Przedmiotem wynalazku jest promieniowe lozysko slizgowe z otworem lozyskowym, -i- rego powierzchnia slizgowa ma czesci przeznaczone do tworzenia hydrodynamicznego klina ssaru oraz elementy dla doprowadzania oleju smarowego.W przypadku promieniowych lozysk slizgowych ze smarowaniem hydrodynamicznym istnie¬ je obecnie jeszcze problem tworzenia klina smaru pomiedzy panewka lozyskowa a walkiem w ca¬ lym zakresie predkosci obrotowej i obciazenia oraz osiagania dobrego prowadzenia walka z mo¬ zliwie malym odchyleniem osi walka od polozenia zadanego. Aby osiagnac te wlasciwosci proponowano panewki lozyskowe o najrózniejszych przekrojach poprzecznych prostopadlych do osi.Jako najprostszy przekrój poprzeczny znany jest w przypadku slabo obciazonych promieniowych lozysk slizgowych przekrój okragly z takim luzem wzgledem walka, ze po osiagnieciu pewnej predkosci obwodowej czopa walka na skutek dzialania hydrodynamicznego powstaje nosny klin smaru, który oddziela od siebie powierzchnie slizgowe walka i panewki lozyskowej. Ulozysko- wanie znajduje sie wtedy, jezeli poprzednio ponizej wspomnianej predkosci obwodowej przeszlo przez zakres tarcia mieszanego, w zakresie tarcia pólplynnego.To najprostsze uksztaltowanie powierzchni bieznej lozyska ma te wade, ze os walka podczas pracy przemieszcza sie wzgledem polozenia spoczynkowego, mianowicie tym bardziej, im wiekszy powstaje klin smaru. Przyleganie czopa walu do panewki lozyskowej jest przy tym "jednoliniowe", to znaczy wzdluz tworzacej powierzchni czopa walu. Srodkiem zaradczym jest tu nluz cytrynowy", przy którym panewka lozyska lub pólpanewki sa w obszarze powyzej i poni¬ zej plaszczyzny podzialu rozszerzone klinowo, poniewaz podczas pracy powstaja dwa usytuowa¬ ne srednicowo naprzeciw siebie kliny smaru, a wiec istnieje przyleganie dwuliniowe. Odmiana tego rozwiazania o takim samym dzialaniu jest "przestawiony luz cytrynowyn wedlug Klemencic*a równiez z przyleganiem dwuliniowym. Dla lozysk dokladnych, jakie sa potrzebne dla wrzeciona glównego tokarki, frezarki i innych obrabiarek o duzym obciazeniu, istnieja konstrukcje spe¬ cjalne z przyleganiem trzy lub czteroliniowym i odpowiednio z trzema lub czterema klinami smaru.2 141 336 Smarowanie obu ostatnio wymienionych konstrukcji lozysk z reguly nie polega na pow¬ stawaniu hydrodynamicznym klina smaru i warstewki smaru lecz zapewnia sie smarowanie hydro¬ statyczne przez stale doprowadzanie oleju pod cisnieniem* Takie cisnieniowe smarowanie obie¬ gowe zapewnia równiez, w polaczeniu z chlodnica oleju, filtrem' oleju itd*, odprowadzanie ciepla tarcia z lozyska, co jest warunkiem dla niezaklóconej pracy ciaglej* Jesli chodzi o dwie wymienione konstrukcje lozyska z luzem cytrynowym, to sa one z reguly wykonane jako dzielone w poziomej plaszczyznie podzialu, co jest uwarunkowane przez sposób wytwarzania* W stosunku do uprzednio wspomnianej konstrukcji jednopanewkowej z otwo¬ rem cylindrycznym oznacza to skomplikowanie i podrozenie wytwarzania, które jest jednak re¬ kompensowane przez zalete przylegania dwuliniowego i lepsze centrowanie osi walka. Jeszcze kosztowniejsze sa oczywiscie wspomniane konstrukcje lozysk z przyleganiem trzy i czteroli- nlowym ze wzgledu na wieksze wymagania dotyczace nosnosci, niezawodnego smarowania i centro¬ wania osi walka* Zadaniem wynalazku jest opracowanie promieniowego lozyska slizgowego o konstrukcji calkowicie zamknietej, które w stosunku do promieniowego lozyska slizgowego o konstrukcji calkowicie zamknietej i o takiej samej wielkosci z otworem cylindrycznym mialoby wieksza nosnosc9 lepsza stabilnosc przy malym obciazeniu i duzej.predkosci obrotowej oraz mniejsza moc strat tarcia przy duzych srednicach walka i wysokich predkosciach obrotowych* Lozysko to powinno przynajmniej dorównywac innym opisanym we wstepie konstrukcjom promieniowych lozysk slizgowych, jesli chodzi o wspomniane wlasciwosci eksploatacyjne, a ponadto powinno nadawac sie do uniwersalnego stosowania, miec