Znane sa pednie hydrauliczne, w któ¬ rych rózniace sie miedzy soba stosunki przekladni osiaga sie zapomoca przelacza¬ nia poszczególnych kól lopatkowych na kil¬ ka zmian. W takich pedniach trzeba czesto kolo lopatkowe, które moze zmieniac swe dzialanie, laczyc raz ze stala oslona pedni, a drugi raz sprzegac z wirujaca czescia. To laczenie i sprzeganie odbywa sie zwykle zapomoca wolnych biegów lub zatrzymów, dzialajacych zwykle na zasadzie krazków lub zapadek, czyli przyrzadów znanych i stosowanych oddawna miedzy innemi w u- rzadzeniach samochodowych.Gdy pednie hydrauliczna wyposazy sie w takie zatrzymy, to przy obrocie wstecz walu napedzanego turbina laczy sie poprzez zatrzym z kolem lopatkowem, czyli kolem przelaczajacem, a to kolo poprzez drugi za¬ trzym — ze stala oslona pedni, wobec cze¬ go obrót wstecz walu napedzanego jest nie¬ mozliwy. Przyrzady zatrzymowe w takiej przekladni uniemozliwiaja wiec automa¬ tycznie jakikolwiek ruch wstecz pojazdu.Aczkolwiek w niektórych przypadkach, np. dla pojazdów drogowych, ta wlasciwosc ma swe zalety, moze ona w innych przypad¬ kach, np. przy zastosowaniu takich pedni do pojazdów na szynach, parowozów i t. d., byc bardzo szkodliwa z nastepujacych po¬ wodów.Gdy parowóz przy przetaczaniu zderzy sie z pociagiem stojacym, zostaje on odrzu¬ cony wtyl pod dzialaniem sprezyn zderza-kawych. Gdy parowóz jest wyposazony w pednie hydrauliczna opisanego rodzaju, to miedzy ipnecii jesjt Jiiiebgzpieczenstwo, ze wskutlk tego naglego odrzutu wtyl przy¬ rzady zatrzymowe zostana tak przeciazone, ze nastapia w nich uszkodzenia.W celu unikniecia tego niebezpieczen¬ stwa, stosuje sie w mysl wynalazku po¬ dwójny przyrzad zapadkowy, w którym przymusowo zawsze tylko jedna zapadka moze sie znajdowac w polozeniu zatrzy- mowem, wskutek czego np. przy odrzucie parowozu, zaopatrzonego w taka pednie hydrauliczna, dzialanie przy pomocy oby¬ dwóch zapadek, a wiec uszkodzenie czesci przenoszacych, staje* sie niemozliwe. To zadanie moze byc, oczywiscie, rozwiazane w rózny sposób.Na kadlubie zapadkowym, polaczonym z kolem przelaczajacem* mozna umiescic dwa szeregi pierscieniowe narzadów zapad¬ kowych (zapadki, krazki lub podobne na¬ rzady), z których jeden szereg wspóldzia¬ la z jedna czescia, a drugi z druga czescia podwójnego przyrzadu zapadkowego. Te dwa szeregi narzadów zapadkowych musza byc ruchome, np. przegubowo polaczone w taki sposób, ze przymusowo jeden szereg jest wylaczony, gdy drugi znajduje sie w polozeniu ryglujacem.Oprócz tego musi byc zastosowane u- rzadzenie, zapewniajace samoczynnie przy przelaczaniu z jednego polozenia rygluja¬ cego w drugie calkowite zaczepienie narza¬ dów zapadkowych i zapobiegajace powsta¬ waniu polozen posrednich calkowicie lub pozwalajace na powstanie tylko takiego po¬ lozenia posredniego, w którem zaden z na¬ rzadów zapadkowych nie znajduje sie w polozeniu ryglujacem. Pierwszy warunek moze byc spelniony zapomoca zapadki, a drugi zapomoca polaczenia ciernego mie¬ dzy przelaczanemi narzadami ryglujacenii i obydwiema lub jedna polowa sprzegla.Na kadlubie sprzegla mozna takze u- miescic tylko jeden szereg pierscieniowy narzadów ryglujacych, z których kazdy mo¬ ze laczyc sie z obydwiema czesciami po¬ dwójnego przyrzadu zapadkowego. Jedno¬ czesnie dzialanie w dwóch polozeniach ry¬ glujacych jest w tym przypadku zupelnie wykluczone. Przelaczanie i calkowite wla¬ czenie musi byc powodowane zapomoca specjalnego przyrzadu, np. ciernego.Wreszcie zamiast jednego lub kilku sze¬ regów pierscieniowych narzadów rygluja¬ cych, przegubowo polaczonych z kadlubem zapadkowym, mozna zastosowac jeden je¬ dyny narzad zapadkowy, dzialajacy w dwóch kierunkach. Moze on miec np. ksztalt krótkiego cylindra