Wynalazek dotyczy pedni o zmiennej szybkosci, w której ruch obrotowy walu napedzajacego jest przenoszony na wal na¬ pedzany zapomoca pierscienia wahliwego i mechanizmu zapadkowego. Glównym celem wynalazku jest umozliwienie stop¬ niowego i wolnego od wstrzasów przepro¬ wadzania zmiany szybkosci obrotowej wa¬ lu napedzanego od izena (stan spoczynku) do maximum (naped bezposredni). W tym celu pierscien wahliwy, polaczony z mechanizmami zapad/kowemi, wlaczaj a- cemi sie naprzemian i luzujacemi sie na¬ wzajem podczas wlaczania pedni przed koncem suwu wlaczajacego, daje sie od¬ chylac \zapomoea lukowych wykrojów pro¬ wadniczych i uzebionych ogniw oraz za posrednictwem narzadu rozrzadczego, da¬ jacego sie przesuwac w kierunku osiowym od zewnatnz i obracajacego sie wraz z pierscieniem, — celem zmiany wielkosci suwu wlaczajacego mechanizmów zapad¬ kowych, ze swego polozenia zerowego w stosunku do osi obrotu w ten sposób, ze pierscien ten w razie przesuniecia narzadu rozrzadczego zostaje prtzestawiony ze swego pionowego polozenia izerowego (przy którem wal napedzany nie obraca sie) w polozenia skosne w stosunku do osi obrotowej o coraz to wzrastajacym kacie odchylenia, celem zwieksizenia szybkosci obrotowej walu napedzanego, a w koncu powraca ponownie do pionowego poloze¬ nia zerowego, cdlem stopniowego wylacze-nia mechanizmów zapadkowych, podczas gdy narzad rozrzadezy sprzega sie z ko¬ lem zebatem^ osadzonem na wale nape¬ dzanym celem napedu bezposredniego.Rysunek przedstawia przyklad wyko¬ nania wynalazku, przyczetm fig. 1 jest pio¬ nowym przekrojem pedtoi powyzszej wzdluz linji /—/ ma fig. 3; fig. 2 «— od¬ powiednim poziomym przekrojem po¬ dluznym wzdluz linji //—// na fig. 1; fig. 3 — polowicznym przekrojem po¬ przecznym wzdluz linji ///—/// na fig. 1; fig. 4 — poprzecznym przekrojem jedtiego ze szczególów 'wzdluz linji /V-~-IV na fig. 1, a fig, 5 — polowicznym' 'przekrojem po- pnzeczinym wydluz linji V—V na fig. 1.Fig. 6 Iprzedstawia schematycznie prze¬ krój podluzny pierscienia wahliwego i na¬ rzadu rozrzadczego, ustawionych w polo¬ zenie, przy którem naped nie jest przeno¬ szony na wal napedzany; fi»g. 7 przedsta¬ wia zapomoca podobnego przekroju polo¬ zenie tych czesci przy maximuim suwu wla¬ czajacego mechanizmów zapadkowych, a fig. 8 uwidocznia na podobnym przekroju polozenie czesci tych przy napedzie bez¬ posrednim, a wiec przy wylaczonych me¬ chanizmach zapadkowych. Fig. 9 i 10 piizedstawiaja pewne szczególy pedni, a fig. 11 i 12 uwidoczniaja dwa rózne usta¬ wienia urzadzenia, zakleszczajacego me¬ chanizmy zapadkowe i sluzacego do zmia¬ ny kierunku biegu pedni. Fig. 13, 14, 15 i 16 przedstawiaja dwie pary mechanizmów zapadkowych, umieszczonych iz obydwóch stron róznicowej przekladni zebatej, wraz z odpowiediniemi drazkami, sprzegajacemi je i wylaczanie mechanizmów zapadkowych.Cyfra 1 ,(fig. 2) oznacza wal napedza¬ jacy, 2 — wal napedzany; obydwa waly sa osadzone wsipólsrodkowo i