Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych podstawionych puryn a w szczególnosci estrów 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny lub -2,6-dwuaminopuryny oraz dopuszczalnych w farmacji soli powyzszych zwiazków.Stwierdzono, ze podstawione puryny o wzorze ogólnym 1, w którym R1 oznacza grupe hydroksylowa lub aminowa, a R2 oznacza atom wodoru, prosta lub rozgaleziona grupe alkilowa o 2—16 atomach wegla, niepodstawiona grupe arylowa o 10 atomach wegla lub podstawiona grupe arylowao 6—18, korzystnie mniej niz 10 atomach wegla, wykazuja aktywnosc przeciwwirusowa in vitro wobec róznych rodzajów wirusów DNA i RNA oraz aktywnosc in vivo wobec wirusów DNA. W szczególnosci, zwiazki powyzsze sa szczególnie aktywne wobec wirusów opryszczki, krowianki i nosowacizny. Z wirusów opryszczki sa takie, które wywoluja pólpasiec i ospe wietrzna u ssaków lub takie choroby, jak opryszczkowe zapalenie rogówki u królików albo opryszczkowe zapalenie mózgu u myszy.Wynalazek dotyczy sposobu wytwarzania zwiazku o wzorze ogólnym 1, w którym R1 i R2 maja znaczenie podane uprzednio oraz soli tych zwiazków, szczególnie soli dopuszczalnych w farmacji.Korzystnymi zwiazkami sa zwiazki o wzorze ogólnym 1, w którym R1 oznacza grupe hydroksylowa lub ich sole, a R2 oznacza atom wodoru lub prosta lub rozgaleziona grupe alkilowa o 2—8 atomach wegla. Najbardziej korzystnymi sa zwiazki o wzorze 1, w których R2 oznacza prosta lub rozgaleziona grupe alkilowa o 2—4 atomach wegla. Jesli R2 oznacza podstawiona grupe arylowa o 6—18 atomach wegla, korzystnie zawierajaca mniej niz 10 atomów wegla, korzystnymi podstawnikami grupy arylowej sa: atom chlorowca, grupa aminowa, cyjanowa, sulfamidowa, acylowa lub alkilowa o 1—4 atomach wegla.Do najbardziej korzystnych zwiazków nalezy 9-(2-forrnyloksyetoksymetylo)guanina, 9-(2-propionylooksy- etoksymetylo)guaninay 9-[2-(2,2-dwumetylopropionylooksy)etoksymetylo]guanina i 2-amino-9-(2-formylooksy- etoksymetylo)-adenina, ze wzgledu na ich wyjatkowo wysoka aktywnosc przeciwwirusowa wobec wirusów opryszczki.Szczególnie przydatnymi do stosowania terapeutycznego solami sa dopuszczalne w farmacji sole kwasów organicznych, takich jak mlekowy, octowy, jablkowy lub p-toluenosulfonowy, oraz dopuszczalne w farmacji sole LZG Z-4 Zam. 2292/78 A 4 2.000 szl.2 115 242 kwasów mineralnych, takich jak chlorowodór lub kwas siarkowy. Jesli R1 oznacza grupe hydroksylowa mozna stosowac dopuszczalne w farmacji sole z metalami alkalicznymi, najkorzystniej sól sodowa. Mozna takze wytwarzac inne sole i przeksztalcac je w sole nadajace sie do stosowania.Wytwarzanie podstawionych puryn o wzorze ogólnym 1, w którym wszystkie podstawniki zostaly uprzed¬ nio okreslone, polega na tym, ze alkohol o wzorze ogólnym 2 ostryfikuje sie w reakcji z czynnikiem acylujacym.Jesli produktem którejkolwiek z podanych reakcji jest zwiazek w postaci zasady, mozna go ewentualnie przeksztalcac w addycyjna sól kwasowa lub w sól z atomem metalu alkalicznego. Jesli natomiast produktem reakcji jest sól zwiazku o wzorze 1, sól te mozna ewentualnie przeksztalcac w zasade lub inna sól.