wydrazonego, o- sadzonego na kadlubie, polaczonym z na- przemian wlaczanem kolem lopatkowem, przesuwnie lub obrotowo albo przesuwnie i obrotowo, przyczem na powierzchniach czolowych tego cylindra sa wykonane zeby lub kly, laczace sie przy przestawianiu z odpowiedniemi zebami lub podobnemi na¬ rzadami na kazdej z polówek podwójnego przyrzadu zapadkowego. Zastosowanie tyl¬ ko jednego narzadu ryglujacego zapobiega pewnym brakom, gdyz np. nie moga pekac czopy przegubowe, na których poszczegól¬ ne czesci skladowe w poprzednich wyko¬ naniach sa osadzone ruchomo, gdyz takich czopów i przegubów w tym przypadku wca¬ le sie nie stosuje/Wykluczona jest równiez przerwa w dzialaniu wskutek zbyt duzego luzu w takich przegubach.Przy takiem wykonaniu nie chodzi wte¬ dy o podwójny przyrzad zapadkowy, a ra¬ czej o podwójne sprzeglo. Na tern polega dalsza bardzo istotna zaleta, ze przy jedna¬ kowym przenoszonym momencie obroto¬ wym elementy przenoszone, a wiec takze caly sprzet przenoszacy moze byc mniej¬ szy i lzejszy. Jest to dlatego mozliwe, po¬ niewaz przesuwy, które czesci przenoszace musza wykonac az do osiagniecia poloze¬ nia sprzegnietego, sa w zasadzie mniejsze, niz przesuwy wzglednie dlugosci narzadów zapadkowych, wskutek czego poszczególne — 2 -narzady sprzegajace moga byc umieszczo¬ ne blizej jeden drugiego, wobec czego moz¬ na wieksza liczbe takich narzadów rozmie¬ scic na obwodzie, niz w przyrzadzie zapad¬ kowym o takiej samej srednicy.Równiez przy zastosowaniu takiego sprzegla przelaczanie narzadu sprzegajace¬ go z jednego polozenia krancowego w dru¬ gie/musi sie odbywac samoczynnie w tej chwili, gdy naprzemian przylaczane kolo zapadkowe, polaczone z kadlubem sprze¬ gowym, zaczyna obracac sie wstecz lub wyprzedza kolo turbinowe. W tym celu na¬ rzad sprzegajacy jest polaczony z kadlu* bem szeregowym przesuwnie zapomoca gwintu i przynajmniej w polozeniu posred- niem, czyli w polozeniu przejsciowem, w którem zadne ze sprzegiel nie jest wlaczo¬ ne, znajduja sie w elastycznem polaczeniu ciernem z kazda z polówek podwójnego sprzegla.W tern polozeniu zadne ze sprzegiel nie moze byc wlaczone. Nakladki cierne dzia¬ laja przytern w kierunku osiowym, wskutek czego przy wlaczaniu sila osiowa 0 narza¬ du sprzegowego musi przezwyciezyc sile docisku P odpowiedniej nakladki ciernej.Poniewaz 0 musi byc wieksze niz P, wyni¬ ka z tego Q.tg {a + Q)=P.^. R r tg [a + q)<[< • -* r przyczem a oznacza kat wzniesienia, q — kat gwintu, R — srednia srednice po¬ wierzchni ciernej, zas r — srednia sredni¬ ce gwintu. Przy tern wykonaniu jest wiec dobór skoku gwiiitu zalezny od wielkosci wspólczynnika tarcia, co wplywa nieko¬ rzystnie na wielkosc kata wlaczania, naci¬ ski powierzchniowe i wymiary sprzetu.W tym celu wykonywa sie polaczenie cierne miedzy narzadem sprzegowym i sprzeganemi czesciami pedni w taki sposób, ze dzialanie jest prostopadle do kierunku ruchu wlaczajacego. Gdy P oznacza sile docisku, pod dzialaniem której znajduje sie polaczenie cierne, zostaje przez nia wy¬ wierany na narzad sprzegowy moment Md=P.p.R 1) Ten moment obrotowy wytwarza zapomoca gwintu na narzadzie zapadkowym sile osio¬ wa 0, która mozna wyprowadzic z równa¬ nia Md = Q.r.tg.[a + e)' 2) Z równania 1 i 2 wynika Q.tg[a + e)=P.fi.~ 3) r Warunkiem samoczynnego wlaczania w o- bydwóch kierunkach jest to, aby sila 0 by¬ la wieksza niz opór tarcia w kierunku osio¬ wym, czyli Q P . u Z równania 3 wynika wiec, ze tg («t?)