajace w sensie ich stosowalnosci technicznej, wy¬ dajnosci i kosztów. Znane sa nastepujace sposoby.Izosorbit nitruje sie bezposrednio, z wytworze¬ niem mieszaniny 2-ISM, 5-ISM i nie zmienionego izosorbitu, o zmiennym skladzie. Mieszanine te na¬ lezy rozdzielic na indywidualne skladniki czaso¬ chlonnymi i kosztownymi procedurami separacji chromatograficznej, nie nadajacymi sie do stoso¬ wania na skale przemyslowa. Wydajnosc otrzyma¬ nego 5-ISM jest tak niska, a izolacja tak czaso¬ chlonna i kosztowna, ze sposób ten nie ma prak¬ tycznego znaczenia (I. G. Csizmadia i L. D. Hay- ward, Photochem. Photobiol. 4,657 (1965)/.W innym sposobie, w którym izosorbid przepro¬ wadza sie wpierw w 2,5-dwuazotan, a nastepnie czesciowo hydrolizuje, równiez otrzymuje sie mie¬ szanine ISD, 2-ISM i izosorbitu, jak wyzej wspom¬ niana, której ekonomiczny rozdzial nie jest mo¬ zliwy /M. Anteunis i inni, Org. Magnet. Resonance 3, 693 (1971)/.W opisie patentowym RFN nr 2 751 934 i odpo¬ wiednim opisie patentowym St. Zjedn. Am. nr 4 065 488 przedstawiono sposób nastepujacy: izosor¬ bid acyluje sie chlorkiem lub bezwodnikiem kwa¬ sowym, otrzymujac mieszanine 2-acylanu izosorbi- 130 5593 130 559 4 tu, 5-acylanu izosorbitu, 2,5-dwuacylanu izosorbitu i izosorbitu^ ikjnieszaniny ekstrahuje sie izosorbit, ; ~~^ &ETt z^S^^lenia powstawaniu ISD, potencjal- ! ^nie 'wybuchowej substancji, w nastepnym etapie \ nitrowania. Pozostala mieszanine 2-acylanu izosor- i 'Jntu* 5racylanu izosorbitu i 2,5-dwuacylanu izosor- * hitu nitruje sie za pomoca kwasu azotowego, otrzy- ~*mula^ mieszanine 5-acylanu-2-azotanu izosorbitu, 2-acylanu-5^azotanu izosorbi)tu i 2,5-dwuacylanu izosorbitu. W drodze wybiórczej hydrolizy otrzymu¬ je sie mieszanine 2-azotanu izosorbitu, 5-azotanu izosorbitu i izosorbitu. Ten ostatni nalezy usunac z mieszaniny przez ekstrakcje, przed izolacja 2-azo¬ tanu izosorbitu jako skladnika glównego, w dradze krystalizacji z odpowiednich rozpuszczalników. W opisach brak wskazówek dotyczacych izolacji.Wyzej wspomniane sposoby charakteryzuja sie tym, ze nie jest mozliwe wybiórcze wytwarzanie 5-azotanu izosorbitu, poniewaz w procesie powsta¬ je mieszanina, która nalezy rozdzielic odpowied¬ nimi sposobami. Taki rozdzial jest jednakze ko¬ sztowny i czasochlonny, a zadany produkt konco¬ wy mozna uzyskac jedynie z mala wydajnoscia, co uniemozliwia ekonomiczna produkcje.Pierwszy sposób wyborczego wytwarzania 5-azo¬ tanu izosorbitu opisano ostatnio w opisie patento¬ wym RFN nr 2 903 927. W sposobie tym izomannit przeprowadza sie w odpowiedni 2-ester, za pomo¬ ca halogenku lub bezwodnika odpowiedniego kwa¬ su sulfonowego lub kwasu karboksylowego. W re¬ akcji 2-estru izomannitu z sola metalu alkalicznego lub sola amonowa kwasu benzoesowego lub z octa¬ nem czterobutyloatmoniowym lub mrówczanem czterobutyloamoniowym otrzymuje sie 2-ester izo¬ sorbitu. Ten zwiazek estryfikuje sie znanym sposo¬ bem za pomoca kwasu azotowego, a otrzymany 2- -ester-5-azotan izosorbitu poddaje czesciowej hy¬ drolizie z rozszczepieniem grupy 2-estrowej i wy¬ tworzeniem 5-azdtanu izosorbitu* Ten sposób ma w stosunku do sposobów znanych te zalete, ze otrzymuje sie tylko jeden okreslony