Stwierdzono, ze produkty, otrzymane dzialaniem chloru na materjaly, zawiera¬ jace wegiel, jak rózne gatunki wegla, torf, drzewo lub podobne, stanowia po ich zo¬ bojetnieniu srodkami zasadowemi, zwla¬ szcza amonjakiem, doskonale nawozy.Jako materjaly wyjsciowe wchodza w rachube z wegli przedewszystkiem wegiel brunatny, wegiel humusowy, ponadto we¬ gle kamienne, wegiel drzewny, wegiel ak¬ tywny oraz produkty koksowania, jak koks, pozostalosc po weglu brunatnym, koks torfowy, stale pozostalosci ekstrak¬ cji wegli lub uwodorniania ich pod cisnie-1 niem, jak równiez inne odpadki, zawiera¬ jace wegiel. Prócz tego mozna stosowac odpadki drzewne, jak maczke drzewna, lignine, celuloze i t. d.Traktowanie chlorem materjalów wyj¬ sciowych, zawierajacych wegiel, przepro¬ wadza sie najlepiej w ten sposób, iz prze¬ puszcza sie przez nie chlor w postaci ga¬ zu w zwyklej temperaturze. W celu unik¬ niecia nadmiernego ogrzania mozna roz¬ cienczyc chlor innemi gazami, np. powie¬ trzem, azotem, dwutlenkiem wegla. Za¬ miast gazowego chloru mozna stosowac w pewnych warunkach podchloryny, np. wapno chlorowane. W niektórych przy¬ padkach, np. przy stosowaniu zweglo¬ nych juz substancyj, mozna uskutecznic traktowanie chlorem równiez w podwyz-szonych temperaturach (az do temperatu¬ ry zaru). Korzystnie jest pracowac w obec¬ nosci wilgoci. W tym celu dobrze jest zwilzyc wyjsciowy materjal weglowy albo tez nasycic gaz, zawierajacy chlor, para wodna. Traktowanie substancyj weglo¬ wych chlorem mozna równiez przeprowa¬ dzic w wodnej zawiesinie. Mozna równiez stosowac ciekly chlor albo traktowac ma¬ terjal chlorem pod cisnieniem. Najlepiej jest przepuszczac chlor kolejno przez dwa lub kilka naczyn, wypelnionych materja- lem weglowym* Korzystne jest równiez stosowanie rur obrotowych lub rur nieru¬ chomych, zaopatrzonych w slimacznice, przez które traktowany materjal stale sie przeprowadza. Po skonczonej reakcji, przebiegajacej z wydzielaniem ciepla, wypedza sie nadmiar chloru i glówna ilosc zaabsorbowanego chlorowodoru przy po¬ mocy strumienia powietrza, ewentualnie ogrzewajac. Z ostatniego naczynia winien uchodzic chlorowodór, mozliwie pozbawio¬ ny chloru.Do zobojetniania stosuje sie zasady, nie dzialajace szkodliwie na rosliny, a prze¬ ciwnie posiadajace wartosc nawozowa.Zobojetnianie mozna uskuteczniac np. przez przepuszczanie amonjaku gazowego, ewentualnie pod cisnieniem, przez zwilze¬ nie wodnym roztworem amonjaku, przez dzialanie cieklym amonjakiem, przez zmieszanie z weglanem, dwuweglanem lub karbaminianem amonu albo tez przez zwilzenie roztworem tychze soli. Do zobo¬ jetniania mozna równiez stosowac potaz, sode, tlenek lub weglan wapnia lub ich mieszaniny. Produkt mozna przed trakto¬ waniem, podczas niego lub po niem mie¬ szac z innemi solami nawozowemi lub z kwasami takiemi, jak kwas fosforowy lub azotowy, najlepiej