< — r Z tego wynika, ze przy takiem wykona¬ niu wybór skoku gwintu nie jest zalezny od wielkosci wskaznika tarcia. Oczywiscie, do wlaczania potrzebna jest pewna mala sila cierna. Takie sprzeglo wyróznia sie takze tern, ze jest mniejsze, lzejsze, bardziej pro¬ ste w wykonaniu i pewniejsze w dzialaniu, przyczem wlacza predzej niz dotychczas znane sprzegla. Sila sprezynujaca, dociska¬ jaca pierscienie cierne, musi byc co naj¬ mniej tak duza, aby takze przy malej licz¬ bie obrotów bylo zapewnione skuteczne wlaczanie.Rysunki przedstawiaja kilka przykla¬ dów wykonania urzadzenia wedlug wyna¬ lazku. Fig. 1 przedstawia podwójne urza¬ dzenie zapadkowe z dwoma pierscieniowe- +- 3 —mi szeregami narzadów zapadkowych w przekroju poprzecznym; fig. 2 —podwójne urzadzenie zapadkowe z jednym szeregiem pierscieniowym dwustronnie dzialajacych narzadów zapadkowych w przekroju po¬ przecznym; fig. 3 uwidocznia przekrój po¬ dluzny wedlug linji A—B na fig. 2; fig. 4— urzadzenie z dwoma ukladami krazków w przekroju poprzecznym; fig. 5 przedstawia przekrój podluzny wedlug linji C—D na fig. 4; fig. 6 — samoczynne sprzeglo po¬ dwójne w przekroju podluznym; fig. 7 — odmiane podwójnego sprzegla w przekro¬ ju podluznym; fig. 8 — dalsza odmiane ta¬ kiego sprzegla w przekroju podluznym, a fig. 9 — w przekroju poprzecznym wedlug linji E — F na fig. 8.Na wale 1, który w tym przypadku jest polaczony z kolem turbinowem, jest osa¬ dzone na stale kolo zapadkowe 2. Drugie wewnatrz uzebione kolo zapadkowe 3 jest polaczone z nieruchomemi czesciami pedni.Kolo przelaczajace, które ma byc laczone z kolem turbinowem, skoro jego liczba obro¬ tów przekracza liczbe obrotów kola turbi¬ nowego, a z drugiej strony ma byc unieru¬ chomione, gdy przy zmianie momentu obro¬ towego zaczyna obracac sie wstecz, jest po¬ laczone z pierscieniowym kadlubem zapad¬ kowym 4. Na kadlubie 4 znajduja sie dwa szeregi narzadów zapadkowych 5 i 6, wy¬ konanych w tym przypadku w postaci zapa¬ dek, z których zapadki 5 lacza sie z kolem zapadkowem 2, a zapadki 6 — z kolem za- padkowem 3.W celu unikniecia jednoczesnego dzia¬ lania obydwóch szeregów narzadów zapad¬ kowych (dla uproszczenia uwidoczniono tylko po jednej zapadce w kazdym szere¬ gu), kazda zapadka 5 jest polaczona z kaz¬ da zapadka 6 zapomoca lacznika 7. Dlugosc laczników 7 musi byc taka, ze gdy jeden szereg zapadek zwolni calkowicie odpo¬ wiednie kolo, drugi szereg zapadek zaczy¬ na zakleszczac sie w drugiem kole.Poniewaz przelaczanie szeregów zapa¬ dek musi sie odbywac w tej chwili, gdy wzgledny kierunek obrotu z jednej strony kola kierowniczego w stosunku do kola tur¬ binowego, a z drugiej strony kola przela¬ czajacego w stosunku do nieruchomych cze¬ sci pedni sie odwraca, wlaczanie wzglednie wylaczanie szeregów zapadek zapomoca polaczenia ciernego jest uzaleznione od wzglednego ruchu obrotowego odpowied¬ nich wienców zebów zapadkowych. W tym celu kazda zapadka 5 i 6 jest polaczona na stale z dzwignia 8 wzglednie 9. Wolne kon¬ ce 10 dzwigni 8 wspóldzialaja z pierscie¬ niem ciernym //, umocowanym na kole za¬ padkowem 2 lub na innej czesci, polaczonej z kolem turbinowem, a konce 12 dzwigni 9 — z pierscieniem ciernym 13, osadzonym na nieruchomej czesci pedni. Dzwignie 8, 9 tworza z odpowiedniemi zapadkami takie katy, a ich wolne konce sa tak uksztaltowa¬ ne, ze przy pelnem zakleszczeniu np. sze¬ regu zapadek 5 tylko dzwignie 8 sa pola¬ czone wskutek tarcia z pierscieniem 11, na¬ tomiast dzwignie 9 nie stykaja sie z pier¬ scieniem 13 i naodwrót, wskutek czego pod¬ czas ruchu wlaczaja sie tylko te dzwignie, które wzgledem swego pierscienia ciernego nie wykonywuja ruchu wzglednego, czyli podczas trwalego stanu nie ulegaja zuzyciu.W polozeniu, uwidocznionem na fig. 1, pierscien 4, a z nim obydwa szeregi zapa¬ dek obracaja sie w tym samym kierunku i z ta sama liczba obrotów, jak pierscien za¬ padkowy 2 i wal 1, czyli w kierunku strzal¬ ki. Samoczynne przelaczenie nastepuje wskutek tego, ze czesc pedni, polaczona z pierscieniem 