~ W sposobie wedlug wynalazku alkohol o wzorze ogólnym 2 poddaje sie reakcji z odpowiednim czynnikiem acylujacym, takim jak kwas karboksylowy, bezwodnik kwasu alifatycznego lub aromatycznego, chlorek kwasu alifatycznego lub aromatycznego, mieszany bezwodnik kwasu karboksylowego i mrówkowego lub ester kwasu karboksylowego. Zwiazki o wzorze ogólnym 2 mozna wytwarzac wedlug sposobu podanego w opisie patento¬ wym RFN nr 2539963.W sposobie wedlug wynalazku stosuje sie pólprodukty, które mozna wytwarzac z prostych podstawionych puryn. Takie puryny sa latwo dostepne i mozna je otrzymywac stosujac znane sposoby, opisane w literatiirze i monografiach, na przyklad w „Heterocyclic Compounds- Fused Pyrimidines, Partii. Purines", wydawca D.J.Bown,1071, Wiley-lnterscience. « ' Zwiazki o wzorze 1 jak opisano powyzej lub ich farmaceutycznie dopuszczalne sole mozna przeprowadzac w kompozycje farmaceutyczne przez zmieszanie z dopuszczalnym farmakologicznie nosnikiem. Kompozycje farmaceutyczne sa szczególnie skuteczne w pojedynczej dawce.Okreslenie.„skuteczna pojedyncza dawka" oznacza taka ilosc zwiazku, która wykazuje skuteczne dzialanie przeciwwirusowe in vivo. Jako dopuszczalne w farmacji nosniki stosuje sie substancje nadajace sie do podawania z lekami i sa to substancje stale, ciekle lub gazowe, obojetne, dopuszczalne w medycynie i nieantagonistyczne wobec substancji aktywnych.Kompozycje farmaceutyczne mozna podawac pozajelitowo, doustnie, w postaci czopków, pessariów, domiejscowo w postaci masci, kremów, aerozoli, proszków lub w postaci kropli do oczu lub nosa, w zaleznosci od tego czy preparat j^st przeznaczony do zwalczania infekcji wewnetrznych czy zewnetrznych.W zakazeniach zewnetrznych zwiazek wedlug wynalazku podaje sie, w przeliczeniu na wolna zasade, w ilosci 0,1 do 250 mg, korzystnie 1-50 mg/kg wagi ciala ssaka. Ludziom mozna podawac kilka razy dziennie w dawkach jednostkowych 1—250 mg.Przy podawaniu doustnym mozna stosowac proszki lub granulki zawierajace srodki rozcienczajace, rozpraszajace i/lub srodki powierzchniowo czynne, zawiesiny w wodzie lub w syropie, kapsulki lub saszetki albo niewódne roztwory lub zawiesiny, zawierajace ewentualnie srodki rozpraszajace, a ponadto tabletki zawierajace takze substancje wiazace i fubrykanty. W razie potrzeby lub koniecznosci dodaje sie srodki zapachowe, konserwujace, zageszczajace lub srodki emulgujace. Korzystnymi postaciami leku sa tabletki i granulki, ewentual¬ nie powlekane.Do podawania pozajelitowego lub podawania w postaci kropli, na przyklad kropli do oczu, mozna sporzadzac roztwory wodne zawierajace 0,1-10%, korzystnie 0,1-1%, najbardziej korzystnie 0,2% (waga na objetosc) skladnika aktywnego. Roztwory takie moga zawierac przeciwutleniacze, bufory i podobne.Alternatywnie, w infekcjach oczu lub innych organów zewnetrznych, na przyklad ust i skóry, zwiazki mozna podawac do miejsc zakazonych ciala pacjenta w postaci masci lub kremów do stosowania miejscowego.Stezenie skladnika aktywnego w masci, na przyklad zawierajacej rozpuszczalna w wodzie podstawe, lub w kremie, na przyklad w kremie zawierajacym Jako podstawe olej w wodzie, wynosi 0,1-10%r korzystnie 0,3—3%, najbardziej korzystnie 1% (waga na objetosc).Zwiazki o wzorze 1 otrzymywane sposobem wedlug wynalazku byly badane przy zastosowaniu próby redukcji plamek, w celu oznaczenia wartosci ED50(ED50 jest stezeniem leku w/jm, przy którym ilosc plamek bedzie skutecznie redukowana o 50%). Test polega na zakazeniu zlewajacych sie jednowarstwowych kultur (np. komórki VERO) iloscia wirusów wystarczajaca do uzyskania przeliczalnej