produkt. Jed¬ nakze sposób ten nie jest ekonomiczny, gdyz ma¬ terial wyjsciowy, izomannit jest obecnie znacznie trudniejszy do uzyskania, a wiec znacznie drozszy niz izosorbit. Ponadto sposób ten obejmuje cztery operacje, wymaga wiec duzego nakladu pracy i aparatury i jest czasochlonny. Sumaryczna wydaj¬ nosc czterech etapów wynosi ponizej 50% teorety¬ cznej.Istnieje wiec nadal zapotrzebowanie na sposób, dajacy w niewielu operacjach czysty 5-azotan izo¬ sorbitu, z wyzsza wydajnoscia i przy uzyciu tanich materialów wyjsciowych. Opracowanie takiego ko¬ rzystnego sposobu wytwarzania czystego 5-azota¬ nu izosorbitu bylo celem wynalazku.Ogólnie wiadomo, ze acylowanie izosorbitu moz¬ na przeprowadzic nastepujacymi, zasadniczymi spo¬ sobami: 1. estryfikacja izosorbitu kwasami, 2. transestryfikacja izosorbitu estrami kwasowy¬ mi, 3. acylowanie izosorbitu halogenkami acylu, ' 4. acylowanie izosorbitu bezwodnikami, Jako diol, izosorbit ma dwa punkty podatne na reakcje, tak wiec kazda próba acylowania daje mieszanine izosorbitu, 2-acylanu izosorbitu, 5-acy- lanu izosorbitu i 2,5^dwuacylanu izosorbitu, o zmiennej ilosci indywidualnych skladników. Sklad mieszaniny produktów zmienia sie w zaleznosci od 5 sposobu wytwarzania i warunków reakcji. Wyniki systematycznych badan w tym przedmiocie nie sa jeszcze dostepne, mozna przytoczyc jedynie pewne obserwacje indywidualna Przykladowo, wyzej wsipomniany opis patentowy 1D RFN nr 2 751 934 opisuje mieszanine czterech moz¬ liwych skladników, otrzymanych przez acylowanie izosorbitu bezwodnikami kwasowymi, jednakze nie opisuje skladu mieszaniny.Konwersja izosorbitu za pomoca 1 mola bezwod- 15 nika kwasu octowego w pirydynie daje 2- i 5-mo- nooctan izosorbitu w przyblizonym stosunku 1,7:1, jak równiez 2,5-dwuoctan izosorbitu jako produkt glówny (K. S. Buck i inni, Carbohydraited Res. 2, 122 (1966)). W obecnosci chlorowodorku pirydyny M otrzymuje sie produkt o stosunku 2-octan/5-octan okolo 1: 3,6 jednakze ponownie lacznie z mniejsza iloscia 2,5-dwuoctanu. W zadnym z monooctanów izosorbitu nie wystepuje migracja acylu, dzieki wplywowi pirydyny, bez lub z dodatkiem chloro- wodorku pirydyny.Zaskakujace wiec bylo i niemozliwe do przewi¬ dzenia, ze w warunkach podobnych jak wyzej podane mozna uzyskac migracje grupy acylowej w czasteczce. Stosujac sposób wedlug wynalazku mozna wywolac katalityczna .transacylacje w mie¬ szaninie izosorbitow uzyskujac mieszanine o prawie stalym stosunku produktów, z przewaga 2^acylanu izosorbitu, niezaleznie od poczatkowego stosunku produktów. gg Wedlug wynalazku sposób wytwarzania 5-azota¬ nu izosorbitu przez wytworzenie 2^acylanu izosor¬ bitu, estryfikacje 2-acylanu izosorbitu za pomoca kwasu azotowego, z wytworzeniem 2-acylanu-5-azo- tanu izosorbitu i nastepna czesciowa hydrolize 2- ^ -acylanu-5-azotanu izosorbitu z wytworzeniem 5- -azotanu izosorbitu polega na tym, ze mieszanine acylacyjna izosorbitu zawierajaca rózne ilosci izo- /sorbitu, 2-acylanu izosorbitu, 5-acylanu izosorbitu i/lub 2,5-dwuacylanu izosorbitu lub czystego 5-acy- lanu izosorbitu lub równomolowa mieszanine 2,5- -dwuacylanu izosorbitu i sorbitu poddaje sie reak¬ cji transacylowania w obecnosci