4, a zatem takze ten pierscien zaczyna sie wolniej obracac, niz pierscien zapadkowy 2 i pierscien cierny 11. Przytem koniec 10 dzwigni 8 pozostaje chwilowo w polaczeniu z pierscieniem ciernym 11 i to¬ czy sie wskutek tego po nim. W ten sposób zapadka 5 zostaje odlaczona od kola za¬ padkowego 2 i jednoczesnie zapomoca lacz¬ nika 7 zostaje polaczony koniec 12 dzwigni 9 z pierscieniem ciernym 13. Poniewaz pier- — 4 —scien 4 obraca sie w tym okresie przebiegu przelaczania wzgledem nieruchomego pier¬ scienia ciernego 13 w kierunku obrotu strzalki zegara, a oprócz tego konce 10 i 12 obydwóch szeregów dzwigni 8 i 9 slizgaja sie na pierscieniach ciernych 11 i 13, oby¬ dwa szeregi zapadek 5 i 6 nie moga zakle- 7 szczyc sie w uzebieniach swych pierscieni zapadkowych.Skoro np. pierscien 4 sie zatrzyma i roz- ? pocznie obracac sie w kierunku odwrotnym do dotychczasowego kierunku obrotu, czyli jego wzgledny kierunek obrotu w stosunku do pierscienia zapadkowego 3 i pierscienia ciernego 13 odwróci sie, dzwignie cierne 9, a wraz z niemi zapadki 6 zostaja w kierun¬ ku obrotu wskazówki zegara przechylone okolo ich wspólnego punktu obrotu 15 w polozenie krancowe, czyli w polozenie za¬ kleszczenia zapadek 6. Wskutek tego takze zapadki 5 i polaczone z niemi na stale dzwi¬ gnie 8 zostaja przestawione w ich drugie polozenie krancowe okolo punktu obrotu 14 w kierunku przeciwnym do kierunku obro¬ tu wskazówki zegara, wskutek czego po¬ wierzchnie cierne konców 10 dzwigni odla¬ czaja sie od pierscienia ciernego 11. Skoro i pierscien 4 rozpocznie sie dalej obracac w kierunku strzalki zegara, toczy sie po¬ wierzchnia cierna konca 12 dzwigni na nie- * ruchomym pierscieniu ciernym 13, poczem wskutek posredniego polozenia szeregów zapadek 5 i 6 powtarza sie opisany przebieg w kierunku odwrotnym.W przykladzie wykonania wedlug fig. 2 i 3 uzyto zamiast dwóch szeregów zapa* dek 5 i 6 jeden szereg takich zapadek. Kaz¬ da zapadka 16 jest zaopatrzona w dwa ze¬ by 17, 18. Zab 17 wspóldziala z kolem za¬ padkowem 2, polaczonem z walem 1, a zab 18—z kolem zapadkowem 3, osadzonem na nieruchomej czesci pedni. Urzadzenie do samoczynnego przelaczania tworza dwa sprezynujace pierscienie cierne 19 i 20, wpuszczone czesciowo w boczne powierzch¬ nie kola zapadkowego, i dwie na kazdej stronie zapadki na stale osadzone dzwignie cierne 21, 22, które stale stykaja sie z pier¬ scieniami 19, 20.Gdy pierscien zapadkowy 4 wolniej sie obraca w kierunku wskazówki zegara niz pierscien zapadkowy 2, to wskutek tarcia miedzy pierscieniami 19, 20 z jednej strony i dzwigniami 21, 22 z drugiej strony zosta¬ ja te dzwignie zabierane w prawo, a zapad¬ ki 16 — wysuwane nazewnatrz, wskutek czego zeby 18 daza do zakleszczenia sie z kolem zapadkowem 3. Nie moze to jednak nastapic, dopóki pierscien 4 obraca sie je¬ szcze w kierunku strzalki zegara. Dopiero gdy pierscien 4 sie zatrzyma wzglednie roz¬ pocznie obracac sie wstecz, nastepuje za¬ kleszczenie.Urzadzenie wedlug fig. 2 i 3 nie umozli¬ wia wiec polozenia posredniego, w którem ani wewnetrzne 17, ani tez zewnetrzne zeby 18 nie bylyby zakleszczone. To urzadzenie nadaje sie zwlaszcza w tych przypadkach, gdy róznica liczby obrotów kól zapadko¬ wych 2 i 3 jest wzglednie mala lub gdy pierscien 4 z innych przyczyn pozostaje przy przelaczaniu tylko przez krótki okres czasu w stanie przejsciowym, czyli szybko maleje od liczby obrotów pierscienia 2 do liczby obrotów pierscienia 3 lub naodwrót.Zaleta w porównaniu z przykladem wyko¬ nania wedlug fig. 1 polega na tern, ze za¬ miast czterech przegubów jest tylko jeden przegub 23.Oczywiscie, mozna takze podwójny sze¬ reg zapadek wedlug fig. 2 rozrzadzac w ten sposób, ze przelaczanie odbywa sie po¬ przez