Wynalazek niniejszy dotyczy wytwa¬ rzania materialów merceryzowanych z wló¬ kien roslinnych. Dotyczy on zwlaszcza wy¬ twarzania z wlókien roslinnych takich ma¬ terialów merceryzowanych, które maja sie odznaczac nadzwyczaj mocnym polyskiem przy jednoczesnym zachowaniu jednak in¬ nych cennych wlasciwosci, np. wytrzyma¬ losci na rozrywanie lub podobnych. Inna cecha znamienna towaru njerceryzowane- go, wytworzonego wedlug tego nowego sposobu, polega na tym, ze towary po wy¬ konczeniu (a nawet wówczas, gdy bezpo¬ srednio po nim poddano je mechanicznej lub chemicznej obróbce w celu rozciagnie¬ cia) wykazuja co najmniej w jednym kie¬ runku, a wiec badz w osnowie, badz w wat¬ ku, pewien przyrost dlugosci lub szeroko¬ sci w porównaniu z poczatkowym rozmia¬ rem przed obróbka, oraz ze pomimo tego przyrostu materialy te posiadaja rozmiary w znacznym stopniu utrwalone, dzieki cze¬ mu stosunkowo malo wzglednie wcale nie zbiegaja sie przy praniu.Wedlug wynalazku material wyjscio¬ wy, zawierajacy wlókna roslinne, poddaje sie specznianiu po uprzednim calkowicie przenikajacym i powodowanym mecha¬ nicznie napawaniu lugiem o stezeniu sto¬ sowanym do merceryzacji, w warunkach, umozliwiajacych kurczenie sie glównie w kierunku nitek przedzy, przewaznie po¬ wodujacych polysk, nastepnie specznia go w sposób równomierny i w stanie najwiek¬ szego specznienia poddaje nadmiernemu wyciagnieciu w granicach sprezystosciprzez naprezanie glownie w kierunku ni¬ tek, przewaznie powodujacych polysk, po czym zachowujac uzyskalie rozmiary ma¬ terialu poddaje sie go odlugowaniu, napi¬ na na ramy i wykancza w sposób zwykly.Pod okresleniem „materialy zawieraja¬ ce wlókna roslinne" nalezy rozumiec tka¬ niny z bawelny, konopi, lnu, juty, ramii itd., jak równiez tkaniny z tych wlókien zmieszanych z wlóknami zwierzecymi, np. jedwabiem naturalnym i (lub) z jedwa¬ biem sztucznym, takim jak jedwab sztucz¬ ny ldb welna celulozowa z celulozy rege¬ nerowanej wzglednie pochodnych celulozy.Bardzo wazne znaczenie posiada zu¬ pelnie równomierne specznienie, to jest zmerceryzowanie materialu. W zwiazku z tym nalezy podkreslic znaczenie napawa¬ nia poprzedzajacego specznianie. Napawa¬ nie materialu powinno wedlug wynalazku byc dokonywane nadzwyczaj sizybko i rów¬ nomiernie, gdyz w przeciwnym przypadku przed calkowitym przesyceniem nastapi specznienie zewnetrznych warstw wlókien, co uniemozliwi glebsze napawanie. W .tym przypadku nie mozna oczywiscie uzyskac zupelnie równomiernego specznienia. Z tych wzgledów napawanie przyspiesza sie przed nastapieniem specznienia przez do¬ dawanie srodków zwilzajacych, srodków pomocniczych do merceryzacji, takich jak produkt pod nazwa „Mercerol", nastepnie przez zastosowanie skutecznego napawa¬ nia mechanicznego, np. za pomoca pary walców odciskajacych, pomiedzy którymi tkanina zostaje sprasowana w obecnosci srodka merceryzujacego. W celu polepsze¬ nia tego procesu wskazane jest równiez Wtryskiwanie lugu merceryzujacego pod cisnieniem do towaru, poddanego uprzed¬ nio dzialaniu podcisnienia. W praktyce mówi sie zwykle o stopniu zmerceryizowa- nia, co dowodzi, ze w praktyce merceryza¬ cji calkowite równomierne specznienie nie jest uwazane za konieczne. Natomiast w