katalizatora, usu¬ wa sie w sposób ciagly 2-acylan izosorbitu z mie¬ szaniny reakcyjnej przez destylacje frakcjonowana ^ i ewentualnie dalej oczyszcza oddzielony 2-acylan. izosorbitu przez rekrystalizacje lub ekstrakcje.Material wyjsciowy do transacylacji moze sta¬ nowic mieszanina acylacyjna otrzymana ogólnie znanymi sposobami, o zmiennych ilosciach izosorbi- 55 tu, 2-acylanu izosorbitu, 5-acylanu izosorbitu i 2,5- -dwuacylanu izosorbitu, w której ilosci indywidual¬ nych skladników moga zmieniac sde w szerokim (zakresie. Stanowic go moze takze równomolowa mieszanina izosorbitu i 2,5-dwuacylanu izosorbitu 60 lub czysty 5-acylan izosorbitu. Jezeli ze zrównowa¬ zonej mieszaniny transacylacyjnej w"'sposób ciagly* oddestylowuje sie 2-acylan izosorbitu, to w sposób ciagly zmienia sie równowaga mieszaniny w naczy¬ niu destylacyjnym, pod wplywem katalizatora, na gg korzysc 2-acylanu izosorbitu. Otrzymuje sie w teni 130 559 6 sposób, z Wysoka wydajnoscia, 2-acyian izosórbitu o dobrej czystosci. Wydzielanie destylacyjne 2-acy- lanu izosorbitii przeprowadza sie na kolumnie 0 odpowiedniej liczbie pólek teoretycznych. W ten sposób mozna zwiekszyc zawartosc 2-acylanu izo¬ sórbitu w destylacie, otrzymujac produkt 6 wystar¬ czajaco wysokiej czystosci, który moze byc uzyty (bezposrednio lub po dalszym oczyszczeniu, przy¬ kladowo przez rekrystalizacje lub ekstrakcje, w dalszych etapach procesu. Dalsze oczyszczanie moz¬ na przeprowadzic równiez przez dalsza destylacje.Terminem „grupy acylówe" poddawane katality¬ cznej transacylacji sposobems wedlug wynalazku okresla sie rodniki alifatycznych kwasów karbo- ksylówych o 1 do 6 atorriacrr wegla w lancuchu prostyim lub rozgalezionym, jak grupa formylowa, acetylowa, propionylowa, butyrylowa, walerylowa, kapronylowa, izobutyrylowa, izowalerylowa i piwa- loilowa, Acylanem izosonhijtu korzystnym w sposo¬ bie wedlug wynalazku jest octan izosórbitu.Transacylacji mozna, dokonywac za pomoca jed¬ nego lub kilku róznych katalizatorów. Odpowied¬ nie sa zwlaszcza katalizatory nastepujace: kwasy sulfonowe, kwasy nieorganiczne, sól amonowa i so¬ le metali kwasu weglowego oraz sole amonowe i metali nizszych kwasów karboksylowych o 1 do 6 atomach wegla w lancuchu prostym lub rozga¬ lezionym. Metale stosowane do tworzenia soli mo¬ ga nalezec do grupy metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych lub do innych grup ukladu okre¬ sowego. Stosowac mozna równiez katalizatory na¬ stepujace: wodorki metali alkalicznych li wodorki metali ziem alkalicznych, alkoholany metali alka¬ licznych i alkoholany metali ziem alkalicznych, tlen¬ ki metali i wodorotlenki metali, organiczne zwiazki azcftowe oraz katalizatory miedzyfazowe z grupy czwartorzedowych zwiazków amoniowych i fosfo- niowyeh.Odpowiednim katalizatorem jest przykladowo kwas metanosulfonowy, kwas benzenosulfonowy, kwas p-toluenosulfonowy, kwas fosforowy, octan sodu, octan potasu, octan amonu, octan wapnia, octan baru, octan olowiu, octan kobaltu, propio- niian sodu, maslan amonu, izomaslan sodu, kapro- nian potasu, weglan potasu, wodorek potasu, wo¬ dorek wapnia, metanolan sodu, etanolan sodu, tert- -butanolan potasu, tlenek glinu, tlenek wapnia, wodorotlenek