w takim stosunku, aby otrzymac jako (produkt koncowy odpo¬ wiedni nawóz pelny. Zobojetnianie stale- mi srodkami zobojetniajacemi i dodawa¬ nie dalszych soli nawozowych uskutecznia sie najlepiej w mechanicznej mieszarek, zwlaszcza w gniotowniku.Uzyskane produkty wykazuja wybitne dzialanie nawozowe, podobne do dziala¬ nia kwasów huminowych i huminianów, z ta róznica, ze wskutek wytworzenia sie przy traktowaniu chlorem kwasnych grup substancje weglowe, potraktowane chlo¬ rem, moga pobrac znacznie wieksze ilosci srodków zasadowych. Przy zastosowaniu amonjaku, jako srodka zobojetniajacego, mozna np. uzyskac produkty, zawierajace do 10% latwo przyswajalnego azotu.Przy stosowaniu substancyj niezweglo- nych, zawierajacych wegiel, np. wegla brunatnego, uzyskuje sie produkty prze¬ waznie rozpuszczalne w wodzie, co jest bardzo korzystne przy uzyciu ich jako na¬ wozów.Sposób niniejszy mozna polaczyc z przeróbka surowych fosforytów, traktujac materjaly, zawierajace wegiel, razem z surowemi fosforytami. Przy dzialaniu chloru na materjal weglowy tworzy sie kwas solny, który rozklada surowy fosfo¬ ryt. Mieszanine np. wegla z fosforytem za¬ daje sie mala iloscia wody i przepuszcza przez mase albo ponad nia chlor gazowy.Jesli stosowany materjal weglowy zawiera juz dostateczna ilosc wody, mozna prze¬ prowadzic chlorowanie równiez bez dopro¬ wadzania wilgoci. Przy zachowaniu odpo¬ wiednich stosunków ilosciowych mozna przeprowadzic, praktycznie biorac, calkowi¬ ta ilosc kwasu fosforowego, zawarta w su¬ rowym fosforycie, w stan rozpuszczalny.Do mieszaniny wegla z fosforytem moz¬ na przed traktowaniem chlorem dodac roz¬ puszczalnych w wodzie siarczanów, najle¬ piej siarczanu potasowca lub amonu, w ce¬ lu przeprowadzenia tworzacego sie chlorku wapnia w gips.Przez zobojetnienie produktu amonja¬ kiem i dodanie soli potasowych uzyskuje sie nawóz pelny, zawierajacy wszystkie skladniki pokarmowe dla roslin w przy- — 2 —swa.fcWj fxostad i fC^nacwóacy &i$ <*ta«a zawartoscia «Q3fMiS0£gallnego w^b, -wy¬ wierajacego rówróei iwzyatoy wjptyw ne. rozwój #ostin. Mowo^y peLae tego u wysiewaja sie bardzo dobrze i moga byc dlugi iCMS przechowywane. Rr^ez doda¬ nie takich nawozów do soli n&w^oeowyoh, sklonnych do spiekania sie, imozna rnawsrt znacznie ostartnich. Nawozy nalaeku mocna prasowac -na tabletki, co w ^pewnych przypadkach #L§*twia da^ke- wanie.Mieszaniny surowego ipafcrytu i ma- ierjalju, jzawiesajacego wsgtel, mozna t*ciw- niez traktowac nie tcblosfim, k&e zmtessa- nina ichloiró ii dwutlenku ^siarki. jfagli :ttfi^ szanma nie zawiera do$i*dec^Me[j ?ilos wody, dodaie sie jes^c^e ftyte rwc^, jiby dwuttenek rsiarJki jinógl f&agflWftc * QhW- remswadlu£ równania: S02 + Cl2 + 2H20 = H^SO^ + 2TfCL Poniewaz,chlor .Reaguje .równiez ? otfe- glani, jprayfizem wegiel pobiega chlor i wy Iwassa ^sie chlorowodór, rkor^ystnie jjest