wynalazku niniejszym niezbedne jest zu¬ pelnie równomierne specznienie, gdyz w przeciwnym przypadku nie mozna osiagnac tej plastycznosci wlókien, która umozliwia utrwalanie wedlug wynalazku rozmiarów materialu w stanie nadmiernego napreze¬ nia.Material poddaje sie tedy najpierw wstepnemu skurczeniu, znanemu juz z da¬ wniejszego pismiennictwa patentowego.Jednakze w znanych sposobach mercery¬ zacji ten zabieg roboczy moze byc dokona- wany dowolnie, niekiedy nawet wstepne kurczenie wcale nie jest konieczne; nato¬ miast w sposobie wedlug wynalazku ni¬ niejszego ten zabieg roboczy jest niezbed¬ ny do uzyskania zadanego wyniku.Jak wiadomo ze znanego pismiennic¬ twa, przy meroeryzowaniu omawianych tkanin mieszanych nalezy zwracac uwage jedynie na specjalne wlasciwosci towaru poddawanego traktowaniu, w zwiazku z czym stosuje sie odpowiedni sklad lugu merceryzujacego lub rodzaj odlugowywa- nia itd.Wedlug wynalazku jest rzecza nie¬ zbedna, aby naprezanie bylo dokonywane w stanie najwiekszego specznienia mate¬ rialu, a nie wówczas, gdy proces odpecz- niania juz sie rozpoczal (np. podczas od- lugowywania).Zarówno kurczenie wstepne, jak i na¬ prezanie, powinny byc dokonywane gló¬ wnie w kierunku nitek przedzy, przewaznie powodujacych polysk. Jaki kierunek jest wlasciwy — zalezy to od rodzaju tkaniny wzglednie od tego, czy nitki powodujace polysk leza w watku, czy w osnowie (np. satyna watkowa lub osnowowa). W musli¬ nie, w którym nitki sa prawie równowazne i zwiazane w splocie plóciennym, kierunek wstepnego kurczenia lub naprezania' jesit dowolny.Tkanine wedlug wynalazku nalezy przez naprezenie przewaznie w jednym kierunku wyciagnac ponad poczatkowy rozmiar. W dawnych publikacjach o mer- — 2 —ceryzacji wspomniano co prawda, ze wy¬ ciagac mozna ponad pierwotny rozmiar, jednakze w tym przypadku moglo chodzic najwyzej o pare procentów, przy czym usi¬ lowano wówczas budowac maisizyny umo¬ zliwiajace wyciagniecie do pierwotnej dlu¬ gosci. Jedna z nowszycfh publikacji opisuje sposób merceryzacji bawelny z zastosowa¬ niem kurczenia wstepnego i nastepujacego potem nadmiernego wyciagania w celu zwiekszenia wytrzymalosci na rozrywanie, przy czym jednak nie nastepuje utrwale¬ nie, poniewaz gotowy produkt posiada we¬ dlug okreslenia te same rozmiary, co pier¬ wotny.Nadmierne rozciaganie uskutecznia sie W 'granicach sprezystosci i lamliwosci. Gra¬ nica sprezystosci zostaje osiagnieta przy naprezeniu, przy którym odksztalcenie sprezyste przechodzi w odksztalcenie trwa¬ le, a wiec przy którym odksztalcenie nie znika po usunieciu wszystkich dzialajacych naprezen. Granica lamliwosci jest ograni¬ czona przez naprezenia, przy których za¬ stosowaniu nastepuje uszkodzenie wlókna Wzglednie rozerwanie go.Towar poddaje sie odlugowywaniu przy zachowaniu, o ile mozna, rozmiarów, utrwa¬ lonych w latanie najwiekszej plastycznosci, to jest w stanie najwiekszego specznienia, a nastepnie ramuje sie go i wykancza. Ta¬ kie postepowanie jest bardzo wazne szcze¬ gólnie podczas odlugowywania. Najlepiej dlaje sie to przeprowadzac, jezeli do na¬ prezania zastosowuje sie urzadzenie lan¬ cuchowe do merceryzacji, w którym roz¬ miary tkaniny pozostaja stale; do przepro¬ wadzania sposobu wedlug