sodu, wodorotlenek potasu, trójety- loamina, 4-dwumetyloaminopirydyna, trójfenyloa- mina, bromek cetyld-trójmetyloamoniowy, wodoro¬ siarczan czterobutyloamoniowy, chlorek benzylo- Htrójetyloamoniowy, wodorotlenek czteroetylóamo- niowy, bromek benzylo-trójfenylofosfoniówy d inne.Sposób wedlug wynalazku przeprowadza sie, jak nastepuje: 0,001 do 0,01 równowaznika molowego katalizatora dodaje sie dó mieszaniny acylacyjnej izosórbitu lub do czystego 5-acylanu izosórbitu tu, 2,5-dwuacylanu izosórbitu o zmiennym skladzie, otrzymanej ogólnie znanym sposobem lub do rów- nomolowej mieszaniny izosórbitu i 2,5-dwuacylanu izosórbitu lub do czystego 5-acylahu izosórbitu i destyluje w naczyniu destylacyjnym wyposazo¬ nym w kolumne. W ten sposób preferencyjnie od- destylowuje sie 2-acylan izosórbitu. W mieszaninie destylacyjnej odbywa sie ciagla transacylacja, co powoduje, ze usuwany ze stanu równowagi 2-acy¬ lan izosórbitu jest w sposób ciagly generowany i wzbogaca sie w destylacie. Zaleznie od rodizaju katalizatora, jakosci zastosowanej kolumny, sto¬ sunku powrotu itp. otrzymuje sie 2-acylan izosórbi¬ tu o czystosci okolo 85 do 95%, z prawie iloscio¬ wa wydajnoscia.Otrzymany w taki sposób 2-acylan izosórbitu moz¬ na dodatkowo oczyscic przez rekrystalizacje i/lub ekstrakcje, otrzymujac 2-acylan izosórbitu o czy¬ stosci przekraczajacej 99%. Otrzymane w procesie oczyszczania lugi macierzyste, które obok malej ilosci 2-acylanu izosórbitu zawieraja glównie izo- sorbit, 5-acylan izosórbitu i 2,5- bitu mozna ponownie transacylowac, np. przez po¬ nowne wprowadzenie do naczynia destylacyjnego 15 lub przez dodanie do nowej partii. W taki sposób uzyskuje sie prawie ilosciowa konwersje 2-acyla¬ nu izosórbitu.Latwo i ekonomicznie dostepny, bardzo czysty 2-acylan izosórbitu poddaje sie nastepnie estryfi- 50 kacji za pomoca kwasu azotowego, znanymi sposo¬ bami, otrzymujac 2-acylan-5-azotan izosórbitu, nie zanieczyszczony produktami ubocznymi. W nastep¬ nym etapie wybiórczo odszczepia sie grupe 2-acy- lowa, w drodze zasadowej hydrolizy lub transestry- 25 fikacji, znanymi sposobami, np. za pomoca wodo¬ rotlenku sodu lub wodorotlenku potasu w srodo¬ wisku organicznym lub wodno-alkoholowym lub w nizszym alkoholu w obecnosci alkanolanu metalu alkalicznego, otrzymujac czysty 5-azoitan izosórbitu. 30 W sumie, sposób wedlug wynalazku przeprowa¬ dza sie jak nastepuje: w pierwszym etapie miesza¬ nine skladajaca sie z 2-acylanu izosórbitu, 5-acyla¬ nu izosórbitu, 2,5-dwuacylanu izosórbitu i izosórbi¬ tu, otrzymana w odpowiedni sposób lub równomo- 35 Iowa mieszanine izosórbitu i 2,5-dwuacylanu izosór¬ bitu lub czysty 5-acylan izosórbitu transacyluje sie katalitycznie, w sposób ciagly oddestylowujac 2- -acylan izosórbitu obecny w mieszaninie wyjscio¬ wej lub ponownie powstajacy w sposób ciagly, uzy- 40 skujac w ten sposób mozliwie najczystszy 2-acylan izosórbitu, który w nastepnym etapie, ogólnie zna¬ nym sposobem estryfikuje sie za pomoca kwasu azotowego, otrzymujac 2-acylan-5-azotan izosórbi¬ tu, który pózniej, w trzecim etapie, czesciowo hy- 45 drolizuje sie w ogólnie znany sposób, otrzymujac czysty 5-azotan izosórbitu.Przed wprowadzeniem do drugiego etapu, 