Przedmiotem wynalazku jest srodek do selektywnego oddzielania od siebie warstw metali ze zlota, srebra, palladu, miedzi i niklu* Znane sa liczne srodki i sposoby, które sluza do oddzielania warstw metali szlachet¬ nych. Warstwy metali szlachetnych znajduja sie na róznych przedmiotach obrabianych z metali i niemetali i sa nanoszone sposobami chemicznymi albo elektrochemicznymi.Opis patentowy USA nr 2 649 361 podaje srodek, który sklada sie z cyjanku sodu, nitro- benzenosulfonianu sodu i wodorotlenku sodu. Opis patentowy USA nr 3 242 090 opisuje inny srodek, który sklada sie z soli kompleksowej czterocyjanku metalu i z nitropodstawionego zwiazku, aromatycznego, który moze stanowic np. kwas nitrobenzenosulfonowy, kwas nitrobenzoeso¬ wy, nitrochlorobenzen, nitrofenol albo nltrobenzaldehyd. Ten srodek wykazuje srednia selek¬ tywnosc w odniesieniu do cynku, kadmu i miedzi. Opis patentowy USA nr 3 935 005 podaje jako dalsze rozwiniecie srodek w postaci proszku do oddzielania zlota i srebra* Ta sucha proszkowa mie¬ szanina nadaje sie do szybkiego przygotowania wodnej kapieli do oddzielania i daje nadzwyczaj skuteczny roztwór do oddzielania zlota i srebra w przypadku róznych substancji nosnych.Sklad suchej mieszaniny proszkowej jest nastepujacy: 78,0-95% rozpuszczalnego cyjanku, np. cyjanku metalu alkalicznego albo amonu, albo ich mie¬ szaniny jako skladnika kompleksotwórczego, 0,01-5*0% zwiazku olowiu i bizmutu jako przyspie¬ szacza rozpuszczania, 0,01-5f0# rozpuszczalnego zwiazku litu jako przyspieszacza rozpuszczania, 5,0-22,0% rozpuszczalnej w wodzie i podstawionej w pierscieniu soli metalu alkalicznego albo soli amonowej kwasu nitrobenzoesowego, np. kwasu metylonitrobenzoesowego, chloronitrobenzeno- sulfamidu, kwasu aminonitrobenzoesowego, kwasu chloronitrobenzoesowego.2 143 003 Roztwór przygotowany z wyzej wymi»nionego skladu mozna stosowac w temperaturze 18-55°C do odlaczania powlok z metali szlachetnych.Ze wzgledu na wysoka cene metali szlachetnych duze znaczenie ma calkowite i zwiazane z wysoka czystoscia gospodarcze odzyskiwanie oddzielonego metalu. Szczególnie wazne jest szyb¬ kie oddzielanie metalu szlachetnego za pomoca roztworu do oddzielania jak równiez nieniszczaca obróbka materialu nosnego* Znane srodki nie spelniaja tego wymagania w wystarczajacej mierze.Stwierdzono, ze szybkosc i selektywnosc dzialania srodków, które skladaja sie z pochod¬ nych kwasu nitrobenzoesowego i z zasadowego roztworu rozpuszczalnego w wodzie cyjanku metalu alkalicznego, mozna zwiekszyc w znacznej mierze, jesli zawieraja one jako substancje dodatkowa halogenki metali alkalicznych albo ich mieszaniny, pochodne antrachinonu i antracenu, które w duzej mierze sa rozpuszczalne w alkalicznej wodzie i sa zdolne do absorpcji, oraz zawieraja substancje kompleksotwórcza, celowo glikokol, i jesli ilosc cyjanku metalu alkalicznego dobierze sie w zaleznosci od oddzielanego metalu i substancji nosnej.Rrzedmiotem wynalazku jest srodek do selektywnego oddzielania od siebie warstw metali ze zlota, srebra, palladu, miedzi i niklu, zawierajacy pochodna kwasu nitrobenzoesowego i cy¬ janek rozpuszczalny w wodzie, zwlaszcza zasadowy roztwór cyjanku metalu alkalicznego i który sklada sie z 5-40 g/l kwasu nitrobenzoesowego 0,001 - 25 g/l halogenku metalu alkalicznego albo halogenku amonu, ewentualnie 0,01-5 g/l pochodnych antrachinonu albo antracenu, które wykazuja duza zdolnosc absorpcji i sa rozpuszczalne w wodzie zasadowej i ewentualnie z 20-70 g/l substancji kompleksotwórczej, korzystnie glikokolu i z 8-150 g/l cyjanku metalu alkalicznego, który jest wybrany w zaleznosci od oddzielanego metalu i materialu nosnego* Jesli