pracowac z i^admiauGsm chloru. Do ro^kla^- du surowego josforytu sluzy jpissytem solny, pKytworfsony ^sasówao -dzialaniem chloru na wegiel, jak tez cpcrae reakgje chloru 7 .dwutlenkiem siarki.W porównaniu z .pwypadkiem stoso¬ wania Aylkp ^sanw&go ^chloru tego jrodftftiu postepowanie przedstawia ?»sr£g Jsorzy- sci. Poniesc pftw ilosc wegla 4»Qze przy przemianie ^ ..chlorem ^ytw&czyc .tyl¬ ko pewna okreslona ilosc kwasu solnego, istnieje w przypadku stosowania samego chloru ^gcauica, ^okreslajaca pewna mini¬ malna ilosc wegla. Przez dodanie dwu¬ tlenku -siarki wytwarza -sie, niezaleznie od ilosci wegla, prey ^pomocy obecnej wiljgo- ci dodatkowy kwas do rozkladu -Jjogforytsi, tek iz -mozna ilosc wegla -.w stosunku do fosforytu znacznie zmniejszyc. Dzieki te¬ mu ftioina wytwarzac nawozy, zawieraja¬ ca odpw¥iedoio wieksza ilosc srodka po¬ karmowego dla roslin, 4 jtiwnocsesnie «mnfcjs»yc *gotoa ilosc £azów, stonowa¬ nych do wakacji.'Pon^dte *tcgpKtij$ sie w ten sposób uawós, iftisbuej sdfctny 4o iprwohowywa- riia, jgdyz ipr*y ^rcwWftdzie iosfer^w two- i»y sne gips, poauwlaiaoy z^lobosc wiaza¬ nia iwosiy. P }eat ruboesisy w sblor, rnie f*ay ^stwow^niu samego vchlouu, pwy 7f»wo«niu isostn, atfazliwysL tna chlor, bardzo ikpesysrtue wyniW O&iaga Sie równiez a- Mferarjacyrfh wegifcl, * SllJSHtfycli 4o$foay- t&W, ijasli s&misKrt efibtofju alhp &mz -flLa^) atomie sie (tteftki 29S€^tu ^ iposfe^i ^olnsj lub *wkg&r&h /2wfesRCf5ii nad^k $ie j§^- zy jnitffiS^w^ ^tr^n^wane p*ay il^teH- ty^ensm spalftnili .^monjaku. ^Odd^ielne dwws¥^d«aflie -wilgCHai ^^t »^w izm WEy- pftdku #wylafe ^b^t^Sf^f ipotwmz ^ajs^ ctteiB^aEiywiaiiie tp^py .^skiiiu #mw^ksif ^tj^fer^ja naogól^aBe wodna.RiSiy stosowaniu wegli, wwier^taay^ wilgpc i^rturalna, -moze byc rnatofmast )r^e- l?za skorzystaja d*iunieeie ;z ^*PW rmfeo^" wygh ^wilgoci, ^calkowicie .albo czesciowo.Mazna równiez z koraysoia stosowac kwas azotowy. Równiez nadaja sie-miesza¬ niny, ;^^w^tajace ^hlor^k -fiitrozylu i tlen.Mozna *®p. -wyzyskac do niniefsaego -spo¬ sobu gazy, zawierajace chlorek nitrozylu, otrzymane przez przemiane chlorków pó- tasowi^owych pmy pomocy kwasu azoto¬ wego lub gazów -nitrozawych. W ^pewnych pr^ypadfoLftb korzystnie j^t p^dd^c ^Wo- *sk xnUrp?ylu wdnialani|i t^sfalpnemu, -w ce¬ lu rozlozenia go -na .tlenki ^«otu -i chlor; mozna fto ,uskutec3fiic-w./p^^y^omcicy im- talfe^tora ^Jbo dziakuwn *sW*^nego .kwa¬ su azotowego ,oa ga^y, .zawierajace ohlo- rekoitro^ylu.Przykfed J. ,V5(«giel bru^tny ze srpd- kowych Ni^mi^c, zawfefAiacy ^wilgoc m- — 3 —turalna, traktuje sie chlorem gazowym.Wegiel wiaze pewna okreslona ilosc chlo¬ ru, ogrzewajac sie przytern; równoczesnie tworzy sie kwas solny w ilosci podwójnej w stosunku do zwiazanego chloru. Utwo¬ rzony kwas solny zostaje pochloniety w przewaznej czesci przez wilgotny wegiel.Po krótkiem przedmuchaniu powietrzem