2-acy¬ lan izosórbitu, otrzymany w koncu etaipu pierwsze^ go, mozna poddac dalszej operacji oczyszczania, np. 50 dalszej destylacji, ekstrakcji lub, korzystnie, rekry¬ stalizacji.Zaleta sposobu wedlug wynalazku, w porówna¬ niu z poczatkowo wspomnianymi, dobrze znanymi sposobami jest to, ze jako material wyjsciowy moz- 55 na uzyc latwiej dostepny i znacznie tanszy izosor- bit.Ponadto, sposób wedlug wynalazku Obejmuje je¬ dynie trzy etapy, które sa technicznie latwe do przeprowadzenia. Ogóina wydajnosc sposobu we- 60 dlug wynalazku jest znacznie wyzsza od wydaj¬ nosci sposobów wyzej wspomnianych.Wynalazek jest zilustrowany nastepujacymi jrzy- kladamfi.Przyklad I. Do 146 g (f mol) izosortiCu 65 i 230 g (1 mol) 2,5-dwuoctanu izosórbitu dodaje sie130 559 8 2 g metanoianu sodu i destyluje mieszanine pod zmniejszonym cisnieniem, przez kolumne. Otrzymu¬ je sie 360 g destylatu o temperaturze wrzenia 98—100°/10Pa, która latwo krystalizuje w odbie¬ ralniku. Substancja sklada sie glównie z 2-octanu izosorbitu ,(85—95%), z mala iloscia izosorbdtu, 2,5- -dwuoctanu izosorbitu i sladami 5-octanu izosorbi¬ tu. Przez jedna rekrystalizacje, np. z acetonu, otrzy¬ muje sie 2-octan izosorbitu o czystosci powyzej 99%; temperatura topnienia 80°C. Po odpedzeniu rozpuszczalnika, lug .macierzysty otrzymany z pro¬ cedury rekrystalizacji ponownie transacyluje sie lub dodaje do nastepnej piarttii, co umozliwia prawie llosciowie otrzymanie 2-octanu izosorbitu.Przyklad II. 146 g (1 mol) izosorbitu, 60 g (1 mol) -kwasu octowego li 1 g kwasu p-toluenosul- fonowego w ,250 ml benzenu utrzymuje sie we wrzeniu stosujac sepanator wody, do oddzielenia teoretycznej ilosci wody (18 ml). Otrzymana mie¬ szanine, skladajaca sie z w przyblizeniu równych ilosci izosorbitiu, 2-octanu izosorbitu, 5-octanu izo¬ sorbitu i 2,5-dwuoctanu izosorbitu poddaje sie trans¬ acylacji, przez dodanie 2 g weglanu potasu, a na¬ stepnie destyluje. Otrzymuje sie 180 g destylatu, zestalajacego sie w postaci krystalicznej, którego sklad odpowiada opisanemu w przykladzie I. Tem¬ peratura wrzenia 98—100°C/10 Pa.Przyklad III. 188 g (1 mol) 5-octanu izosorbi¬ tu traktuje siie, jak w przykladzie I po dodaniu 1 g wodorku sodu ,otrzymujac 180 g destylatu o po¬ równywalnym skladzie.Przyklad IV. (W okolo 100°C 102 g (1 mol) bezwodnika kwasu octowego dodaje sie do 146 g (1 mol) izosorbitu alg octanu sodu. Mieszanine utrzymuje sie w ciagu pól godziny we wrzeniu pod chlodnica zwrotna, a nastepnie pod cisnieniem obnizonym za pomoca ,pomjpy wodnej odpedza wy¬ tworzony kwas octowy, do podwyzszenia tempera¬ tury rnieszaniny do okolo 140°C. Analiza pozosta¬ losci wykazuje obecnosc w niej w mniej wiecej jednakowych ilosciach izosorbitu, 2-octanu izosor¬ bitu, 5-octanu izosorbitu i 2,5^dwuoctanu izosorbi¬ tu. Przez nastepna transacylacje i destylacje, pro¬ wadzone jak w przykladzie I, otrzymuje sie 182 g surowego 2-octanu izosorbitu. Po krystalizacji z 200 ml acetonu otrzymuje sie 92 g czytego 2-oota- nu izosorbitu o temperaturze topnienia 80°C.Pozostalosc po odparowaniu przesaczu (90 g) ponownie poddaje sie transacylacji, po dodaniu 0,5 g octanu sodu, otrzymujac z prawie ilosciowa wy¬ dajnoscia surowy 