wynalazku mozna tedy stosowac np. lancuchowa ma¬ szyne ido merceryzacji zastepujac zwykla maszyne Foularda zespolem do napawania wedlug wynalazku. Aby przy zbyt wielkim naprezeniu nadmiernym zapobiec rozer¬ waniu sie; materialu w klubkach, mozna np. tkanine doprowadzac do lancuchów klub- kowych juz w stanie naprezonym, np. roz¬ ciagajac ja za pomoca drugiej pary wai- ców dociskajacych ó szybszym obrocie.Podobnie mozna spelnic; warunek za¬ chowania rozmiarów przy odlugowywaniu i w razie uzycia bezlamcudhowych maszyn do merceryzacji, jezeli np. walce rozciaga¬ jace urzadzenia do odlugowywania beda oddzielnie napedzane w ten sposób, ze w ciagu jednostki czasu przez wszystkie wal¬ ce beda przechodzily jednakowej wiel¬ kosci powierzchnie tkaniny. Jest rzecza jasna, ze walce musza byc rozmieszczone i napedzane w ten sposób, aby uniknac po¬ slizgu tkaniny. Na'przyklad w przypadku walców o jednakowych wymiarach wszysit* kie walce musza byc napedzane z jedna¬ kowa szybkoscia.Tkaniny uszlachetnione wedlug wyna¬ lazku wyrózniaja sie nadzwyczaj duzym polyskiem i miekkim przyjemnym chwy¬ tem, podczas gdy pozostale wlasciwosci wlókiennicze, np. wytrzymalosc na rozry¬ wanie, pozostaja bez zmiany dobre. Przede wsizystkim rzuca sie w oczy, ze pomimo niezwykle duzego rozciagniecia nadmier¬ nego tkaniny potraktowane wedlug wyna¬ lazku sa stosunkowo niekurcizliwe i przy praniu zbiegaja sie tylko nieznacznie (na¬ wet w kierunku nadmiernego rozciagnie¬ cia). Po praniu pozostaje w tym kierunku po nadmiernym rozciagnieciu wedlug wy¬ nalazku pewien przyrost dlugosci, który nalezy traktowac jako zalete stosowania sposobu niniejszego. Przyrost ten jest szczególnie duzy, jezeli polaczy sie sposób wedlug wynalazku z nastepujacym bezpo¬ srednio po nim mechanicznym sposobem rozciagania. Przy tym mechanicznym spo¬ sobie trzeba bylo zawsze brac pod uwage strate powodowana zbieganiem sie towaru, natomiast przy polaczeniu tego sposobu z wynalazkiem niniejszym nie tylko nie na¬ stepuje skurczenie sie towaru, lecz wy¬ dluzenie, a wiec daje to zysk, a nie strafte.Dalsze traktowanie i wykanczanie tka¬ niny potraktowanej wedlug wynalazku mo- — 3 —ia byc ddkonywane w sposób dowolny.Zwlaszcza bielenie i lugowanie mozna przeprowadzac w dowolnych olcresach cza¬ su, a wiec pmzed merceryzacja wedlug wy¬ nalazku lub po miej.Na rysunku przedstawiono schematycz¬ nie przyklad przeprowadzenia nowego sposobu za pomoca bezlancuchowego urza¬ dzenia do merceryzacji. W miejscu E wpro¬ wadza sie tkanine do koryta merearyzaeyj- nego, w którym nastepuje równiez zwilze¬ nie. Para walców dociskajacych F polepsza warunki mechanicznego napawania przed specznieniem. Gdy pozadane jest skurcze¬ nie w kierunku osnowy, mozna nadac tym walcioim. pewne przyspieszienie w stosun¬ ku dio walców B. W zespole walców A w korycie dlugim nastepuje równomierne specznienie. Po przejsciu przez pare wal¬ ców dociskajacych B, przy którym zacho¬ dzi najwieksze specznienie, tkanine dopro¬ wadza sie do zajdanych rozmiarów przez wyciaganie wzdluz, a nastepnie wszerz (za pomoca walków wyciagajacych CJ, przy czym rozmiary te zostaja nastepnie zacho¬ wane podczas przeprowadzania tkaniny wzdluz nastepujacego potem zespolu wal¬ ków