obrotowo w zamknietej oslonie 3. Na wale napedzaja¬ cym 1 jest sadzony na czopach pierscien wahliwy 5, obracajacy sie wraz tz walem /. W zlobku, znajdujacym sie na obwodzie pierscienia 5, 'jest % umieszczony pierscien slizgowy 6 (fig. 6, 7 i 8), zaopatrzony u dolu w promieniowy czop 7 z krazkiem, wstawiony w nieruchomy rowek prowad- niezy 8, wygiety lukowo.Na wale napedzanym 2 (fig. 1 i *2) jest umieszczona róznicowa przekladnia zeba¬ ta, której stozkowe kolo zebate 10 jest na wale tym zaklinowane, podczas gdy kazde z kól planetarnych //, zazebiajacych sie z kolem 10, jest sprzezone z para mecha¬ nizmów zapadkowych 12, 12a. Jedna z par mechanizmów zapadkowych, miano¬ wicie uwidoczniona na fig. 1, bedzie nazy¬ wana w dalszych ustepach opisu para przednia, celem ulatwienia wyjasnienia dzialania pedni, druga zas para, uwidocz¬ niona na fig* 2 tylko w przekroju, para tylna. Mechanizmy zapadkowe kazdej pa¬ ry -dzialaja w jednym tylko kierunku, a obie pary mechanizmów w ten sposób sa ustosunkowane wzajemnie, ze stozkowe kolo zebate 10 przy raz obranym kierun¬ ku ruchu otrzymuje stale tylko jednokie¬ runkowe impulsy napedowe, które, naste¬ pujac po sobie, wywoluja ciagly ruch obro¬ towy walu napedzanego. Konstrukcja me- chanizcmóiw zapadkowych jest juz znana powszechnie (fig. 5). Mechanizmy te zawie¬ raja jarzma wahliwe 15, a miedzy kazdem z jarzm i osia 14 odnosnego kola planetar¬ nego przekladni róznicowej znajduja sie walki zakleszczane 16, które podczas okre¬ sowego ruchu jarzma 15 w pewnym kierun¬ ku przenosza ten ruch na os kola 14, a podczas wychylania sie jarzma 15 w kie¬ runku odiwrotnym tocza sie luzno.Jarzma 15 wszystkich czterech mecha¬ nizmów zapadkowych sa uruchomiane za¬ pomoca pierscienia 5 W tym celu jarzma te jsa polaczone zapomoca drazków sprze¬ gajacych 20 z czterema promieniowemi, rozmieszazonemi w jednakowych odste¬ pach czopami 21 pierscienia slizgowego 6, osadzonego na pierscieniu 5, przyczem po¬ laczenia drazków sprzegajacych zarówno — 2 —z jarzmami 15, jak i czopami 21 pierscie¬ nia slizgowego, sa wykonane w postaci przegubów kulowych.Pomiedzy mechanizmami zapadkoweimi a pierscieniem wahliwym jest osadzony na wale napedzajacym 1 wydrazony narzad rozrzadazy 25, dajacy sie przesuwac w kierunku osiowym i obracajacy sie wraz z walem i pienscieniem wahliwym 5. We¬ wnatrz narzadu tegp sa osadzone na po¬ przecznych czopach 26 walu 1 \z obydwóch jego stron dwa uzebione ogniwa 27 (fig. 2, 6, 7 i 8), zazebiajace sie'z dwoma uzebio- nemi ogniwami 28, tunocowanemi na po¬ przecznych cizopach 4 pierscienia wahliwe- go 5. Jeden z zespolów ogfriw uzebionych 27, 28 jesit uwidoczniony osobno na fig. 9.Ogniwa uzebione 27 posiadaja na stronie przeciwleglej uzebieniu czopy 29, przesu¬ wajace sie w wygietych lukowo wykrojach prowadniczych 30 (fig. 10) narzadu roz- rzadczego 25. W razie osiowego przesu¬ niecia tego narzadu ogniwa uzebione 27 pokrecaja sie wskutek przesuwania sie czopów 29 w