polozenie posrednie, w którem ani ze¬ by 17, ani tez zeby 18 nie sa zakleszczone, stosujac np. narzady 7 — 13 (fig. 1), Za¬ miast zapadki 5 lub 6 stosuje sie wtedy po¬ dwójna zapadke 16, natomiast niepotrzeb¬ na zapadka 6 lub 5 sluzy jako dzwignia przegubowa do umocowania lacznika 7.W przykladzie wykonania wedlug fig. 4 i 5 zapadki sa zastapione krazkami 24, 25, umieszczonemi w odpowiednich wycie- — 5 —ciach pierscienia 4. Dolne powierzchnie 26, 27 wyciec sa tak pochylone, ze krazki 24 przy swym wzglednym ruchu w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówki zegara za¬ kleszczaja sie miedzy powierzchnia 26 i pierscieniem zakleszczajacym 28, osadzo¬ nym na wale 1. Odpowiednio do tego zakle¬ szczaja sie krazki 25 przy wzglednym ru¬ chu W kierunku wskazówki zegara w sto¬ sunku do pierscienia 4 miedzy dolna po¬ wierzchnia 27 i pierscieniem zapadkowym 29, polaczonym z nieruchomemi czesciami pedni. Do spowodowania samoczynnego przelaczenia sluza dwa pierscienie cierne 30, 31, obracajace sie razem z pierscieniem ciernym 28 i dociskane np. zapomoca spre¬ zyn 32, 33 do powierzchni czolowych kraz¬ ków 28.Skoro czesc pedni, polaczona z pierscie¬ niem 4, chce wyprzedzic pierscien zakle¬ szczajacy 28, polaczony z walem /, to pier¬ scienie cierne, obracajace sie razem z pier¬ scieniem 28 wtedy wolniej niz pierscien 4 w kierunku wskazówki zegara, przytrzymuja szereg krazków 24, wskutek czego te kraz¬ ki 24 zostaja wprowadzone w polozenie za¬ kleszczone i sprzegaja w ten sposób pier¬ scien 4 przy pomocy pierscienia 28 z walem /. Gdy pierscien 4 obraca sie wolniej w kie¬ runku obrotu wskazówki zegara niz pier¬ scienie cierne 30, 31, szereg krazków 24, a przy pomocy laczników 34, 35 takze krazki 25 zostaja przesuniete wzgledem pierscie¬ nia 4 w kierunku wskazówki zegara. Dopó¬ ki pierscien 4 wyprzedza pierscien 29 w kie¬ runku obrotu wskazówki zegara, pierscien 29, obracajacy sie wzglednie do krazków 25 w kierunku przeciwnym do kierunku ob¬ rotu wskazówki zegara, zapobiega zakle¬ szczaniu sie krazków 25. Dopiero gdy pier¬ scien 4 zacznie sie obracac w stosunku do pierscienia 29 w kierunku przeciwnym do obrotu wskazówki zegara, pierscien 4, a takze polaczona z nim czesc pedni zostaje sprzezona z pierscieniem zakleszczajacym.Sposób dzialania jest wiec podobny, jak w urzadzeniu wedlug fig. 2 i 3, czyli nie¬ ma posredniego polozenia, w którem oby¬ dwa szeregi krazków 24 i 25 nie stykaja sie jednoczesnie z odpowiedniemi pierscienia¬ mi 28, 29. W celu osiagniecia takiego polo- zenia posredniego mozna zastosowac np. druga pare sprezynujacych pierscieni cier¬ nych na zewnetrznym pierscieniu zakle¬ szczajacym 29, które, podobnie jak pier¬ scienie 30, 31 (fig. 5), sa na stronie, skiero¬ wanej ku stozkowym powierzchniom czolo¬ wym krazków 25, skosne, wskutek czego nacisk sprezyn dazy do oddalenia krazków od powierzchni zakleszczania pierscienia 29. Aby w czasie trwalego dzialania, gdy krazki 24 lub 25 sa zakleszczone, nieczyn¬ ny szereg krazków byl odsuniety nietylko od powierzchni zakleszczania, odpowiada¬ jacego temu szeregowi pierscienia zakle¬ szczajacego, lecz takze od odpowiedniej pary pierscieni ciernych, mozna np. w da¬ nym razie wygiete laczniki 34, 35 wodzic miedzy czopami 36, 37 lub podobnemi pro¬ wadnicami.W niektórych przypadkach nalezy na¬ rzady zakleszczajace kazdego szeregu uza¬ leznic od siebie w taki sposób, aby wszyst¬ kie narzady jednego szeregu byly rozrza¬ dzane jednakowo. Mozna to osiagnac w przykladzie wykonania wedlug fig. 1 zapo¬ moca dwóch pierscieni 2 i 3, wspólsrodko- wo osadzonych, z których mniejszy zapo¬ moca trzpieni i szczelin jest polaczony z dzwigniami ciernemi 8, a wiekszy w taki sam sposób z dzwigniami ciernemi 