D, sluzacego do odlugowywania. Jak jiuzr wspomniano, przeprowadza sie to np. tak, ze walki D o jednakowych rozmiarach sa napedzane z jednakowa szybkoscia. Im dokladniej utrzymuje sie niezmiennymi rojzimiary towaru podczas odlugowywania, tym mniej zbiega sie gotowa tkanina pod¬ czas prania.Jest rzecza jasna, ze przeprowadzanie sposobu wedlug wynalazku nie ogranicza sie do opisanego powyzej wykonania. Wy¬ nalazek obejmuje bowiem wszystkie dalsze urzadzenia i sposoby, w których ma za¬ stosowanie zasadniczy pomysl nowego te¬ go sposobu, polegajacy; na plastycznej zmianie ksztaltu tkanin wziglednie wlókien roslinnych. , Przyklad, Tkanine popelinowa podda¬ je sie w urzadzeniu, przedstawionym na ry¬ sunku, równ*miern£mu dofetodnemu zm^r- ceryzowaniu za pomoca JiaOH o steseaih* 30°Be z dodatkiem srodka zwilzajacego ' wzglednie ulatwiajacego meroeryzacje; za¬ bieg ten przeprowadza sie tak, aby tkani¬ na najpierw ulegla skurczeniu (przewaznie w kierunku .osnowy). Nastepnie material poddaje sie nadzwyczaj mocnemu wycia¬ ganiu, aiz do osiagniecia przyrostu dlu¬ gosci do okolo 7 — 10% w stanie najwiek¬ szego specznienia, oraz mocnemu rozciaga¬ niu w kierunku szerokosci. Bezposrednio potem tkanine poddaje sie odlugowywaniu na goraco przy jednoczesnym mozliwie do¬ kladnym zachowaniu utrwalonych rozmia¬ rów, ramuje i wykancza. Tkanina, potrak¬ towana w ten sposób, wykazuje w porów¬ naniu z materialem surowym zwiekszenie dlugosci o 7 — 10% przy jednoczesnym zachowaniu zwyklej szerokosci, zmniej¬ szonej zaledwie o okolo 4 — 5%, i odzna¬ cza sie nieosiagalnym dotychczas silnym polyskiem i miekkim chwytem. Pomimo nadmiernego naprezenia próba prania wy¬ kazuje zmniejszenie sie dlugosci tylko o 2 — 3% (w porównaniu z dlugoscia przed praniem). Jezeli tkanine te poddaje sie nastepnie procesowi kurczenia, np., sanfo- ryzuje, wówczas tkanina sanioryzowana wykazuje jednak jeszcze przyrost dlugosci o 5 — 7% w porównaniu z materialem su¬ rowym, a z kontroli po sanforyzowamiu wy¬ nika, ze nawet po szesciokrotnym praniu tolerancja . na skurczenie nie przekracza 1%.Po zwyklym dotychczas stosowanym merceryzowaniu dlugosc tkaniny zwie¬ kszala sie tylko o 1 — 3%, przewaznie jednak o 1%. Przy sanforyzowaniu tkani¬ na ta jednak kurczy sie w dalszym ciagu i w gotowym zsanforyzowanym stanie wy¬ kazuje strate dlugosci = 2 — 3%, czesto nawet do 5%.Jak wynika z dokonanego pomiaru po¬ lysku towaru, zmerceryzowanego wedlug przykladu niniejszego i oswietlanego w cia? — 4 —gu letnich miesiecy jednego lata swiatlem slonecznym, padajacym w kierunku prze¬ dzy, nadajacej polysk, polysk tego towaru jest trzykrotnie wiekszy od polysku towa¬ ru zmerceryzowanegow zwykly sposób. Ba¬ danie mikroskopowe przekrojów towarów potraktowanych w taki sposób wykazalo, ze przekrój wlókien przybiera ksztalty wie- loscienne w przeciwienstwie do bardziej okraglych przekrojów wlókien towaru mer- ceryzowanego w zwykly sposób, a specz¬ nienie jest silniejsze. W przeciwienstwie do stwierdzonego faktu, ze przy zwyklej mer- ceryzacji ilosc pobieranego barwnika, np „Benzopurpuryny 4 B", zwieksza sie wraz ze stopniem zmerceryzowania, stwierdzo¬ no, ze towar potraktowany wedlug wyna¬ lazku pobiera mniej barwnika,. PL