ilosci plamek. Zakazone monowarstwy nastepnie pokrywa sie stala warstwa zewnetrzna np. agarem na nosniku. Polowe stanowia kultury kontrolne, do pozostalych dodawany jest lek do stalej warstwy zewnetrznej w podwójnym rozcienczeniu. Nastepnie kultury inkubuje sie w37°C wciagu kilku godzin (36godzin dla opryszczki), po czym zabarwia fioletem metylowym.Liczba plamek jest liczona na kazdej plytce i na podstawie tego okresla sie stezenie leku powodujace 50% zmniejszenia ilosci plamek w stosunku do kontrolnych.Nastepujace zwiazki Wchodzace w zakres istoty wynalazku posiadaja nastepujae ED50 /im. .115242 3 Tabela 1 Zwiazek 9-(2-formyloksyetoksymetylo)guanina 1 9-(2-heksanoiloksyetoksymetylo)guanina 9-(2-propionyloksyetoksymetylo)guanina 9-[2-{2,2-dwumetylppropionyloksy)etoksymetylo]guanina 9-(2-butyryloksyetoksymetylo)guanina EDS0/Jm 0,03 0,08 0,70 0,81 0,37 Zwiazki otrzymane sposobem wedlug wynalazku sa o wiele bardziej aktywne niz opisane w opisie patentowym RFN nr 2539963 co mozna stwierdzic na podstawie nastepujacych wyników ED50 otrzymanych ze zwiazkami przedstawionymi w niemieckim opisie.Tabela 2 Zwiazek . 9-(2-acetoksyetoksymetylo)-2,6-dwuaminopuryna 9-(2-benzoiloksyetoksymetylo)guanina ED50/JTI 10,96 40,0 Wynalazek jest ilustrowany nastepujacymi przykladami. i Przyklad I. Roztwór 4,73 g 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny, otrzymanej wedlug opisu patento¬ wego RFN nr 2539963, w 24 ml 97% kwasu mrówkowego miesza sie w ciagu nocy w temperaturze pokojowej.Otrzymany roztwór o barwie bursztynowej rozciencza sie dodajac okolo 200 ml bezwodnego eteru i ochladza.Otrzymany bialy osad odsacza sie, suszy i rekrystalizuje z bezwodnego dwu metyloformamidu. Otrzymuje sie 3,6 g 9-(2-formylooksyetoksymetylo)guaniny o temperaturze topnienia 225—275°C.Przyklad II. Roztwór 0,5 g 2-amino-9-(2-hydroksyetoksymetylo)adeniny, wytworzonej wedlug opisu patentowego RFN nr 2539963, w 2,5 ml 97% kwasu mrówkowego, miesza sie w ciagu 3 godzin w lazni lodowej, a nastepnie wciagu nocy w temperaturze pokojowej. Nastepnie dodaje sie 80 ml bezwodnego eteru i ochladza mieszanine, odsacza wytracony osad i rozpuszcza go w 125 ml goracego acetonitrylu. Czesc nierozpuszczalna odsacza sie a przesacz nanosi na kolumne zawierajaca 14 g zelu krzemionkowego w acetonitrylu i eluuje bezwodnym acetonem. Eluat odparowuje sie i pozostalosc rekrystalizuje z acetonitrylu. Otrzymuje sie 93 mg 2-amino-9-(2-formylooksyetoksymetylo)adeniny o temperaturze topnienia 238-240°C.Przyklad III. Wytwarzanie 9-(2-pentanokarbonylooksyetoksymetylo)guaniny. « ¦ 1,0 g 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny, wytworzonej wedlug opisu patentowego RFN nr 2539963, rozpuszcza $\e ogrzewajac na lazni wodnej z 70 ml bezwodnego dwumetyloformamidu. Roztwór ochladza sie do temperatury pokojowej i dodaje sie 10 ml bezwodnej pirydyny i 9,4 g bezwodnika kwasu pentanokarboksylowe- go. Calosc miesza sie w ciagu czterech dni w temperaturze pokojowej. Chromatografia cienkowarstwowa na zelu krzemionkowym w ukladzie skladajacym sie z 10% roztworu metanolu w chloroformie, wykazuje, ze reakcja zachodzi calkowicie. < Zólta mieszanine reakcyjna rozciencza sie octanem etylu do objetosci 800 ml i chlodzi w ciagu kilkunastu dni. Wytracony bialy, clrobny osad odsacza sie, suszy i rekrystalizuje z bezwodnego acetonitrylu. Otrzymuje sie 400 mg (28%) zwiazku tytulowego w postaci bialych granulek o temperaturze topnienia 221-223°C.Przyklad IV. Wytwarzanie 9-(2-dodekanokarbonylooksyetoksymetylo)guaniny. 