9. Moz¬ na takze taka zaleznosc nadac tylko jedne¬ mu szeregowi narzadów zakleszczajacych albo obydwa szeregi rozrzadzac zapomoca wspólnego pierscienia. W tym ostatnim przypadku dzialanie laczników 7, które sta¬ je sie wtedy zbedne, moze wykonywac pier¬ scien w ten sposób, ze sworznie 62, 63 wo¬ dza sie w odpowiednio rozmieszczonych szczelinach pierscienia.Przy uzyciu krazków zakleszczajacych wedlug fig. 4 i 5 mozna zastosowac równiez — 6 —po jednym pierscieniu dla obydwóch szere¬ gów krazków 24, 25 lub tez tylko jeden z tych szeregów zostaje odpowiednio pola¬ czony, W tym przypadku mozna równiez narzady obydwóch szeregów 24, 25 na kaz¬ dej stronie czolowej krazków rozrzadzac zapomoca pierscieni, po jednym z kazdej strony, W przykladzie wykonania wedlug fig. 2 i 3 potrzebny jest tez tylko jeden pierscien, który zapomoca trzpieni, umieszczonych w promieniowych szczelinach dzwigni cier¬ nych 22, rozrzadza te dzwignie, a wraz z niemi podwójne zapadki 16 w taki sam spo¬ sób.W opisanych przykladach wykonania wlacza sie i wylacza narzady zakleszczaja¬ ce w kierunku promieniowym. Na fig. 6 i 7 przedstawione sa przyklady wykonania, w których przez osiowy przesuw tulejowego narzadu zakleszczajacego 38 wzglednie 61, zaopatrzonego na koncach czolowym w ze¬ by lub kly 39, 40, sprzega sie czesci pedni, polaczone z pierscieniem 41, z walem 1 po¬ przez wieniec zebów 42 lub laczy z nieru¬ choma czescia pedni zapomoca zebów 43.Polaczenie cierne, potrzebne do. spowo¬ dowania przebiegu przelaczenia, dziala w kierunku osiowym i powstaje pod dziala¬ niem dwóch sprezynujacych pierscieni cier¬ nych 44, 45, obracajacych sie z narzadem zakleszczajacym 38 (fig, 6) i zaopatrzonych w nakladki 46, 47, oraz dwóch pierscieni ciernych 48, 49, z których jeden 48 jest po¬ laczony na stale z walem 1, a drugi 49 — z nieruchomemi czesciami pedni. Pierscienie cierne 44, 45 sa zapomoca sworzni 50, 51, sluzacych jednoczesnie jako prowadnice dla sprezyn 52, 53, polaczone z pierscieniem zakleszczajacym 38 w taki sposób, ze zla¬ cze cierne 44, 48 zostaje rozlaczone tuz przed rozpoczeciem zazebiania sie zebów 40, 43, i naodwrót. Skok sworzni sprezynu¬ jacych moze byc takze okreslany w ten sposób, ze obydwa zlacza cierne pozostaja czynne, az jedno ze sprzegiel 39, 42 lub 40, 43 zacznie chwytac. Ma to te zalete, ze sprezyny, dociskajace pierscienie cierne, moga byc slabsze, poniewaz obydwie grupy sprezyn az do zazebienia sie zebów pozo¬ staja czynne, lub tez gwint, sluzacy do prze¬ suwania narzadu 38 miedzy nim i narzadem 54, ma wiekszy skok, dzieki czemu osiaga sie szybsze wlaczanie sprzegiel, czyli skra¬ ca sie przesuw wlaczajacy.Równiez w tym przykladzie wykonania jest wlaczanie i wylaczanie sprzegiel 39, 42 wzglednie 40, 43 zalezne od wzglednego kierunku obrotu czesci pedni polaczonych z wiencami zebów. Gdy czesc pedni, polaczo¬ na z pierscieniem 41, obraca sie np. z licz¬ ba obrotów, znajdujaca sie miedzy liczba obrotów walu 1 i liczba obrotów czesci 49, która stanowi np. czesc oslony pedni, czyli liczba obrotów tej stalej czesci moze byc zero, narzad 38 zostaje przytrzymany w swem polozeniu posredniem, poniewaz o- bydwa zlacza cierne 44, 48 i 45, 49 dziala¬ ja w kierunkach przeciwnych, czyli staraja sie obracac narzad 38 w kierunkach od¬ wrotnych. Dzialania cierne tych dwóch zla¬ czy znosza sie, o ile wspólczynniki tarcia obydwóch zlaczy sa równe, wskutek czego narzad 38 pozostaje w polozeniu posred- niem.Gdyby wspólczynniki tarcia obydwóch zlaczy mialy byc niezupelnie jednakowe, to juz przez bardzo maly przesuw narzadu 38 z jego polozenia posredniego i spowodowa¬ ne w ten sposób rózne napiecia sprezyn 52 i 53 osiaga sie równowage sil ciernych w o- bydwóch zlaczach