Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu wytwarzania materialu nadajacego sie spe¬ cjalnie do wyrobu udoskonalonych wyro¬ bów dentystycznych.Material odpowiedni do wytwarzania szczek sztucznych lub innych wyrobów dentystycznych powinien posiadac pewne scisle okreslone wlasciwosci, w zaleznosci od warunków, w jakich szczeki sztuczne sa uzywane, oraz od przebiegu czynnosci me¬ chanicznych wykonywanych w technice dentystycznej. Dobry material do wyrobów dentystycznych powinien byc sztywny w temperaturze wlasciwej jamie ustnej, to jest w temperaturze mniej wiecej 36,7°C lub nieco wyzszej.Material ten w temperaturach zblizo¬ nych do temperatury ciala powinien byc odporny na dzialanie zarówno wody i so¬ ków wydzielajacych sie w jamie ustnej, jak i na dzialanie slabych kwasów spoty¬ kanych we wzmiankowanych sokach, pro¬ duktach spozywczych, napojach i t. d. wzglednie na dzialanie alkoholu i lugów.Material ten poza tym powinien byc ciagli- wy i posiadac znaczna wytrzymalosc me¬ chaniczna; powinien ponadto byc zlym przewodnikiem ciepla, lecz powinien dawac sie stosowac lacznie z wkladkami meta¬ lowymi, aby mozliwe bylo przenoszenie ciepla przez te szczeke sztuczna do tka¬ nek jamy ustnej.Jefst rzefcza wazna, aby Wyrób denty¬ styczny posiadal maly wspólczynnik roz¬ szerzalnosci cieplnej. Ponadto wyrób taki powinien posiadac barwe, która nie zmie¬ nia sie zasadniczo pod dzialanem rozpro¬ szonego swiatla dziennego, poza tym bar¬ wa ta powinna byc jednakowa zarówno przy swietle naturalnym, jak i sztucznym.Sam material do wyrobów dentystycznych powinien byc bezbarwny lub prawie bez¬ barwny, aby mozna bylo nadac mu poza¬ dana barwe oraz odcien i pozadany stopien przezroczystosci lub polysk. Material ten nie powinien zawierac skladników draz¬ niacych tkanki jamy ustne).Material powyzszy nie powinien zmie¬ niac sie w warunkach, w których przetwa¬ rza sie go na wzmiankowane wyroby, oraz pod dzialaniem ciepla, lecz powinien da¬ wac sie przeksztalcac w takich warunkach, jakie daja sie osiagnac z latwoscia w zwyklej pracy technika dentystycznego przy zastosowaniu uzywanych powszechnie przyrzadów. Wzmiankowany material nie powinien kurczyc sie w znaczniejszym stopniu podczas przeksztalcania i powi¬ nien posiadac nalezyta plynnosc oraz zdol¬ nosc przywierania do rozmaitych wkladek stosowanych w sztucznych szczekach, jak np. usztywniajacych wkladek metalowych, oraz do sztucznych zebów, bez wypaczania sie szczeki oraz bez wytwarzania w niej naprezen wewnetrznych. Material ten po¬ winien byc tak plastyczny, aby mozna by¬ lo otrzymac dokladny odcisk formy, lecz nie powinien posiadac daznosci do od¬ ksztalcania sie i utraty nadanego mu ksztaltu.Okazalo sie, ze materialem najbardziej odpowiadajacym celowi niniejszemu jest jedna z odmian zywicy winylowej, to jest produkt zywicowaty otrzymywany w wy¬ niku polimeryzacji pewnych zwiazków winylowych.Sposób otrzymywania materialu zawie¬ rajacego zywice winylowa i nadajacego sie do wytwarzania sztucznych szczek i in¬ nych wyrobów dentystycznych polega we¬ dlug wynalazku niniejszego na tym, ze polimeryzuje sie chlorowcowy zwiazek wi¬ nylu i ester winylowy jednego z kwasów alifatycznych w celu otrzymania zywicy winylowej zawierajacej 75% do 95% chlo¬ rowcowego zwiazku winylu, wydziela sie te zywice winylowa przez czesciowe osadzenie jej z roztworu i wyciaga sie ja za pomo¬ ca rozpuszczalnika w celu usuniecia rozpuszczalnych zanieczyszczen. Nastepnie zywica, z której, usuniete zostaly zanieczy¬ szczenia rozpuszczalne, moze byc rozpu¬ szczona w rozpuszczalniku, takim jak ace¬ ton, keton metyloizobutylowy, keton dwu- propylowy lub podobny, i przefiltrowana w celu usuniecia zanieczyszczen nierozpu¬ szczalnych, po czym zywice osadza sie z przefiltrowanego roztworu i suszy sie w ce¬ lu otrzymania produktu ostatecznego.Zywice winylowe moga byc otrzymywa¬ ne przez polimeryzacje rozmaitych estrów winylowych, lecz okazalo sie, ze zywice otrzymywane w wyniku lacznej polimery¬ zacji, to jest polimeryzacji zmieszanych ze soba dwóch lub wiekszej liczby estrów winylowych, znacznie róznia sie od poli¬ merów poszczególnych estrów winylowych i sa od nich znacznie lepsze. Specjalnie uzyteczne sa zywice otrzymane w wyniku lacznej polimeryzacji chlorowcowego zwiazku winylowego, np. chlorku winylu, i winylowego estru kwasu tluszczowego, np. octanu winylu, propionianu winylu, bu- tyranu winylu i t. d., zawierajace 75 — 95% wagowych chlorowcowego zwiazku winylu.Z pomiedzy calego szeregu takich zywic najlepsze sa jednak, jak sie okazalo, zywi¬ ce otrzymywane w wyniku lacznej polime¬ ryzacji mieszaniny zawierajacej 84 — 90% wagowych chlorku winylu, zwlaszcza zas zawierajacej mniej wiecej 87% chlorku winylu. Zywice te moga byc otrzymywane przez polimeryzacje zwiazków winylowych - ? -w temperaturze ponizej 60°C, najlepiej po¬ nizej 40°C, przy uzyciu niewielkiej ilosci katalizatora oraz ewentualnie w obecno¬ sci rozpuszczalników lub innych cieczy.Odpowiednie katalizatory stanowia nad¬ tlenki zwiazków organicznych, np. nadtle¬ nek dwubenzoylowy oraz nadtlenek acety- lobenzoylowy. W razie uzycia przy tym cieczy nalezy stosowac ciecze, które nie rozpuszczaja wcale lub rozpuszczaja zy¬ wice winylowe bardzo nieznacznie, przy czym nalezy stosowac jak najmniejsza ilosc tych cieczy.Zywice winylowe otrzymywane normal¬ nie w wyniku lacznej polimeryzacji np. chlorku winylu i octanu winylu zawieraja mieszanine polimerów o rozmaitym sku¬ pieniu czasteczkowym. Polimery winylu o malym ciezarze czasteczkowym posiadaja niskie i ostro uwydatniajace sie punkty topnienia i sa bardziej zblizone swa budo¬ wa fizyczna do cial krystalicznych, niz po¬ limery winylu o wiekszym ciezarze cza¬ steczkowym, które moga nawet wcale nie dac sie roztopic bez rozkladu lub nie wy¬ kazuja wyraznie zaznaczajacych sie punk¬ tów topnienia. Polimery winylu o mniej¬ szym ciezarze czasteczkowym sa mniej od¬ porne na dzialanie ciepla i swiatla od po¬ limerów winylu o wiekszym ciezarze czasteczkowym. W tych zwyklych produk¬ tach polimeryzacji oprócz zywic winylo¬ wych o rozmaitym ciezarze czasteczkowym znajduja sie zwykle niewielkie ilosci za¬ nieczyszczen oraz nie spolimeryzowanych zwiazków winylowych. Nie spolimeryzowa- ny octan winylu, na przyklad, drazni tkan¬ ki jamy ustnej, a w zetknieciu z substan¬ cjami zasadowymi zmienia swa barwe przybierajac rozmaite odcienie od barwy jaskrawo zóltej az do czerwonej.Wobec tego w celu otrzymania zywicy, nadajacej sie do uzycia jej do wyrobów dentystycznych, ze zwyklego produktu lacznej polimeryzacji zawierajacego poli¬ mery o rozmaitym ciezarze czasteczkowym, nie spolimeryzowane estry winylowe oraz inne zanieczyszczenia, nalezy stosowac spe¬ cjalne sposoby oczyszczania tego produktu polegajace na stosowaniu naczyn i sprzetu nie zawierajacego zelaza oraz na wielokrot¬ nym osadzaniu zywicy z roztworu w celu oddzielenia od niej nie spolimeryzowanych zwiazków i zywic o malym ciezarze cza¬ steczkowym oraz otrzymania tak oczy¬ szczonej zywicy w jej ostatecznej postacL Oczyszczanie to najlepiej jest uskutecznic przez kilkakrotne lugowanie i rozpuszcza¬ nie, a nastepnie osadzanie zywicy traktujac ja w temperaturze pokojowej chemicznie czystym toluenem w celu usuniecia rozpu¬ szczajacych sie w toluenie polimerów o ma¬ lym ciezarze czasteczkowym i polimerów malo odpornych na dzialanie wody oraz w celu usunieca wszelkich innych zanieczy¬ szczen. Oczyszczanie to moze byc usku¬ teczniane w dowolny sposób polegajacy jednak na calkowitym lub czesciowym stracaniu zywicy z roztworu, na traktowa¬ niu jej specjalnym rozpuszczalnikiem roz¬ puszczajacym tylko zanieczyszczenia oraz na filtrowaniu roztworu tak potraktowanej uprzednio zywicy w celu oddzielenia jej od zanieczyszczen nierozpuszczalnych. Jako taki rozpuszczalnik nalezy stosowac rozpu¬ szczalnik, który nie rozpuszcza wiekszosci zywic (np. toluen, ksylen oraz mieszaniny rozpuszczalników, np. mieszanine wody z acetonem, izopropanolu z acetonem i t. d.Okazalo sie, ze w ten sposób mozna otrzy¬ mywac produkt bardzo jednorodny. Pro¬ dukt ten posiada znaczna wytrzymalosc mechaniczna i, co jest rzecza bardzo waz¬ na, nie poddaje sie odksztalcaniu mecha¬ nicznemu.Poniewaz tak oczyszczona zywica nie zawiera polimerów o malym ciezarze cza¬ steczkowym oraz polimerów malo odpor¬ nych na dzialanie wody, posiada ona od¬ powiednio wieksza wytrzymalosc mecha¬ niczna i nie wykazuje daznosci do krusze¬ nia sie z biegiem czasu. Kruchosc te moze - 3 —powodowac w niektórych odmianach zywi- •cyj winylowej obecnosc w niej niespolime- ryzowanych ostrów winylowych. Na przyt klad octan winylu (w jego jednoczastecz- kowej postaci) rozpuszcza zywiej, przy czym jego obecnosc w'zywicy w tej posta¬ ci nie daje sie zauwazyc, z biegiem czasu jednak octan ten polimeryzuje fcie i powo¬ duje, ze zywica nabiera wlasciwosci kru- szenia sie Produkt polimeryzacji otrzymuje sie zwykle w postaci roztworu zywicy winylo¬ wej, np. w acetonie. Roztwór ten poddaje sie nastepnie specjalnemu traktowaniu w celu otrzymania zywicy oczyszczonej, jed¬ norodnej zasadniczo w Swej masie i stano¬ wiacej podstawowy skladnik materialu uzy¬ wanego do wytwarzania wyrobów denty¬ stycznych. Zabiegi stosowane przy tym sa nadzwyczaj wazne i polegaja zasadniczo na wielokrotnym calkowitym lub czesciowym stracaniu i ponownym rozpuszczaniu zywicy w celu oczyszczenia jej od zanieczyszczen dajacych sie latwiej usuwac, jak np. od nie spolimeryzowanych zwiazków winylowych oraz pewnych zanieczyszczen pochodzenia nieorganicznego. Zywice winylowa traktuje sie nastepnie rozpuszczalnikiem, np. tolue¬ nem, który nie rozpuszcza w znaczniejszym stopniu pozadanych skladników zywicy, która osadza sie nastepnie i przeplukuje.Zywica ta moze byc równiez rozpuszczona przed traktowaniem lub po jej traktowaniu wzmiankowanym rozpuszczalnikiem, po czym roztwór filtruje sie w celu oddziele¬ nia od zywicy polimerów o malym cieza¬ rze czasteczkowym, skladników malo od¬ pornych na dzialanie wody oraz zanieczy¬ szczen nierozpuszczalnych. Przy czescio¬ wym (frakcjonowanym) stracaniu zywicy z roztworu jest rzecza bardzo wazna ure¬ gulowanie tego osadzania sie tak, aby o- trzymac raczej zel lub substancje pólsta¬ la niz normalny osad zywicy, z wyjatkiem oczywiscie zabiegu ostatecznego stracania z roztworu oczyszczonej juz zywicy podle¬ gajacej nastepnie tylko wysuszeniu. Ostroz¬ nosc ta jest niezbedna w celu zapobiezenia mechanicznemu wydzieleniu sie wraz z zy¬ wica zanieczyszczen, które w innych warun¬ kach pozostawalyby w roztworze, oraz w celu zapobiezenia osadzaniu sie odmian zy¬ wicy latwiej rozpuszczajacych sie lub po¬ siadajacych mniejszy ciezar czasteczkowy.W celu latwiejszego osiagniecia wzmian¬ kowanych powyzej wyników korzystne jest zastosowanie, jako czynnika stracajacego z roztworu wzmiankowane zanieczyszcze¬ nia, takiej substancji, która jest jednocze¬ snie czynnikiem rozpuszczajacym zywice.Podane ponizej przyklady wyjasniaja sposoby otrzymywania materialu wedlug wynalazku niniejszego nadajacego sie do wytwarzania z niego wyrobów dentystycz¬ nych.Przyklad I. Octan winylu oraz chlo¬ rek winylu zostaly spolimeryzowane w o- becnosci acetonu oraz nadtlenku dwuben- zoylowego (jako katalizatora), przy czym otrzymano roztwór zywicy w acetonie za¬ wierajacy 100 czesci wagowych zywicy w 300 czesciach wagowych acetonu. Zywica ta zawierala mniej wiecej 85% wagowych chlorku winylu. Nastepnie do roztworu te¬ go dodano izopropanolu az do skoagulowa- nia sie czastek zywicy, czyli „wyziarnie- nia" sie zywicy i osadzenia sie mulowate¬ go zelu. Na zabieg ten zuzyto okolo 90 czesci wagowych alkoholu. Ciecz nastepnie zlano ostroznie z zelu (dekantujac) i zel rozpuszczono w 100 czesciach wagowych acetonu. Takie stracanie i ponowne rozpu¬ szczanie zelu powtórzono 5 razy. Za kaz¬ dym razem uzywano 100 czesci wagowych acetonu do ponownego rozpuszczania zelu, a ilosc izopropanolu uzytego do stracania zelu wynosila kolejno 40,60, 30,50 i 50 cze¬ sci wagowych.Po ostatnim z kolei straceniu zelu i zlaniu zen cieczy „(przez dekantacje) do zelu dodano 300 czesci wagowych acetonu w celu otrzymania jednorodnego roztworu — 4 —zywicy, który nastepnie przefiltrowano. Do filtrowania moga byc zastosowane rozmaite substancjeulatwiajace filtrowanie, np. roz¬ maite odmiany dwutlenku krzemu lub in¬ ne sproszkowane substancje pochodzenia mineralnego.Zywica otrzymana w ten sposób moze byc uzywana jako produkt gotowy lub tez moze byc poddana dalszemu oczyszczaniu polegajacemu na lugowaniu jej odpowied¬ nimi rozpuszczalnikami, (W nastepnym przykladzie opisane bedzie lugowanie zy¬ wicy za pomoca toluenu).Jezeli zywica (po przefiltrowaniu jej roztworu) ma byc uzywana nastepnie jako produkt gotowy (bez dodatkowego lugo¬ wania), to zywice te straca sie z roztworu, przeplukuje woda w celu usuniecia z niej czynnika zastosowanego do stracenia zy¬ wicy i suszy w suszarce prózniowej w tem¬ peraturze 45° — 50°C az do uzyskania za¬ wartosci substancji stalych wynoszacej 95%. Nastepnie suszy sie ja w suszarce po¬ wietrznej (zwyklej) w temperaturze 45° — 50°C az do osiagniecia zawartosci substan¬ cji stalych = 99%, po czym zywica jest gotowa do uzytku.Przyklad II. Roztwór zywicy otrzyma¬ ny w sposób, opisany w przykladzie I, i okladajacy sie ze 100 czesci wagowych zy¬ wicy winylowej rozpuszczonych w 400 cze¬ sciach wagowych acetonu potraktowano nastepnie mieszanina acetonu i wody za¬ wierajaca 30% wody i dodawana powoli do roztworu zywicy. Mieszaniny tej dodaje sie w ilosci wystarczajacej do spowodowa¬ nia utworzenia sie i wydzielenia zelu mu- lowatego; w danym przypadku ilosc ta wy¬ nosila 30 czesci wagowych. Nastepnie cie¬ cze zlano z zelu (dekantujac) i dodano do nich 175 czesci wagowych acetonu w celu ponownego rozpuszczenia zelu. Zywice stracano ponownie i ponownie rozpuszcza¬ no dokladnie w ten sam sposób jeszcze trzy razy. Po ostatnim dodaniu acetonu w celu rozpuszczenia zelu zywice stracono z roz¬ tworu przez rozcienczenie tego roztworu dodajac do niego 90 czesci wagowych mie¬ szaniny izopropanolu i acetonu zawieraja¬ cej 10% acetonu, po czym dodano powoli 60 czesci wagowych izopropanolu. Straco¬ na zywice przeplukano 120 czesciami wa¬ gowymi izopropanolu w celu usuniecia re¬ sztek wody oraz przewaznej czesci aceto¬ nu, po czym zywica jest juz przygotowana do traktowania jej toluenem.Nastepnie do zywicy dodano 350 cze¬ sci wagowych toluenu i mieszanine te mie¬ szano w ciagu 2 godzin:. Doswiadczenie wykazalo, ze zywica zostala w znacznym stopniu rozpuszczona w toluenie wskutek obecnosci w mieszaninie niewielkiej pozo¬ stalosci acetonu. Blad ten naprawiono do¬ dajac 60 czesci wagowych izopropanolu w celu stracenia zywicy, po czym wlano wszystkie te ciecze otrzymujac gesty zel.Zel ten lugowano nastepnie dwukrotnie mieszajac go w ciagu % godiziny za kaz¬ dym razem ze 100 wzglednie 150 czescia¬ mi wagowymi toluenu. Po wylugowaniu zywice przeplukano dwukrotnie izopropa- nolem w celu usuniecia toluenu, nastepnie rozpuszczono ja w 300 czesciach wagowych acetonu i roztwór ten przefiltrowano. Z roztworu tego stracono zywice przez do¬ danie izopropanolu, przeplukano ja izopro- panolem oraz woda i wysuszono, jak opi¬ sano w przykladzie I.Oczyszczona i wylugowana zywica o- trzymana sposobami opisanymi w przykla¬ dach I i II jest ciagliwa, prawie bezbarw¬ na i przezroczysta; nadaje sie ona do wy¬ konywania z niej wyrobów dentystycznych najwyzszego gatunku (po nadaniu jej ko¬ loru, polysku i odpowiednich ksztaltów).Zywice winylowe inne, niz opisane w powyzszych przykladach, moga byc trakto¬ wane zasadniczo (w taki sam sposób.Najlepsze nawet gatunki zywic winylo¬ wych uzywanych dotychczas do rozma¬ itych innych celów nie nadawaly sie, prak¬ tycznie biorac, do przerabiani* ich na wy- — 5 —roby dentystyczne bez uprzedniego oczy¬ szczenia ich w sposób podobny do opisane¬ go powyzej; wszelkie zas próby wykony¬ wania wyrobów dentystycznych (nadaja¬ cych sie do uzytku) z nieoczyszczonych i niewylugowanych zywic winylowych nie dawaly zadnych wyników pomyslnych.Zywice wedlug wynalazku niniejszego nie zawieraja skladników nie spolimeryzo- wanych, polimerów o malym ciezarze cza¬ steczkowym, polimerów rozpuszczajacych sie w toluenie, pozostalosci katalizatorów, zanieczyszczen metalowych i t. d.Zywice winylowe wedlug wynalazku ni¬ niejszego odznaczaja sie swa ciagliwoscia; odpornoscia na dzialanie sil odksztalcaja¬ cych; mala chlonnoscia wody; zlym prze¬ wodzeniem ciepla; plastycznoscia podczas formowania i zdolnoscia przywierania do wkladek; odpornoscia na dzialanie ciepla i zimna; obojetnoscia pod wzgledem che¬ micznym oraz polyskliwoscia.Zywica winylowa, jako podstawowy skladnik materialu do wyrobów dentysty¬ cznych, moze byc uczyniona jeszcze bar¬ dziej odporna na dzialanie swiatla i cie¬ pla przez dodanie do niej obojetnego ste¬ arynianu wapnia lub mieszaniny obojetne¬ go stearynianu wapnia z woskiem, np. z woskiem karnauba; domieszka ta ma za zadanie nadanie zywicy wiekszej odporno¬ sci oraz zwiekszenie jej plastycznosci przy formowaniu. W razie potrzeby zwiekszenia odpornosci zywicy na dzialanie ciepla, na¬ daje sie odczyn alkaliczny domieszce zwie¬ kszajacej te odpornosc przez dodanie do niej wodorotlenku wapnia.W celu nadania zywicy winylowej po¬ zadanego stopnia plastycznosci wzglednie pozadanej temperatury topnienia moga byc dodawane do niej najrozmaitsze substan¬ cje, jak to chlorowane pochodne dwufeny- lowe, chlorowany naftalen, etylan abiety- nowy, zywice naturalne, spolimeryzowane zywice aldehydowe, polimery estrów gli- kolowych i i, d.Przez dodanie /zwiazków naftalenu z chlorem powoduje sie zwiekszenie twardo¬ sci zywicy, zmniejsza sie jej wspólczynnik tarcia oraz zwieksza jej odpornosc na dzia¬ lanie swiatla.W niektórych przypadkach pozadane jest dodanie do zywicy niewielkiej ilosci sproszkowanego dwutlenku krzemu lub in¬ nej obojetnej, przezroczystej lub przeswie¬ cajacej substancji napelniajacej, co ma na celu zwiekszenie twardosci zewnetrznej warstwy wyrobu dentystycznego. Domie¬ szka takiej substancji napelniajacej nie po¬ winna byc zasadniczo wieksza od 5 — 10% (w przyblizeniu na wage) zywicy winylo¬ wej.Barwa wyrobu dentystycznego jest szczególnie wazna jego cecha znamienna.Material wytworzony wedlug wynalazku niniejszego jest bardzo jasny i blyszczacy, dzieki czemu mozna osiagnac pozadane od¬ cienie wszelkich barw oraz wszelkie poza¬ dane stopnie polysku i przezroczystosci wyrobu. Jako pigmentu zmniejszajacego przezroczystosc zywicy najlepiej jest uzyc chemicznie czystego tlenku tytanu. W celu nadania zywicy pozadanej barwy moga byc dodawane do niej najrozmaitsze barwniki, jak np. czerwien litolowa, toluidyna, za¬ sadowa rodamina B, zasadowy zólty bar¬ wnik chinolinowy i t. d. Najlepiej jest sto¬ sowac barwniki nie rozpuszczajace sie w wodzie, lecz w razie potrzeby moga byc u- zyte równiez i takie barwniki.Wyroby dentystyczne wykonane z ma¬ terialów wytworzonych wedlug wynalazku niniejszego nie ulegaja zasadniczo dziala¬ niu rozproszonego swiatla dziennego; wla¬ sciwosc ta umozliwia zachowywanie przez wyroby dentystyczne dowolnych, nadanych im odcieni zabarwien.Na zywice winylowe wytworzone spo¬ sobem wedlug wynalazku niniejszego nie dzialaja wcale: parafina, skladniki ropy naftowej, trójetanoloamina, terpejityna oraz woda, wskutek czego substancje te — 6 —moga byc stosowane jako osrodki, w któ¬ rych ogrzewa sie material w autoklawach dentystycznych. Wyroby dentystyczne wy¬ konane z zywicy winylowej moga byc wie¬ lokrotnie przeksztalcane podczas normal¬ nej naprawy tych wyrobów. Material ten posiada w odpowiedniej temperaturze ta¬ ka plastycznosc, iz wyroby wykonane z te¬ go materialu moga byc naprawiane bez po¬ trzeby przemodelowywania calego wyro¬ bu; np. zab sztuczny moze byc usuniety z takiej szczeki za pomoca odpowiedniego narzedzia dentystycznego i zastapiony no¬ wym zebem, przy czym moze byc dodana pewna ilosc tegp materialu i stopiona z caloscia wyrobu za pomoca rozgrzanego narzedzia. W razie zyczenia zamiast ogrze¬ wania wyrobów w autoklawach z zastoso¬ waniem cieczy mozna stosowac równiez modelowanie „na sucho", stosowane zwy¬ kle przy wytwarzaniu wyrobów z materia¬ lów plastycznych. PL