prosta konstrukcje i byc tansze w wykonaniu, przy czym prostopadly do osi przekrój poprzeczny lozyska powinien byc latwy do uzyskania przez ope¬ racje obróbki wiórowej na tokarce* Promieniowe lozysko slizgowe z otworem lozyskowym, którego powierzchnia slizgowa ma czesci dla tworzenia hydrodynamicznego klina smaru oraz elementy dla doprowadzania oleju smarowego, wedlug wynalazku charakteryzuje sie tym, ze powierzchnia slizgowa lozyska zlozo¬ na jest z czesci powierzchni dwóch cylindrów, których osie usytuowane sa w odstepie od sie¬ bie w plaszczyznie srednicowej, przy czym czesci powierzchni dwóch cylindrów powoduja two¬ rzenie klina smaru* Ponizej i powyzej plaszczyzny przechodzacej przez os lozyska a usytuowa¬ nej pod katem prostym do kierunku obciazenia znajduja sie dwa otwory doprowadzenia oleju, których ujscia w otwór lozyskowy sa przestawione wzgledem plaszczyzny przechodzacej przez os lozyska, pod katem przynajmniej w przyblizeniu_35° w kierunku obrotu walka* Promienie cylindrów sa sobie równe, przy czym odstep osi tych cylindrów jest równy podwojonemu luzowi lozyskowemu* Ponadto w przewodzie olejowym przed otworem doprowadzania oleju, który usytuowany jest powyzej plaszczyzny przechodzacej przez os lozyska, znajduje sie przestawny element dlawiacy* Korzystnym jest, jesli lozysko jest podzielone przez po¬ zioma plaszczyzne podzialu na panewke dolna i panewke górna* Korzystnie lozysko wykonane jest jako jednoczesciowe* Lozysko wedlug wynalazku jest blizej objasnione w przykladzie wykonania na rysunku* na którym przedstawiono geometrycznie prostopadly do osi przekrój poprzeczny otwora lozyska* Przedstawione w schematycznym uproszczeniu czesci promieniowego lozyska slizgowego, którymi sa panewka dolna 2 usytuowana ponizej poziomej plaszczyzny podzialu 1 oraz usytuowa¬ na powyzej panewka górna 39 wykonane sa korzystnie z bialego metalu o grubosci panewki 4 odpowiadajacej obciazeniu lozyska* Pionowe obciazenie lozyska przedstawiono strzalka 5* Kierunek obrotu walka 6 podaje strzalka 7, predkosc katowa walka oznaczona jest przez ftj, jego promien przez R^f a punkt srodkowy jego przekroju oznaczony jest przez 8* Powierzchnia slizgowa panewki dolnej 2 ograniczona jest w przewazajacej czesci przez powierzchnie cy¬ lindryczna, której przekrój stanowi okrag ze srodkiem 9 i o promieniu f^* Pozostala czesc powierzchni slizgowej panewki dolnej 2 ogranicza powierzchnia cylindryczna, której przekrój jest okregiem o srodku 10 i promieniu Rv141 336 3 Promien R, jest równy promieniowi Rg, a punkt srodkowy 10 jest przesuniety na linii srednicowej 11 o odcinek 12, którego dlugosc wynosi 2/R2-Rjf gdzie R1 jest promieniem walka, to znaczy jest równa podwojonemu luzowi lozyskowemu panewki dolnej 2 w kierunku w prawo do góry. Linia srednicy 11 jest w stosunku do poziomej linii podzialu 1 pochylona pod katem oko¬ lo 35°• 0 prawie taki sam kat w stosunku do poziomu z przestawieniem w kierunku obrotu prze¬ widziany jest otwór 13 doprowadzania oleju, od którego ujscia w szczeline lozyskowa panewki dolnej 2 podczas pracy na luku okolo 90°, patrzac w kierunku obrotu walka, rozciaga sie zbiez¬ ny klin smaru. Lukowi temu odpowiada w powierzchni slizgowej panewki dolnej 2 odcinek od punktu 14, który jest najnizej usytuowanym punktem ujscia otworu 13 doprowadzania oleju w otwór lozyskowy panewki dolnej 2, az do dolnego punktu skrzyzowania 15 okregów o promieniach R2 lub R-zm Przez wspomniane przestawienie otworu doprowadzania oleju otrzymuje sie wiec usytuowana symetrycznie wzgledem kierunku obciazenia powierzchnie slizgowa na luku okolo 90°.Luz lozyskowy w panewce dolnej 2 dobrany jest optymalnie wedlug zasad hydrodynamiki.Czesc wspomnianego powyzej cylindra o promieniu R, tworzy przewazajaca czesc powierz¬ chni slizgowej panewki górnej 3, a mianowicie az do punktu przeciecia 16 obu okregów o pro¬ mieniu R, lub R2» Pozostala czesc powierzchni slizgowej panewki górnej tworzy czesc powierz¬ chni cylindrycznej o