2-octan izosorbitu. Z tego ma¬ terialu otrzymuje sie 43 g czystego 2-octanu izosor¬ bitu i 46 g pozostalosci, jak wyzej opisano. Stosu¬ jac nastepna destylacje w obecnosci octanu sodu mozna otrzymac z 46 g pozostalosci 44 g surowe¬ go 2-octanu izosorbitu, z którego przez rekrystali¬ zacje mozna wyodrebnic 26 g czystego 2-octanu izosorbitu. W ten sposób otrzymuje sie sumaryczna ilosc 161 g czystego 270ctanu izosorbitu, co odpo¬ wiada 83% teorii i 18 g pozostalosci, która mozna uzyc do nastepnej transacylacji. Przez powtórzenie powyzszej procedury lub przez dodanie pozostalosci do nastepnej szarzy acylacji mozna otrzymac 2- octan izosorbfiltu z prawie ilosciowa wydajnoscia.Przyklad V. Jezeli kwas octowy uzyty w przykladzie II lub bezwodnik kwasu octowego uzy¬ ty w przykladzie IV zastapi sie homologicznym kwa¬ sem karboksylowym luib bezwodnikiem kwasu katr- boksylowego o lancuchu prostym lub rozgalezionym 5 lub gdy acylowanie izosorbitu przeprowadza sie za ipomoca odpowiedniego halogenku kwasu karbo- ksylowego lub za pomoca odpowiedniego estru kwa¬ su karboksylowego lub, jak opisano w przykladzie I, material wyjsciowy stanowi mieszanina izosorbi- 10 tu i odpowiedniego 2,5^dwuacylanu izosorbitu lub, jak opisano w przykladzie III, czysty 5-acylan izo¬ sorbitu, po katalitycznej transacylacji otrzymuje sU w porównywalnej jakosci i z porównywalna wydaj¬ noscia nastepujace zwiazki: 15 2-formyloizosonbdt temperatura topnienia 62°C 2-propionyloizosorbit temperatura topnienia 47°C 2-butyryloizosorbdt temperatura topnienia 51—52°C 2-waleryloizosorbit temperatura topnienia 39—40°C 2-kapronyloizosorbit temperatura topnienia 57°C 20 2-izobutyloizosorbit oleisty 2-izowaleryloizosorbit oleisty 2-piwaloiloizosorbit temperatura topnienia 58°C Przyklad VI. Katalityczna transacylacja za¬ chodzi równiez, gdy katalizatory opisane w przykla- M dach I do IV zastapi sie nastepujacymi: kwas me- tanosulfonowy, kwas benzenosulfonowy, kwas p- ntoluenosulfonowy, kwas fosforowy, octan amonu, octan potasu, octan wapnia, octan baru, octan niklu, octan kobaltu, octan olowiu, propionian sodu, ma- ^ slan amonu, izomaslan potasu, kapronian sodu, we¬ glan sodu, weglan wapnia, wodorek potasu, wodo¬ rek wapnia, etanolan sodu, tertbutanolan potasu, tlenek glinu, tlenek wapnia, wodorotlenek sodu, wodorotlenek potasu, wodorotlenek wapnia, trójety- ^ loamina, 4^dwumetyloaminopirydyna, trójfenyloami- na, bromek cetylotrójmetyloamoniowy, wodorosiar¬ czan czterolbutyloamoniowy, chlorek benzylotrójety- loamoniowy, wodorotlenek czteroetyloamoniowy, bromek benzylotrójfenylofosfoniowy. 40 TakWiec z 146 g (1 mol) izosorbitu i 230 g (1 mol) 2,5^dwuoctanu izosorbitu otrzymuje sie, przez do¬ danie 1—2 g jednego z wyzej wspomnianych kata¬ lizatorów d traktowanie mieszaniny, jak w przykla¬ dzie I, 340—365 g destylatu, krystalizujacego i wy- 45 kazujacego sklad, jak w przykladzie I.Przyklad VII. Przy mieszaniu w 5 do 10°C, 188 g czystego 2-octanu izosorbitu dodaje sie stop¬ niowo do mieszaniny nitrujacej, sporzadzonej ze 130 g 65% kwasu azotowego i 400 ml bezwodnika 50 octowego, przy oziebianiu. W tej samej temperatu¬ rze kontynuuje sie mieszanie w ciagu dalszej go¬ dziny, po czym