Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do ste¬ rowania ruchem wielokrystalicznego spektrometru rentgenowskiego.Znane urzadzenia do badania sieci krystalicznej materialów poddanych dzialaniu czastek zjonizowa- 5 nych skladaja sile ze spektrometru rentgenowskiego z dwoma teodolitami sluzacymi do recznego usta¬ wiania pod odpowiednim katem próbek: badanych w osi optycznej spektrometru. Pomiar danych do¬ konuje sie przez skierowanie wiazki promieni X, 10 emitowanych przez lampe rentgenowska, na po¬ wierzchnie próbki wzorcowej zamocowanej w osi horyzontalnej pierwszego teodolitu, a nastepnie skierowanie odbitej wiazki na powierzchnie prób¬ ki badanej, zamocowanej w osi horyzontalnej dr u- 15 giego teodolitu. Po odbiciu od powierzchni bada¬ nej próbki wiazka skierowana zostaje na licznik - scyntylacyjny przekazujacy impulsy do urzadzenia zliczajaco rejestrujacego dane pomiarowe. Dla do¬ konania pomiaru niezbedny jest cykliczny obrót 20 badanej próbki o pewien niewielki ale staly kat.W znanych urzadzeniach obrót badanej próbki dokonuje sie za pomoca teodolitu przez reczne po¬ krecanie pokretla sluzacego do ustawienia ukladu optycznego teodolitu. Reczne ustawianie teodolitu, 25 wprawdzie umozliwia obrót próbki prawie o do¬ wolnie maly kat, stwarza jednak te niedogodnosc, ze wymaga dobrego wzroku oraz duzego skupienia i uwagi osoby obslugujacej urzadzenie, ponadto wymaga stalej obecnosci obslugujacego w czasie 30 calego cyklu pomiarowego. Nieprzewidziane drgnie¬ cie reki przy obracaniu pokretla teodolitu jak tez i wadliwa optyczna ocena nastawy, sa zródlem czestego wystepownia bledów pomiaru i zmuszaja do kilkakrotnego powtarzania czynnosci.Celem wynalazku jest wyeliminowanie niedo¬ godnosci znanych rozwiazan przez wykonanie urza¬ dzenia, umozliwiajacego dokladne nastawienie próbki badanej oraz zautomatyzowanie ^pomiaru.Urzadzenie wedlug wynalazku zawiera silnik sko¬ kowy w postaci elektromagnezu z drgajaca kotwi¬ ca, zakonczona pazurem popychajacym skokowo pierwsze kolo zebate przekladni mechanicznej o duzym przelozeniu, sprzezonej z elementem obro¬ towym przyrzadu sluzacego do pomiaru katów np. teodolitu, na którego osi horyzontalnej zamocowana jest badana próbka, przy czym elektromagnes po¬ laczony jest eleiktrycznie z elektronicznym zespo¬ lem sterujacym, który po kazdym cyklu pomiaro¬ wym, dla danego kata padania i odbicia wiazki promieni X, przesyla impulsy do elektromagnesu, powodujac prace silnika skokowego. Elektroniczny zespól sterujacy sprzezony jest zwrotnie ze zna¬ nym urzadzeniem zliczajaco rejestrujacym spektro¬ metru rentgenowskiego.Urzadzenie wedlug wynalazku charakteryzuje sie funkcjonalnym powiazaniem wszystkich zespo¬ lów pracujacych, co umozliwia zautomatyzowanie cykli pomiarowych. Ponadto zapewnia przemiesz¬ czenia katowe badanej próbki w sposób powtarzal- 84 00784 007 ny w granicach 0,04—0,4 sekundy katowej z do¬ kladnoscia co najmniej l°/o. Poszczególne zespoly urzadzenia polaczone sa ze soba w sposób umoz¬ liwiajacy oddzielenie spektrometru rentgenowskie¬ go z próbkami od pozostalych zespolów przez u- mieszczenie go w oddzielnym pomieszczeniu odizo¬ lowanym od wplywu czynników zewnetrznych, co ma równiez wplyw na ochrone obslugi przed szkodliwym dzialaniem promieni rentgenowskich.Urzadzenie wedlug wynalazku w przykladzie wykonania przedstawione jest na rysunku, na któ¬ rym fig. 1 przedstawia schemat silnika skokowe¬ go polaczonego z urzadzeniem sterujacym spektro¬ metrem rentgenowskim, fig. 2 — schemat wielo¬ stopniowej przekladni mechanicznej, a fig. 3 — schemat ulozyskowania kola slimakowego.Urzadzenie wedlug wynalazku ma silnik skoko¬ wy w postaci elektromagnesu 1 z drgajaca kotwi¬ ca 2 zakonczona pazurem 3 popychajacym skoko¬ wo kolo zebate 4 przekladni mechanicznej P o du¬ zym przelozeniu. Przekladnia mechaniczna P skla¬ da sie z wielostopniowej przekladni zebatej 15 sprzezonej z przekladnia slimakowa 16, przy czym kasowanie luzów miedzyzebnych przekladni slima¬ kowej 16 odbywa sie za pomoca sprezyn 17 i 18.Przekladnia mechaniczna P przenosi ruch obroto¬ wy na walek 5, na koncu którego umieszczone jest sprzeglo zaciskowe 6 sprzezone z elementem obro¬ towym 7 teodolitu 8. W osi horyzontalnej teodo¬ litu 8 zamocowana jest badana próbka 9, a w osi drugiego teodolitu — próbka wzorcowra 10 kieru¬ jaca wiazka odbitych promieni X, emitowanych przez lampe rentgenowska 11, na próbke badana 9. Odbita wiazka promieni X od powierzchni ba¬ danej próbki 9 zostaje skierowana do licznika scyntylacyjnego 12 polaczonego z urzadzeniem zli¬ czajace) rejestrujacym 14 spektrometru rentgenow¬ skiego, które z kolei polaczone jest zwrotnie z e- lektronicznym zespolem sterujacym 13.Dzialanie urzadzenia jest nastepujace: z lampy rentgenowskiej 11 emitowane sa promienie X w kierunku próbki wzorcowej 10, która kieruje od¬ bite promienie X na powierzchnie próbki badanej 9. Odbite od próbki badanej 9 promienie X pada¬ ja na licznik scyntylacyjny 12, który przekazuje dane pomiarowe do urzadzenia zliczajace rejestru¬ jacego 14. Po skonczonym cyklu pomiarowym, z drukarki znajdujacej sie w urzadzeniu zliczajaco io rejestrujacym 14 zostaje wyslany impuls urucha¬ miajacy prace zespolu sterujacego 13, który wysyla impulsy jednostkowe do elektromagnezu 1 powo¬ dujacego skokowy naped przekladni P i obrót ba¬ danej próbki 9 o zadana wielkosc katowa, po czym zespól sterujacy 13 zatrzymuje prace silnika sko¬ kowego i wysyla impuls uruchamiajacy nowy cykl pracy spektrometru rentgenowskiego. PL