wykrojach prowadniczych 30 (nawet ^podczas obrotu narzadu rozrzad- czego 25) z poczatku w jednym kierunku, a nastepnie w kierunku odwrotnym, pod¬ czas gdy narzad rozrzadczy 25 jest coraz wiecej oddalany od pieriSJciemia wahliwe- go 5 zaleznie od szybkosci, która ma byc nadana pedni, co ma ten skutek, ze pier¬ scien 5 pod dzialaniem ogniw uzebionych 28 przechyla sie coraz wiecej z prostopa¬ dlego -do osi obrotu polozenia zerowego (fig. 6) w polozenie ukosne (fig. 7), a w koncu powraca ponownie do pionowego polozenia zerowego (fig. 8). W ten sposób mozna pierscieniowi wahliwemu 5 nadac kazde zadane polozenie ukosne az do pew¬ nego okreslonego polozenia krancowego.Wraz ze wzrostem kata nachylenia pier¬ scienia 5 zmienia sie oczywiscie wielkosc suwu wlaczajacego mechanizmów zapad¬ kowych. Przy ustawieniu pierscienia 5 w polozenie zerowe mechanizmy zapadkowe nie sa portusizane wcale celem wlaczenia pedni, gdyz drazki sprzegajace 20 nie zo¬ staja wprawione w ruch odpowiedni, przy skosnem zas polozeniu pierscienia 5 (fig. 7) ruch pierscienia zostaje przeniesiony na mechanizmy zapadkowe w sposób opisa¬ ny ponizej; ruch ten jest najiznacznicjsizy w polozeniu fcrancowemJ pierscienia 5.Osiowe przesuniecie narzadu rozrzad- czego 25 mozna uskuteczniac z zewnatrlz zapomoca osadzonej obrotowo w punkcie 31a dzwigni widelkowej 31, której ramiona sa sprzezone za posrednictwem krótkich wodzików 32 z, dzopami 33 pierscienia slizgowego 34, umieszczonego w rowku obwodowym narzadu rozrzadczego 25.Czopy 33 pierscienia slizgowego 34 prze¬ suwna sie w poziomych, równoleglych do osi walu / rowkach prowadniczych 34a oslony 3, co zapewnia nalezyte prowa¬ dzenie narzadu roznzadczego podczas przesuwania go w kierunku osiowym.Obok narzadu rozrzadczego 25 znaj¬ duje sie kolo zebate 35, sluzace do nape¬ du bezposredniego. Kolo to jest przymo¬ cowane do wydrazonego przedluzenia 2a (fig. 2) walu napedzanego 2; przedluze¬ nie 2a jest osadzone przytem zapomoca lozyska kulkowego na srodkowym stoja¬ ku 36 i sluzy jednoczesnie jako obsada we¬ wnetrznego konca walu napedzajacego /.Kolu zebatemu 35 odpowiada wewnetrz¬ ne uzebienie 37 nartzadu rozrzadczego 25.Opisana powyzej pednia dziala w! spo¬ sób nastepujacy: przy ustawieniu czesci skladowych pedni w polozenie, przedsta¬ wione na fig. 1 i 6, wal napedzany 2 nie obraca sie podczas obrotu walu 1. Pier¬ scien wahliwy 5 obraca sie luzno w pier¬ scieniu slizgowym 6 i nie przenosi ruchu na mechanizmy zapadkowe. W razie po¬ trzeby Wlaczenia walu napedzanego 2 przesuwa sie narzad rozrzadczy 25 w pra¬ wo w kierunku strzalki x (fig. 1) zapomo¬ ca dzwigni widelkowej 31. Nastepstwem tego przesuniecia jest pokrecenie sie — 3 —ogniw uzebionych w kierunku ruchu wska¬ zówki zegara, powodowane przez przesu¬ wanie sie wygietego lukowo wykroju pro- wadniczego 30, w którym mieszctza sie czo¬ py 29 ogniw uzebionych 27; wfckutek tego pierscien wahliwy 5 zostaje przestawiony zapomoca ogniw uzebionych 28 z poloze¬ nia, odpowiadajacego biegowi jalowemu (fig. 1 i 6), w polozenie skosne do.