300 mg 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny, otrzymanej w sposób podany w zgloszeniu patentowym RFN nr 2539963, ogrzewa sie w 20 ml bezwodnego dwumetyloformamidu i 30 ml bezwodnej pirydyny az do calkowitego rozpuszczenia. Roztwór ochladza sie do temperatury pokojowej i dodaje 0,93 ml chlorku dodeka- nokarbonylu. Calosc miesza sie w temperaturze pokojowej okolo 18 godzin, to jest do momentu, w którym chromatografia cienkowarstwowa wykazuje calkowity zanik substratu. Rozpuszczalnik odparowuje sie i pozosta¬ losc w postaci zóltego oleju krystalizuje sie z acetonitrylu. Otrzymuje sie 375 mg kremowo-zóltego osadu,__ bedacego, zgodnie z widmem magnetycznego rezonansu jadrowego, mieszanina kilku produktów, oczyszczana nastepnie na drodze chromatografii kolumnowej.Przyklad V. Wytwarzanie 9-(2-propionylooksyetoksymetylo)guanihy. • Mieszanine 1,0 g 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny i 50 ml bezwodnego dwumetyloformamidu ogrzewa sie na lazni wodnej az do rozpuszczenia wiekszosci osadu. Po ochlodzeniu do temperatury pokojowej dodaje sie4 115 242 10 ml bezwodnej pirydyny i 2,9 ml bezwodnika propionowego i calosc miesza wciagu 18godzin a nastepnie rozciencza mieszanine octanem etylu, ochladza i odsacza wytracony osad. Po rekrystalizacji z dwu metyloforma- midu otrzymuje sie 0,9 g 9-(2-propionylooksyetoksymetylo)guaniny o temperaturze topnienia 223-226°C.Przyklad VI. Wytwarzanie 9-[2-(2,2-dwumetylopropionylooksy)etoksymetylo]guaniny.Mieszanine 2,46 g 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny, 400 ml bezwodnej pirydyny i 6,5 ml bezwodnika trójmetylooctowego, ogrzewa sie na lazni wodnej w ciagu 33 dni. Po uplywie 11 dni dodaje sie 150 ml pirydyny a po uplywie 27 dni 50 ml dwumetyloformamidu. Lotne skladniki odparowuje sie pod zmniejszonym cisnieniem a pozostalosc uciera sie z octanem etylu. Czesci nierozpuszczalne odsacza sie i rozpuszcza w mieszaninie metanolu i acetonu, dodaje sie 3g zelu krzemionkowego i odparowuje rozpuszczalnik. Pozostalosc nanosi sie na kolumne zaladowana 180g zelu krzemionkowego w acetonie ieluuje acetonem. Pierwsze frakcje zawieraja produkt N,0-dwuacylowy a nastepnie pozadany zwiazek jednoacylowy. Aceton odparowuje sie a pozostalosc rekrystalizuje z dwumetyloformamidu i acetonitrylu i otrzymuje sie 0,5 g 9-[2-(2,2-dwumetylopro- pionylooksy)metylo]guaniny o temperaturze topnienia 245-246°C.Przyklad VII. Wytwarzanie 9-(2-palmityloilooksyetoksymetyl'o)guaniny. 0,3 g 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny, otrzymanej wedlug opisu patentowego RFN nr 2539963, rozpuszcza sie czesciowo w mieszaninie 15 ml bezwodnego dwumetyloformamidu i 30 ml bezwodnej pirydyny, ogrzewajac na lazni wodnej wciagu 30 minut. Mieszanine ochladza sie na lazni lodowej i dodaje podczas mieszania 1,1 g chlorku palmityloilu. Calosc pozostawia sie w temperaturze pokojowej i miesza wciagu 20 godzin. W tym czasie nastepuje calkowite rozpuszczenie osadu. Chromatografia cienkowarstwowa'wykazuje calkowita konwersje zwiazku wyjsciowego. Roztwór rozciencza sie octanem etylu do objetosci 300 ml i chlodzi wciagu nocy. Po przesaczeniu uzyskuje sie 0,49 g bialego osadu, który rekrystalizuje