ciernych.Gdy jednak czesc pedni, polaczona z pierscieniem 41, zaczyna wyprzedzac wal /, zostaje przesunieta w prawo ku pierscienio¬ wi 42, poniewaz obydwa zlacza cierne 44, 48 i 45, 49 daza do przytrzymania narzadu 38 przeciw kierunkowi wyprzedzania, a wiec w tym samym kierunku, wówczas dziala gwint 54 o odpowiednim skoku (lewy gwint), wskutek czego zeby 39 i 42 zazebia¬ ja sie i przylegaja jeden do drugiego tak, iz — 7 —Gasasc pedni, polaczona z pierscieniem 41, musi przenosic swój moment obrotowy na wal /. Gdy ta czesc pedni obraca sie wstecz, przebieg odbywa sie w odwrotnym porzad¬ ku, czyli pierscien 41 przestawia sie w po¬ lozenie posrednie.Gdy pierscien 41 usiluje pod dzialaniem polaczonej z nim czesci pedni obracac sie w kierunku odwrotnym do kierunku obrotu walu 1 oraz czesci pedni, polaczonej z pier¬ scieniem 49, czyli obracac sie wstecz, to pierscien ten 41 zostaje równiez przytrzy¬ many, wskutek czego pod dzialaniem gwin¬ tu 54 pierscien 38 zostaje przesuniety w le¬ wo ku pierscieniowi zakleszczajacemu 43 az do zupelnego sprzegniecia sie zebów 40, 43.Gdy narzady sprzegowe 39, 40, 42, 43 sa wykonane w postaci klów, nalezy ich po¬ wierzchnie czolowe, czyli te powierzchnie kazdego kla, które w stanie wylaczonym sa zwrócone do przeciwleglego pierscienia klo¬ wego, wykonac skosnie, odpowiednio do skoku gwintu 54 lub jeszcze nieco bardziej skosne. Czolowe powierzchnie klów tworza wtedy odcinki boków kilkozwojowego gwin¬ tu, którego skok jest taki sam lub wiekszy, niz skok gwintu 54. W ten sposób zapobiega sie zakleszczaniu sie jednego kla na dru¬ gim, gdy przy wlaczaniu wskazanych pier¬ scieni kiel nie znajduje sie przypadkowo dokladnie naprzeciw wyzlobienia.W celu unikniecia wywierania w stanie wylaczonym szkodliwego osiowego dziala¬ nia na wal 1 wzglednie polaczona z pier¬ scieniem 49 czesc pedni przez narzad 38 po¬ przez zeby 42 lub 43 wskutek cisnienia, wy¬ wieranego przez gwint 54, suw narzadu 38 jest ograniczony zapomoca zderzaków 64, 65, znajdujacych sie na pierscieniu 41, zao¬ patrzonym w gwint napedzajacy. W ten sposób jest utworzone polaczenie miedzy pierscieniem 41 i tuleja 38.Urzadzenie wedlug fig. 7 rózni sie od poprzedniego tytko tern, ze pierscienie cier¬ ne 55, 56 nie obracaja sie tak, jak pierscie¬ nie 44, 45 (fig. 6) z tuleja 38, lecz sa pola¬ czone z wiencami uzebionemi 42 i 43. Spre¬ zynujace sworznie 57, 58 (fig. 7) nie sa wo¬ bec tego osadzone w tulei 38, lecz w rozsze¬ rzeniach pierscieni 59, 60, na których znaj¬ duja sie uzebienia 42, 43.W celu powiekszenia tarcia mozna rów¬ niez, jak uwidoczniono na fig, 7, powierzch¬ nie cierne pierscieni 55, 56, a odpowiednio do tego przeciwlegle powierzchnie cierne w tulei 61, wykonac w postaci powierzchni stozkowych. To samo odnosi sie takze do przykladu wedlug fig. 6.Stosunki tarcia i przenoszenia sily okre¬ slaja nastepujace wzory.Gdy P oznacza sile, z która sprezyny dociskaja pierscienie cierne do powierzch¬ ni oporowej, R — sredni promien pierscie¬ ni ciernych, a ju — wspólczynnik tarcia mie¬ dzy pierscieniem ciernym i powierzchnia o- porowa, na tuleje 38 jest wywierany mo¬ ment Md = P .R. u 1) Jezeli w dalszym ciagu r oznacza sred¬ ni promien gwintu, a — kat wzniesienia, a q — kat tarcia gwintu, to moment obrotowy M f wytwarza na tulei sile osiowa Q, okre¬ slona przez Md =Q.r. tg (a + q) 2) Z równan 1 i 2 wynika Q.tg[a + e)=P./*-~ r Warunkiem do samoczynnego sprzegania sie tulei w opisany sposób w obydwóch kierunkach jest Q P Z tego wynika wedlug równania 1. ze musi byc spelniony warunek tg [<* + o) < P r — 8 —Gdy stasuje sie powierzchnie cierne we¬ dlug fig. 7, to otrzymuje sie *S {<* + Q) r sin p Zamiast wspomnianych dwóch zlaczy ciernych do powodowania