srodek wedlug wynalazku ma byc stosowany do selektywnego oddzielania srebra, wówczas sklada sie on obok pochodnej kwasu nitrobenzoesowego i zasadowego roztworu cyjanku me¬ talu alkalicznego tylko z pochodnych antrachinonu albo antracenu i glikokolu, poniewaz zasto¬ sowanie halogenku metalu alkalicznego prowadzi do tworzenia halogenku srebra, i tym samym ha¬ muje oddzielanie srebra.Jesli srodek wedlug wynalazku ma byc stosowany do oddzielania miedzi i niklu, wówczas sklada sie on obok pochodnej kwasu nitrobenzoesowego i zasadowego roztworu cyjanku metalu alkalicznego tylko z halogenku metalu alkalicznego.Doswiadczenia wykazuja, ze szybkosc oddzielania dla srodka wedlug wynalazku jest naj¬ wieksza Jesli jako halogenek metalu alkalicznego lub amonu stosuje sie rózne mieszaniny halo¬ genków w nastepujacych proporcjach: 0,1-20 g/l chlorku metalu alkalicznego, korzystnie chlorku potasu albo amonu, 0,01-2 g/l bromku metalu alkalicznego, korzystnie bromku potasu albo amonu, 0,001-1 g/l jodku metalu alkalicz¬ nego, korzystnie jodku potasu albo amonu. Ta mieszanina halogenków zwieksza szybkosc oddziela¬ nia zlota i palladu o 10-15#.Mechanizm dzialania mieszaniny halogenków nalezy wyjasnic chwilowym tworzeniem chloro- wcocyjanu, który w zasadowym roztworze natychmiast ulega uwodornieniu tym samym obok cyjanu nie gromadza sie w ukladzie dalsze substancje trujace.Selektywnosc srodka zwieksza sie za pomoca pochodnych antrachinonu albo antracenu, które maja duza zdolnosc absorpcji i sa rozpuszczalne w wodzie, w ten sposób, ze znajdujace sie w preparacie pochodne kwasu nitrobenzoesowego dzialaja jako srodki utleniajace, tlenki metali szlachetnych natychmiast wchodza w reakcje z obecnymi cyjankami metali alkalicznych, tworza sie ich kompleksy, po oddzieleniu warstwy metalu szlachetnego na powierzchni mniej szlachetnego metalu podloza, np. na powierzchni miedzi i niklu tworza sie tlenki, których od¬ dzielenie jest spowolnione przez absorpcje farb o duzym ciezarze czasteczkowym i momencie dipolowym.Przy oddzieleniu srebra wystepuje znaczny problem cementowania z powrotem oddzielone¬ go srebra w przypadku róznych metali podloza, jak np. miedz, stop miedzi i cynk. Szybkosc cementowania powrotnego zostaje obnizona w znacznej mierze przez glikokol zawarty w skladzie srodka wedlug wynalazku* Ta zawartosc*glikokolu wiaze srebro w postaci kompleksowej, przy czym w tym samym czasie szybkosc oddzielania nie zostaje zmniejszona. Koncowy moment rozpusz¬ czania mozna okreslic, przeprowadzajac oddzielanie w wirówce, kolejno 2-3 razy w zbiorniku do rozpuszczenia w przeciwpradzie*143 003 3 Selektywnosc srodka wedlug wynalazku mozna zwiekszyc w ten sposób, ze wybiera sie cyjanek metalu alkalicznego w zaleznosci rozpuszczonego metalu 1 substancji nosneji W badaniach uzyskano najlepsze wyniki przy nastepujacej zawartosci cyjanku metalu alkalicznego: odlacza¬ nie srebra od metalu podloza miedz-nikiel: 20-50 g/l, odlaczanie palladu od metalu podloza miedz-nikieli 30-50 g/l, odlaczanie zlota od metalu podloza miedf-nikiel: 8*20 g/l, odlacza¬ nie miedzi albo miedzi-niklu od metalu podloza-zelaza: 80-100 g/l, odlaczanie zlota, srebra, palladu od substancji nosnych szkla, porcelany i tworzyw sztucznych: 10-50 g/li Wynalazek blizej objasniaja ponizsze przykladyi Przyklad Ii Do selektywnego oddzielania zlota od poniklowanego metalu podloza - miedzi stosuje sie srodek o nastepujacym skladzie: m-nitrobenzoesan potasu - 5-40 g/l, chlorek amonu - 0,1-20 g/l, bromek potasu - 0,1-2 g/l, Jodek potasu - 0,001-1 g/l, zielen alizarynowa - 0,001-1 g/l, cyjanek potasu - 10-50 g/l, albo cyjanek sodu - 8-40 g/l.Oddzielanie przeprowadza sie za pomoca