promieniu R2.Dla doprowadzania oleju do panewki górnej przewidziano otwór 17, który wzgledem po¬ ziomu jest równiez przestawiony podobnie jak dolny otwór 13 o okolo 35° w kierunku obrotu walka, tak ze od ujscia otworu doprowadzania oleju w otwór lozyskowy az do punktu 16 uzyskuje sie zbiezna szczeline na luku okolo 60°. W otworze 17 doprowadzania oleju znajduje sie ele¬ ment dlawiacy 18 w postaci kurka, zaworu itp., za pomoca którego doprowadzanie oleju mozna czesciowo lub calkowicie wstrzymac, jezeli obciazenie lozyska jest wystarczajaco duze, aby uniemozliwic podnoszenie walka, albo tez jezeli nie pogarsza, to równomiernosci biegu. Jezeli umozliwiaja to czopy lozyskowe walu, na przyklad przy ulozyskowaniu jednostronnym lub przy walach transmisyjnych o srednicy jednakowej na calej dlugosci, lozysko mozna wykonac jako jed¬ noczesciowa panewke zamknieta bez plaszczyzny podzialu. Przy wytaczaniu powierzchni slizgowej lozyska za pomoca wirujacego wytaczadla mozliwe jest wykonanie przy jednym zamocowaniu^ Przy wytaczaniu na tokarce wystarcza, aby po wykonaniu otworu, na przyklad o promieniu R^, lozysko przesunac o odcinek 9-10 wzgledem pierwszego zamocowania i wykonac otwór o promieniu R,.Przy konstrukcji takiej odpadaja zatem czasochlonne operacje reczne lub mocowania, czescio¬ wo konieczne przy wytwarzaniu lozysk omówionych wyzej.Funkcja "wspierania" zostala przez rozwiazanie wedlug wynalazku oddzielona od funkcji panewki dolnej 2, mianowicie "prowadzenia" walka 1. Potrzebne do tego cechy konstrukcyjne, mianowicie wielkosci otworów o promieniach R^ i R-* wzgledem siebie i wzgledem srednicy walka R*f mozna wybrac zaleznie od konkretnych wymagan stawianych lozysku. Z ueguly jednak, jak to przedstawiono na rysunku, wybiera sie R^sR,.Doswiadczenia potwierdzily wlasciwosci, które mialy byc osiagniete poprzez ksztalt geometryczny otworu lozyska zaprojektowany na podstawie teoretycznych rozwazan hydrodynamicz¬ nych, a mianowicie wysoka niezawodnosc dzialania, zmniejszenie tarcia, dobra stabilnosc przy slabym obciazeniu i duzej predkosci obrotowej oraz wysoka nosnosc równiez przy niskich pre¬ dkosciach obrotowych. Jako zaleta ekonomiczna dochodzi latwosc wykonania powierzchni slizgo¬ wej lozyska.Zastrzezenia p a t e n t o w e 1. Promieniowe lozysko slizgowe z otworem lozyskowym, którego powierzchnia slizgowa ma czesci do tworzenia hydrodynamicznego klina smaru oraz elementy dla doprowadzenia oleju smarowego, znamienne tym, ze powierzchnia slizgowa lozyska zlozona jest z czesci powierzchni (16, 15 J 15, 16) dwóch cylindrów, których osie (slady w prostopadlej do osi plasz¬ czyznie 9 lub 10) usytuowane sa w odstepie (12) od siebie w plaszczyznie srednicowej (slad4 141 336 w prostopadlej do osi plaszczyznie 11), przy czym czesci powierzchni (16, 15; 15f 16) dwóch cylindrów powoduja tworzenie klina smaru, a ponizej i powyzej plaszczyzny (1) przechodzacej przez os lozyska (9) a usytuowanej pod katem prostym do kierunku obciazenia (strzalka 5) przewidziano po jednym otworze (13, 17) doprowadzania oleju, którydi ujscia w otwór lozysko¬ wy sa przestawione wzgledem wymienionej plaszczyzny (1) pod katem przynajmniej w przyblize¬ niu 35° w kierunku obrotu walka (6). 2. Lozysko wedlug zastrz, 1, znamienne tym, ze promienie (l^, R*) cy¬ lindrów (slady osi 9 lub 10) sa sobie równe, przy czym odstep (12) osi tych cylindrów jest równy podwojonemu luzowi lozyskowemu to znaczy równy (r^-FO, gdzie TL - promien walka, a ponadto w przewodzie olejowym przed otworem (17) doprowadzania oleju, który usytuowany jest powyzej plaszczyzny (1), znajduje sie przestawny element dlawiacy (18). 3. Lozysko wedlug zastrz* 1, znamienne tym, ze jest ono podzielone przez pozioma plaszczyzne podzialu na panewke dolna (2) i panewke górna (3)» 4. Lozysko wedlug zastrz, 1, znamienne tym, ze lozysko jest jedno¬ cz esciowe. ~60c 16-^ / /.-• A-./ .' -, -U— / / / /^^ 7, x' 35°\ Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz Cena 220 zl PL PL