• osi obrotu. Jezeli narzad rozrzadczy 25 pnze- sunie sie tak daleko, ze czopy 29 uzebio¬ nych ogniw 27 przesuna sie do punktu zwrotnego w wygietych lukowo wykro¬ jach prowadniczych 30, to pierscien wahli¬ wy 5 zajmie najbardziej skosne polozenie (fig. 7). Dzialanie drazków sprzegajacyeh 20 i mechanizmów zapadkowych przy tern polozeniu pierscienia wahliwego jest wy¬ jasnione na fig, 13—16. Wedlug fig. 13 przedni mechanizm zapadkowy 12", pola¬ czony iz dolnym drazkiem sprzegajacym 20, znajduje sie w tej chwili w srodku su¬ wu wlaczajacego, przedni mechanizm 12, polaczony z górnym drazkiem, jefct na po¬ czatku suwu wlaczajacego, podczas gdy tylny mechanizm 12 górnego drazka 20 znajduje sie w srodku suwu jalowego, a tylny mechanizm 12a dolnego dirazka sprzegajacego jest na poczatku suwu jalo¬ wego. Po wykonaniu przez pierscien wahli¬ wy 5 cwierci obrotu czesci skladowe zaj¬ muja polozenia wedlug fig. 14, przyczem przedni mechanizm zapadkowy "12 górne¬ go drazka sprzegajacego znajduje sie w srodku suwii wlaczajacego, przedni me¬ chanizm 12a dolnego dirazka — na po¬ czatku suwu jalowego, podczas gdy tylny mechanizm 12 jest na poczatku suwu wla¬ czajacego, a tylny mechanizm 12' znaj¬ duje sie w srodku suwu jalowego. Po u- skutecznieniu nastepnej cwierci obrotu pierscienia 5 i(fig. 15) przedni mechanizm zapadkowy 12 znajduje sie na poczatku suwu jalowego, a przedni mechanizm 12 l w srodku suwu jalowego, podczas gdy tyl¬ ny mechanizm 12 jest w srodku suwu wla¬ czajacego, a tylny mechanizm 12a na jego poczatku. Po obrocie pierscienia wahliwe¬ go o nastepna cwierc obrotu (fig. 16) przedni mechanizm1 zapadkowy 12 'znajdu¬ je sie w srodku suwu jalowego, a przedni mechanizm 12a na poczatku suwu wlaoza- jacego, podczas gdy tylny mechanizm 12 jest na poczatku suwu jalowego, a tylny mechanilzm 12\ w srodku suwu wlaczaja¬ cego. Wlaczajace mechanizmy zapadkowe" lub ustawiajace sie w stan gotowosci do wlaczania sa oznaczone wraz z przyna- leznemi drazkami sprzegajacemi, celem ich uwydatnienia, linjami gimbskemi. Z ry¬ sunku wynika, ze z dwóch par mechani¬ zmów zapadkowych w kazdej chwili jeden mechanizm ustawia sie w stan gotowosci do wlaczania, podczas gdy drugi znajduje sie w srodku suwli wlaczajacego, wobec czego mechanizmy luzuja sie parami przed koncem suwu wlaczajacego, a naped nigdy sie nie przerywa. Pierscien wahliwy 5 jest przedstawiony na tych figurach schema¬ tycznie. Kierunki ruchu drazków sprze¬ gajacych 20 sa zaznaczone strzalkami.Przy sledzeniu tych ruchów nalezy oczy¬ wiscie birac pod uwage, ze przednie mecha¬ nizmy zapadkowe przy wlaczaniu musza dzialac w kierunku odwrotnym do kierun¬ ku dzialania odpowiednich tylnych mecha¬ nizmów zapadkowych, co istwierdzaja kie¬ runki strzalek przy zaznaczonych grubsze- mi linjami drazkach sprzegajacych, gdyz przednie mechanizmy zapadkowe dzialaja na przednie kolo planetarne 11, a tylne na tylne takiez kolo 7/, obracajace sie w kierunku odwrotnym, w stosunku do przed¬ niego kola planetarnego. W ten sposób osiaga sie ciagly jednokierunkowy obrót walu napedzanego 2, którego szybkosc obrotowa zalezy od nastawienia pierscie¬ nia wahliwego, poniewaz suw wlaczajacy mechanizmów zapadkowych zalezy od te¬ go nastawienia. i Przy dalszem przesuwaniu narzadu rozrzadczego 25 w kierunku strzalki x — 4 —ogniwa 'Uzebione 27 przestawiaja stopnio¬ wo zpowrotem w polozenie zerowe pier¬ scien wahliwy 5, a wewnetrzne uzebienie 37 narzadu rozrzadczego 25 zazebia sie iz kolem z^batem 35, wskutek czego wytwa¬ rza sie bezposrednie, jednokierunkowe sprzezenie walu napedzajacego 1 z walem napedzanym 2, a wiec tak zwany naped bezposredni.Przy przesuwaniu narzadu rozrzadcze¬ go 25 w kierunku odwrotnym ido sttrzalki x zjawiska powyzsze zachodza w odwrotnej kolejnosci od napedu bezposredniego przez stopniowo zmniejszajaca sie szybkosc ped¬ ni az do jej zatrzymania wi chwili, gdy pierscien wahliwy 5 znajduje sie zpowro¬ tem w (polozeniu izerowem (fig; 6)- W ten sposób mozna przez przesuwanie narzadu rozrzadczego 25 nadac pedni kazda do¬ wolna szybkosc miedzy zerem a okreslo- nem maxiimum. Przejscie od jednej szyb¬ kosci do drugiej odbywa sie przytem bez uderzen. W razie potrzeby mozna zapomo- ca urzadzenia nastawczeigo zamocowac na¬ rzad rozrzadczy w tern lub inneim poloze¬ niu.Powyzej rozpatrzono jeden tylko kie¬ runek obrotu walu 2. Celem umozliwienia w pewnych przypadkach odwrócenia kie¬ runku obrotu walu 2 sprzega sie w zespól pary mechanizmów zapadkowych 12, 12n z uchwytami 40, wyposazonemi w wykroje lub otwory 41, w których mieszcza sie swobodnie walki zakleszczane 16, Wskutek czego mozna zapomoca pokrecania uchwy¬ tów 40 w jednym lub druigim kierunku nastawiac walki zakleszczane 16 w rózne polozenia w stosunku do powierzchni za¬ ciskowych 14" osi 14, Wobec tego walki zakleszczane beda wlaczaly mechanizmy zapadkowe w tym lub innym kierunku obrotu. Uchwyty 40 sa zespolone z kolami zebatemi 42 (fig. 1 i 5), przyczem zapo¬ moca klucza 43 mozna sprzegac z temi ko¬ lami zebatemi dwie zebatki 44 i przesuwac zebatki te celem pokrecania kól 42. Obrót kól zebatych 42 jest ograniczony, lecz wy^ starcza do przestawienia walków . zakle* szczanych 16.Zamiast tego urzadzenia do nawraca*- nia mechanizmów zapadkowych moznaby oprócz stozkowego kola zebatego 10 prze¬ kladni róznicowej zastosowac drugie tar kiez kolo i osadzic obydwa te kola na wa-: le 2 przesuwnie w ten sposób, aby zamiast kola 10 mozna bylo sprzegac z) kolami pla¬ netarniemi 11 to drugie kolo (nawrót ru¬ chu) albo tez odlaczac obydwa kola od kól planetarnych 11 (bieg jalowy).Pedinia porusza sie oczywiscie w ka¬ pieli olejowej i pracuje wskutek tego przy zamknietej oslonie zasadniczo bez szmeru, do czego przyczyniaja sie znacznie lozy¬ ska kulkowe, umieszczone miedzy obraca- jacemi sie czesciami skladowemi pedni..... PL