zobojetnia sie mase amonjakiem lub dwu¬ weglanem amonu i nastepnie suszy. Otrzy¬ muje sie nawóz azotowo-weglowy o za^ wartosci 11.6% azotu amonjakalnego (5.9% zwiazanego jako chlorek amonu, a 5.7% zwiazanego z weglem), 30% chloru, 29% wegla i 3.6% wody. Substancja we¬ glowa jest rozpuszczalna w 65%. Ten sam wegiel brunatny zawiera po dzialaniu nan amonjakiem bez uprzedniego dzialania chlorem 0.75 % azotu w postaci azotu amo¬ njakalnego i 4% wegla rozpuszczalnego.Przyklad IL Mieszanine, skladajaca sie z 2100 czesci wagowych wilgotnego we¬ gla humusowego oraz 700 czesci mielone¬ go fosforytu Pebble, traktuje sie chlorem gazowym tak dlugo, az rozlozy sie calko¬ wita ilosc fosforytu. Nastepnie miesza sie mase w gniotowniku z 1200 czesciami dwu¬ weglanu amonu i 450 czesciami chlorku potasu. Otrzymuje sie nawóz, zawierajacy wegiel, który równoczesnie zawiera azot, kwas fosforowy i potas w postaci latwo przyswajalnej przez rosliny, Zamiast we¬ gla humusowego mozna uzyc tej samej ilo¬ sci wegla brunatnego.Przyklad III. 1000 czesci wilgotnego wegla humusowego miesza sie z 350 cze¬ sciami mielonego fosforytu i 280 czesciami siarczanu potasu. Przez mieszanine prze¬ puszcza sie tak dlugo chlor gazowy, az kwas fosforowy, zawarty w fosforycie, przejdzie, praktycznie biorac, calkowicie w postac rozpuszczalna w wodzie. Do o- trzymanego produktu wprowadza sie na¬ stepnie przez krótki czas wpierw powie¬ trze, a nastepnie amonjak gazowy az do odczynu alkalicznego. Uzyskuje sie bez¬ posrednio suchy produkt, zawierajacy, prócz znacznej ilosci latwo rozpuszczal¬ nego wegla, azot, kwas fosforowy i potas, w postaci latwo przyswajalnej przez ro¬ sliny.Przyklad IV. 1000 czesci zmielonego surowego fosforytu i 1000 czesci wilgotne¬ go wegla brunatnego ze srodkowych Nie¬ miec miesza sie dokladnie i traktuje mie¬ szanina gazowa, skladajaca sie z 75% chloru i 25% dwutlenku siarki/ Podczas reakcji 600 czesci chloru i 200 czesci dwu¬ tlenku siarki ulega zwiazaniu. Do pro¬ duktu po przedmuchaniu powietrzem wpro¬ wadza sie 1270 czesci dwuweglanu amonu i 635 czesci technicznego chlorku potasu (57% KJD). Otrzymuje sie pelny nawóz, zawierajacy wegiel, o zawartosci 5.4% a- zotu amonjakalnego, 9% kwasu fosforo¬ wego, rozpuszczalnego w kwasie cytryno¬ wym, i 9.9% potasu, rozpuszczalnego w wodzie.Przyklad V. 800 czesci wegla humu¬ sowego miesza sie dokladnie z 300 cze¬ sciami fosforytu Pebble i przepuszcza przez mieszanine w ciagu kilku godzin ga¬ zy, zawierajace tlenki azotu, uzyskane przez katalityczne spalanie amonjaku.Kwasny produkt rozkladu traktuje sie na¬ stepnie amonjakiem. Produkt ostateczny zawiera 8,67% azotu (7.17% azotu rozpu¬ szczalnego w wodzie, 4.19% w postaci a- zotu amonjakalnego i 2.86% w postaci azo¬ tu azotanowego) i 9.1% P90^ (0.48% roz¬ puszczalnego w wodzie i 8.73% rozpu¬ szczalnego w kwasie cytrynowym). PL