sie z octanem etylu a nastepnie z acetonu. Otrzymuje sie 190 mg (31%) analitycznie czystej 9-(2-palmityloilooksyetoksymetylo)gua- niny o temperaturze topnienia 190—210°C.Widma magnetycznego rezonansu jadrowego i w nadfiolecie oraz widmo masowe potwierdzaja, ze jest to pozadany produkt. < Przyklad VIII. Wytwarzanie 9-(2-butyrylooksyetoksymetylo)guaniny.Do metanolowego roztworu 9-(2-hydroksyetoksymetylo)guaniny dodaje sie w temperaturze pokojowej 10 ml roztworu metoksylanu sodowego w bezwodnym metanolu. Po odparowaniu rozpuszczalnika pod zmniej¬ szonym cisnieniem otrzymuje sie sól sodowa puryny w postaci bialego proszku. Sól te zawiesza sie w mieszaninie maslanu etylu i 20 ml bezwodnego dwumetyloformamidu i calosc miesza sie i ogrzewa w temperaturze wrzenia.Po uplywie 3,5 dni wiekszosc osadu ulega rozpuszczeniu, mieszanine wtedy zateza sie do sucha pod zmniejszonym cisnieniem i pozostalosc rozpuszcza sie w 15 ml 2 n kwasu octowego. Po usunieciu rozpuszczal¬ nika pod zmniejszonym cisnieniem otrzymuje sie pólstaly produkt, zestalajacy sie po dodaniu 15 ml wody i 15 ml SD3A a nastepnie odparowaniu rozpuszczalników pod zmniejszonym cisnieniem. Pozostalosc zawiesza sie w 25 ml SD3A, saczy, suszy na powietrzu i uzyskuje 195,2 mg zóltego osadu. < Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania nowych podstawionych puryn o wzorze ogólnym 1, w którym R1 oznacza grupe hydroksylowa lub aminowa, a R2 oznacza prosta lub rozgaleziona grupe alkilowa o 9-16 atomach wegla, grupe naftylowa lub podstawiona grupe aryIowa o 6-18 atomach wegla, znamienny tym, ze alkohol p wzorze ogólnym 2 estryfikuje sie w reakcji z czynnikiem acylujacym i ewentualnie jesli produktem reakcji jest zasada, przeksztalca sie ja w sól addycyjna z kwasem lub w sól metalu alkalicznego, albo jesli produktem jest sól zwiazku o wzorze 1, ewentualnie przeksztalca sie ja w zasade lub w inna sól. 2. Sposób wedlug zastrz. 1,znamienny tym, ze jako srodek acylujacy stosuje sie kwas karboksy Io¬ wy, bezwodnik alifatyczny lub aromatyczny, halogenek kwasu alifatycznego lub aromatycznego, mieszany bezwodnik kwasu karboksylowego i mrówkowego lub ester kwasu karboksy Iowego. 3. Sposób wytwarzania nowych podstawionych puryn o wzorze ogólnymi, w którym korzystnie R1 oznacza grupe hydroksylowa lub aminowa, a R2 oznacza atom wodoru,znamienny tym, ze alkohol o wzorze ogólnym 2 estryfikuje sie w reakcji z czynnikiem acylujacym i ewentualnie jesli produktem reakcji jest zasada, przeksztalca sie ja w sól addycyjna z kwasem lub sól metalu alkalicznego, albo jesli produktem jest sól zwiazku o wzorze 1, ewentualnie przeksztalca sie ja w zasade lub w inna sól. 4. Sposób wytwarzania nowych podstawionych puryn o wzorze ogólnymi, w którym korzystnie R1 oznacza grupe hydroksylowa lub aminowa, a R2 prosta lub rozgaleziona grupe alkilowa o 2-8 atomach wegla, znamienny tym, ze alkohol o wzorze ogólnym 2 estryfikuje sie w reakcji z czynnikiem acylujacym i ewentualnie jesli produktem reakcji jest zasada przeksztalca sie ja w sól addycyjna z kwasem lub sól metalu alkalicznego, albo jesli produktem jest sól zwiazku o wzorze 1, ewentualnie przeksztalca sie ja w zasade lub inna sól.*«~242 R1 0^0.0^0^00.*' 6 Nzór f R1 H^ 04,00^.0^ WzOr Z Zaklad Wydawniczo-Poligraficzny WPL Zam. 497. Naklad 100 Cena 100 zl PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL