W przemysle przerabiajacym blachy do najrozmaitszych dziedzin zastosowania ma¬ terial surowy stanowia czestokroc tarcze blaszane (okragle) wytwarzane zazwyczaj przez wytlaczanie z kwadratowych blach lub prostokatnych tasm, przy czym traci sie w postaci odpadków cala róznice po¬ wierzchni miedzy kwadratem a kolem wen wpisanym. Strata ta wynosi wraz z dodat¬ kiem na ciecie 25% materialu, a wynika¬ jace stad podrozenie wyrobu okraglych blach przy artykulach masowych ma zna¬ czenie decydujace o rentownosci danej pro¬ dukcji. Totez od wielu juz lat usilowano wyrabiac takie blachy okragle bez wytwa¬ rzania odpadków. Dotyczy to zwlaszcza blach przeznaczonych do przeróbki na kola do pojazdów mechanicznych. Kwadratowa blache np. walcowano dotychczas walcami o tarczach mimosrodowych stozkowo od wnetrza na zewnatrz, a do prostych boków kwadratu przywalcowywano odcinki kolo¬ we. Po wywalcowaniu kazdej cwiartki bla¬ chy obracano ja o 90°. W ten sposób po¬ wstawala wreszcie, jak to widac z fig. 1 — 3, mniej lub bardziej okragla blacha. Inny sposób polega na wydluzaniu bloku za po¬ moca walców o ksztalcie grzyba (fig. 4).Równiez postepowano w ten sposób, ze do bloku przystawiano dwa walce napedzane w kierunkach przeciwnych, które nastepnie rozsuwano od siebie wzdluz promieni obrohbianfcj i&ttWt która pod naciskiem tych walców tracila na grubosci zyskujac jedno¬ czesnie na srednicy (fig. 5).Najkorzystniejszy sposób wykonania grubej okraglej tarczy (klocka), z której wytwarza sie nastepnie okragla ciensza tarcze blaszana, polega na tym, ze od okra¬ glego bloku cylindrycznego odcina sie sto¬ sunkowo grube tarcze a (fig. 6) w sposób znany polegajacy na tym, ze dwa ustawio¬ ne skosnie noze 66 (fig. 7) zblizajac sie ku sobie wprawiaja to obrót spoczywajacy na krazkach blok i odcinaja oden tarcze za tarcza bez wytwarzania odpadków.Te okragle tarcze o niewielkiej sredni¬ cy, lecz o znacznej w stosunku do srednicy grubosci, rozwalcowuje sie wedlug wyna¬ lazku pomiedzy cylindrycznymi walcami na mniejsza grubosc, po czym otrzymana w ten sposób owalna blache obraca sie o 90° i po¬ nownie walcuje pomiedzy równiez cylin¬ drycznymi walcami i przy zachowaniu tego samego procentowego zmniejszenia grubo¬ sci. Tak otrzymana ciensza blacha posiada znów ksztalt kola. Zmniejszanie grubosci blachy mozna prowadzic dalej przez ewen¬ tualnie wielokrotne powtarzanie opisanych zabiegów, az do uzyskania potrzebnej gru¬ bosci. Warunkiem rozstrzygajacym jest przy tym zawsze, aby grubosc obróconego kazdorazowo o 90° krazka zmniejszala sie procentowo o te sama wielkosc, o jaka równiez procentowo zmniejszona byla w poprzednim walcowaniu w innym kierunku.W rezultacie takiego walcowania otrzymuje sie tarcze ciensza, ale o wiekszej srednicy, przy czym ksztalt tarczy posredniej jest eliptyczny.Na rysunku fig. 8 wyjasnia powyzszy sposób przy zastosowaniu walcarki trójko¬ wej. Odcieta od cylindra tarcza 1 o nie¬ wielkiej srednicy, lecz stosunkowo znacz¬ nej grubosci, przepuszcza sie pomiedzy Walcami c i rf przy czym w kierunku pro¬ stopadlym do walcowania tarcza nie wy¬ dluza sie, natomiast w kierunku walcowa¬ nia — wydluza sie. Jesli zmniejszenie gru¬ bosci uzyskane przy pierwszym przejsciu pr^ez walce oznaczy sie przez ko1 to wy¬ dluzenie srednicy krazka i wszystkich cie¬ ciw biegnacych w kierunku walcowania wy- . , So mesie » przy czym so oznacza gru- So — K-o bósc tarczy 1 przed walcowaniem. Po pierwszym przejsciu przez walce otrzymu¬ je sie ciensza tarcze 2 ksztaltu eliptyczne¬ go. Tarczete obraca sie o 90° i przepuszcza pomiedzy walcami d i e O przeswicie wez¬ szym od przeswitu pomiedzy walcami c i d w stosunku - , dzieki czemu za- Si — ki chodzi to samo procentowe zmniejszenie grubosci, co przy pierwszym przejsciu z zachowaniem równan Si = sQ — ko ; Si So p., = • Utrzymuje Si —- ki So — ko sie tarcze kolista 3 o wiekszej srednicy i o grubosci dwukrotnie mniejszej.Jezeli zamierzone jest dalsze zmniejsze¬ nie grubosci tarczy wraz z powiekszeniem jej srednicy, to tarcze te mozna przepuscic przez pare walców o wezszym przeswicie, a otrzymana w ten sposób eliptyczna bla¬ che poddac dalszemu walcowaniu na okra¬ gla tarcze miedzy dwoma walcami o po¬ nownie odpowiednio zwezonym przeswicie.Czynnosc te mozna powtarzac dowolna liczbe razy. Równiez mozna pary walców ustawic jedne nad drugimi lub jedne za drugimi albo obok siebie.W praktyce mozna nie uwzgledniac drobnych poszerzen, a wiec niewielkich zwiekszen tarczy w kierunku osi walców, które zreszta w porównaniu z wydluze¬ niem tarczy w kierunku walcowania sa nad¬ zwyczaj male. Wydluzenie wyjsciowej (pierwotnej) tarczy 1 (fig. 6) w kierunku osi sprawia, ze tarcza 2 mniej sie wydluza w kierunku walcowania, wskutek czego tar¬ cza 2 w kierunku swej duzej osi jest nieco mniejsza, a w kierunku swej malej osi nie¬ co wieksza od ksztaltu teoretycznego, któ- — 2 —ry nalezaloby otrzymac bez uwzglednienia wydluzenia w kierunku osi walców. Ksztalt ten rózni sie równiez od elipsy. Jezeli tar¬ cze uksztaltowana w ten sposób obróci sie nastepnie o 90°, to przy przechodzeniu przez walce przy drugim przejsciu zachodzi sama przez sie poprawka ksztaltu na okra¬ gly, poniewaz tarcza 2 doznaje teraz w kierunku swej duzej osi mniejszego, a w kierunku swej malej osi — znaczniejszego powiekszenia, niz w razie nieuwzglednienia wydluzenia w kierunku osi walców. W wy¬ niku ostatecznym otrzymuje sie tarcze o ksztalcie kola.Kazde odchylenie praktyczne od teore¬ tycznych zmian ksztaltu tarczy mozna u- wzglednic za pomoca odpowiedniej zmiany przejsc przez walce, a wiec przez odpo¬ wiednie dobranie wielkosci przeswitów mie¬ dzy walcami. Mozna np. przyjac, ze przy walcowaniu na goraco tarcza przy drugim przejsciu przez walce posiada nizsza tem¬ perature, a przy walcowaniu na zimno — wieksza twardosc, niz przy pierwszym przejsciu. Gdyby wskutek tego mialo na¬ stapic odchylenie sie ksztaltu tarczy kon¬ cowej od ksztaltu kola, to moznaby je wy¬ równac przez niewielkie odchylenie sie od obliczonych teoretycznie normalnych wiel¬ kosci przeswitów pomiedzy walcami lub nawet tylkb jednego przeswitu.W zaJsadzie, jak to wskazano powyzej, wychodzi sie z klocka okraglego. Mozna jednak rozpoczynac prace z klockiem o po¬ staci posredniej, a wiec posiadajacym (nie uwzgledniajac wydluzenia w kierunku osi walców) ksztalt elipsy. Ksztalt podobny mozna otrzymac równiez przez rozcinanie cylindra o teoretycznie biorac, eliptycznym przekroju poprzecznym lub tez, biorac praktycznie, o ksztalcie wzmiankowanej juz powyzej figury posredniej, jaka po¬ wstaje z okraglego klocka poczatkowego po przewalcowaniu miedzy obydwoma zespo¬ lami walców przestawionymi wzgledem sie¬ bie o 90°. Przy rozwalcowywaniu blachy wedlug opisanego sposobu nalezy wówczas dobrac pierwsze zmniejszenie grubosci w ten sposób, aby uzyskac ksztalt okragly.Nie jest równiez bezwzgledna koniecz¬ noscia uzyskiwanie z powrotem ksztaltu kolistego przy kazdym drugim przejsciu tarczy przez walce, jezeli do walcowania bierze sie tarcze o ksztalcie kola. Mozna mianowicie walcowac tarcze w tym samym kierunku w dwóch lub wiekszej liczbie przejsc, nastepnie obrócic ja o 90° i znów walcowac w dwóch lub wiekszej liczbie przejsc, jezeli tylko suma poszczególnych zmniejszen grubosci przy zmienionym kie¬ runku walcowania jest procentowo równa sumie poszczególnych zmniejszen grubosci w pierwotnym kierunku walcowania. Jed¬ nakze w praktyce nalezy zalecic zmiane kierunku walcowania, a wiec obrót tarczy pe^kazdym przejsciu tarczy przez walce.Sposób wytwarzania okraglych tarczy wedlug wynalazku niniejszego nadaje sie do przeróbki tarcz wykonanych z wszel¬ kich metali, a przede wszystkim z zelaza i stali.Sposób wedlug wynalazku niniejszego odznacza sie prostota i dokladnoscia pra¬ cy, nie daje odpadków i mozna go wyko¬ nywac na zwyklych walcarkach, podczas gdy wszystkie znane dotydhezas sposoby sa drozsze i bardziej klopotliwe, a zarazem wymagaja zastosowania ciezkich maszyn specjalnych. Istotny warunek stanowi, aby przerabiany klocek byl nie tylko obracany, lecz przepuszczany równiez przez pary walców o przeswitach stosunkowo zweza¬ jacych sie procentowo o te sama wielkosc.W walcarce trójkowej wedlug fig. 8, a wiec o dwóch kolejnych przeswitach pomiedzy parami walców, przeswity te s± i s2 sa do¬ brane procentowo wedlug wzoru przytoczo¬ nego powyzej. Inny istotny warunek stano¬ wi, aby rozcinanie cylindrycznego bloku odbywalo sie wedlug fig. 7 w sposób wy¬ laczajacy powstawanie odpadków, gdyz odpadki te moga w pewnych warunkach — 3 —byc tak wielkie, ze moga w znacznym stop¬ niu zmniejszyc zalety przeróbki grubych tarcz wedlug wynalazku niniejszego. Zasto¬ sowanie dwóch nozy poruszajacych sie w kierunkach przeciwnych i wprawiajacych dzieki temu przerabiany blok cylindryczny w ruch obrotowy daje pewnosc, ze cylin¬ der nie ulegnie odksztalcaniu podczas od¬ cinania, a odciete grube tarcze zachowaja swój okragly ksztalt. Noze moznaby rów¬ niez wprawiac w ruch nie prostoliniowo- zwrotny, lecz ostrzom ich nadac ksztalt krzywy obracajac je naokolo odpowiedniej osi w celu otrzymania tego samego skutku. PL