wylewa mieszanine do 1 litra wo¬ dy i ekstrahuje dwiema 300 ml porcjaimi chlorku metylenu. Polaczone fazy organiczne starannie prze- 55 mywa sie rozcienczonyni roztworem wodnym we¬ glanu sodu i uwalnia z rozpuszczalnika.Pozostalosc rozpuszcza sie w 500 ml metanolu, dodaje 5 ml 35% metanolowego roztworu metano- 60 lanu sodu i pozostawia mieszanine w temperaturze pokojowej az do pelnej konwersji, wykazanej chro¬ matografia cienkowarstwowa (okolo 1 godziny). Po zobojetnieniu 'kwasem octowym roztwór odparowu¬ je sie do sucha, pod zmniejszonym cisnieniem, a 65 pozostalosc przefcrystalizowuje z 300 ml wody. Wy-IW 559 9 10 Taitu; temperatura topnienia 93°C.Przyklad VIII. Stosujac procedura, jak opisa¬ na w przykladzie VII, jednakze zastepujac czysty -2-ootan izosorbitu 188 g surowego 2-octanu izosor¬ bitu, otrzymanego z destylacji w przykladach I do IV, pozostalosc otrzymana po zobojetnieniu i od¬ parowaniu*do sucha metanolowego roztworu rozpu¬ szcza sie w 500 ml wody w 40°C i ekstrahuje 100 ml mieszaniny eter naftowy/toluen <1:1). Organi¬ czny ekstrakt zawiera mala ilosc 2,5-dwuazotanu izosorbitu. Faze wodna odparowuje sie do objetosci -400 ml, oziebia do 0°C d odsacza wykrystalizowa¬ ny 5-azotan izosorbitu. Otrzymuje sie 135 g (71% wydajnosci teoretycznej) materialu o temperaturze topnienia 03°C.Przyklad IX. Zamiast 2-octanu izosorbitu, uzytego w przykladach VII i VIII, estryfikacji kwa¬ sem azotowym i nastepnej czesciowej hydrolizie poddaje sie homologiczne, prostolancuchowe lub rozgalezione 2-acylany izosorbitu, otrzymujac 5-azo¬ tan izosccbdtu o temperaturze topnienia 93°C, z wydajnoscia 70 do 85%.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania czystego 5^azotanu izosor- fcitu, w którym sporzadza sie 2-acylan izosorbitu, estryfikuje go kwasem azotowym otrzymujac 5-azo- 10 15 20 tan-2-acylan izosorbitu i nastepnie przeprowadza czesciowa hydrolize 5-aaotanu-2-acylanu izosorbitu do 5-azotanu izosorbitu, znamienny tym, ze 2-acy¬ lan, korzystnie 2-octan izosorbitu, przeznaczony do reakcji z kwasem azotowym, sporzadza sie w sta¬ nie zasadniczo czystym, poddajac mieszanine acy- lacyjna izosorbitu, zawierajaca rózne ilosci izosor¬ bitu, 2-acylanu izosorbitu, 5-acylanu izosorbitu i/lub 2,5-dwuacylanu izosooMtu lub czystego 5-acy¬ lanu izosorbitu lub równomolowa mieszanine 4,5- -dwuacylanu izosorbitu i sorbitu, reakcji trans- acylowania w obecnosci katalizatora, po czym usu¬ wa sia w sposób ciagly 2nacylan izosorbitu z mie¬ szaniny reakcyjnej przez destylacje frakcjonowana i ewentualnie oczyszcza sie oddzielony 2-acylan izo¬ sorbitu przez rekrystalizacje lub ekstrakcje. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako katalizator transacylacji stosuje sie kwas sul¬ fonowy, kwas nieoTgandczny, weglan metalu, we¬ glan amonu, sól metalu lub sól amonowa nizszego kwasu alkanokarboksylowego -o 1—6 atomach we¬ gla w lancuchu prostym lub rozgalezionym, wodo¬ rek metalu alkalicznego, wodorek metalu ziem al¬ kalicznych, alkoholan metalu alkalicznego lub me¬ talu ziem alkalicznych, tlenek lub wodorotlenek metalu lub katalizator miedzyfazowy w postaci czwartorzedowego zwiazku amoniowego lub fosfo- niiowego.ONO OH Vi zór PL PL