tego srodka w wirówce w temperaturze 30-70 C.Osiagalna szybkosc oddzielania wynosi 0,5-2 mikronów/minute* ft*zy zastosowaniu takiej samej ilosci chloronitrobenzoesanu potasu przeprowadza sie oddzielanie w temperaturze 20-50°Ci Przyklad Iii Do selektywnego oddzielania palladu od poniklowanego metalu pod¬ loza stosuje sie srodek wymieniony w przykladzie I, z ta róznica, ze jako cyjanek stosuje sie 10-80 g/l cyjanku potasu (albo 8-60 g/l cyjanku sodu).Przyklad Uli Do selektywnego oddzielania srebra od poniklowanego metalu podlo¬ za stosuje sie srodek o nastepujacym skladzie: m-nitrobenzoesan potasu 5-40 g/l, zielen aliza¬ rynowa - 0,01-5 g/lf glikokol - 20-70 g/l, cyjanek potasu - 10-80 g/lt albo cyjanek sodu - 8-60 g/l.Przyklad IV. Do selektywnego oddzielania niklu i miedzi od metalu podloza zelaza stosuje sie srodek o nastepujacym skladzie: m-nitrobenzoesan potasu - 5-40 g/l, chlorek amonu - 0,1-20 g/l, bromek potasu - 0,1-2,0 g/l, jodek potasu - 0,001-1,0 g/l, cyjanek potasu - 60-150 g/l, (albo cyjanek sodu) - 40-100 g/li Taki sam sklad nadaje sie do selektywnego oddzielania zlota i palladu od niemetali, jak np. szklo i porcelanai Zastrzezenia patentowe 1. Srodek do selektywnego oddzielania od siebie warstw metali ze zlota, srebra, palladu, miedzi i niklu zawierajacy pochodna kwasu nitrobenzoesowego i rozpuszczalny w wodzie cyjanek, zwlaszcza zasadowy roztwór cyjanku metalu alkalicznego, znamienny tym, ze sklada sie z 5-40 g/l kwasu nitrobenzoesowego, 0,001-25 g/l halogenku metalu alkalicznego albo halogenku amonu, ewentualnie 0,01-5 g/l pochodnej antrachinonu albo antracenu, która ma duza zdolnosc absorpcji i jest rozpuszczalna w wodzie zasadowej, i ewentualnie z 20-70 g/l substancji kompleksotwórczej, korzystnie glikolu i 8-150 g/l cyjanku metalu alkalicznego, który jest wybrany w zaleznosci od rozpuszczanego metalu i substancji nosnej. 2. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze do selektywnego oddzie¬ lania srebra obok pochodnej kwasu nitrobenzoesowego i zasadowego roztworu cyjanku metalu alka¬ licznego zawiera tylko pochodna antrachinonu lub antracenu oraz glikokoli 3. srodek wedlug zastrzi 1, znamienny tym, ze do oddzielania miedzi i niklu obok pochodnej kwasu nitrobenzoesowego i zasadowego roztworu cyjanku metalu alkalicz¬ nego zawiera tylko halogenek metalu alkalicznego albo halogenek amonui 4i srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako halogenek metalu alkalicznego albo amonu zawiera 0,1-20 g/l chlorku metalu alkalicznego albo chlorku amonu, 0,01-2 g/l bromku metalu alkalicznego albo bromku amonu i 0,001-1 g/l jodku metalu alkalicz¬ nego albo jodku amonui 5. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze do selektywnego oddzielania zlota od substancji nosnych miedzi i niklu zawiera 8-20 g/l cyjanku metalu alkalicznegOik 145 003 Sm srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze do selektywnego oddzielania srebra od substancji nosnych miedzi i niklu zawiera 20-50 g/l cyjanku metalu alkalicznegoi 7* Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym9 ze do selektywnego oddzielania palladu od substancji nosnych miedzi i niklu zawiera 30-50 g/l cyjanku metalu alkalicznegoi 8. Srodek wedlug zastrz* 1, znamienny tym, ze do selektywnego oddzielania miedzi albo miedzi niklu od substancji nosnej zelaza zawiera 80-100 g/l cyjanku metalu alka¬ licznego* 9. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze do selektywnego oddzielania zlota, srebra i palladu od substancji nosnych, szkla, porcelany i tworzywa sztucznego zawiera 10-50 g/l cyjanku metalu alkalicznego• Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz Cena 220 zl PL