wzglednie prze¬ prowadzania przebiegu wylaczania mozna zastosowac po jednem samoczynnem urza¬ dzeniu zapadkowem, w którem jednak na¬ rzady zapadkowe, np. zapadki musza byc osadzone w kierunku zakleszczania spre¬ zyscie w odstepach, odpowiadajacych po¬ dzialowi pomiedzy klami. W takiem urza¬ dzeniu trzeba jednak przed wlaczeniem sprzegla odsunac nieprzylaczone pomocni¬ cze urzadzenie zapadkowe wzglednie je¬ go narzady, wykonane np. w postaci pla¬ skich sprezyn.Fig. 8 i 9 przedstawiaja podwójne sprze¬ glo, wykonane wedlug niniejszego wynalaz¬ ku. Na tulei 62 jest zapomoca gwintu 70 o- sadzona przesuwnie tuleja 75, która na bo¬ kach posiada kly 76 i 77. Kly 76 moga sie zakleszczac z klami 78 pierscienia 63, osa¬ dzonego na wale 1, a kly 77 — z klami 79, znajdujacemi sie na oslonie 74.W wycieciu pochwy 75 znajduje sie dzielony pierscien 71, rozpierany sprezyna¬ mi 80 (fig. 9) i zabezpieczony zapomoca czopów 72 przeciw obrotowi na pochwie 75.Pierscien 71, zaopatrzony w nakladki cier¬ ne 73, jest dociskany do wewnetrznej po¬ wierzchni dwóch bebnów 63*, 74*, znajduja¬ cych sie na stalej oslonie 74 i na pierscie¬ niu 63, przymocowanym do walu 1. W tym przypadku dziala pierscien cierny promie¬ niowo, a wiec prostopadle do osiowego ru¬ chu zakleszczajacego tulei 75. Gdy wal /, a z nim pierscien 63 obracaja sie w kierunku strzalki z liczba obrotów n i gdy tuleja 62 chce wal / wyprzedzic, jest ona, dopóki liczba obrotów jest mniejsza niz n, przy¬ trzymana w polozeniu posredniem, ponie¬ waz dzialanie cierne wzglednie wstecz ob¬ racajacego sie bebna 63'-i naprzód obraca¬ jacego sie bebna turbinowego 74* oddziaty- wuja w kierunkach przeciwnych i przy jed¬ nakowych wspólczynnikach tarcia znosza sie. Dopiero gdy'tuleja 75 wyprzedzi kolo turbinowe wzglednie wal napedzany, sumu¬ ja sie sily cierne, kly 76 zakleszczaja sie z klami 78, a pierscien cierny opuszcza beben 63* i zostaje wciagniety do bebna 74*, przy¬ mocowanego do turbiny. Ten sam przebieg powtarza sie w kierunku odwrotnym przy opóznieniu i pózniejszem wzglednem obro¬ cie wstecz kola przelaczajacego. Przy wspomnianym kierunku obrotu gwint wla¬ czajacy musi byc lewy. Poniewaz tuleja 75 w urzadzeniach z osiowo osadzonemi na¬ kladkami ciernemi od chwili rozlaczenia az do polozenia posredniego jest w spoczynku wzgledem czesci, z która byla poprzednio sprzezona, a w polozeniu posredniem musi wskutek wzajemnego znoszenia dzialania ciernego miec liczbe obrotów kola przela¬ czajacego, moze sie zdarzyc, ze nakladki cierne lub pomocnicze zapadki odrzuca przy zbyt naglem przyspieszeniu lub opóz¬ nieniu tuleje na kly, która pod dzialaniem sily sprezyn otrzymuje dodatkowe przy¬ spieszenie. Przytem kly moga zostac uszko¬ dzone, poniewaz nie zdazyly one jeszcze zaczepic sie mocno.Przy wykonaniu wedlug niniejszego wy¬ nalazku odpadaja nietylko osiowe sily spre¬ zyn, lecz pochwa musi przy wylaczaniu przezwyciezyc osiowe tarcie P . u w pier¬ scieniu. Bebny moga byc wykonane na kon¬ cach 63**, 74** nieco stozkowe i zaokraglo¬ ne, wobec czego pochwa napotyka na prze¬ szkode dopiero, gdy dzialania cierne oby¬ dwóch bebnów sie sumuja. Poniewaz prze¬ laczanie moze sie odbywac przy róznych liczbach obrotów, a sily docisku zapomoca sily odsrodkowej wahaja sie w duzych gra¬ nicach, nalezy wykonac pierscienie cierne z metali lekkich.Oczywiscie, zastosowanie takich po¬ dwójnych sprzegiel nie ogranicza sie do pedni hydraulicznych, lecz moga one byc — 9 —uzyte w lych wszystkich przypadkach, w których czesc pedni naprzemian sprzega sie z czescia wirujaca i wolniej biegnaca, nie¬ ruchoma lub obracajaca sie w kierunku przeciwnym. Urzadzenie moze byc takze po wyposazeniu tylko w jedno sprzeglo klowe uzyte jako wolny bieg. PL