Wynalazek niniejszy dotyczy zapalni¬ ków uderzeniowych, dzialajacych momen¬ talnie lub z opóznieniem, przeznaczonych do wszelkiego rodzaju pocisków dzialo¬ wych. Poniewaz szybkosc pocisku wplywa na uklad lub elastycznosc czesci pewnego ustroju lub pewnych narzadów, uderzaja¬ cych w splonke, wiec mozna zbudowac tak zapalnik, by nie wybuchal on w przy¬ padku uderzenia pocisku z niewielka szybkoscia, a dzialal natomiast, gdy szczyt jego uderzy o przeszkode z wielka szybkoscia; zapalnik taki jest przedmiotem niniejszego wynalazku.Iglica takiego zapalnika odksztalca sie w przypadku slabego uderzenia pod wply¬ wem przegrody umieszczonej pomiedzy nia i splonka, inaczej mówiac, jezeli glo¬ wica zapalnika uderzy o cokolwiek z mala szybkoscia, to iglica uderza we wspomnia¬ na przegrode i odksztalca sie na niej cal¬ kowicie lub czesciowo, skutkiem czego nie moze dosiegnac splonki. W razie jednak, jezeli zapalnik uderzy o przeszkode z wielka szybkoscia, iglica odksztalci sie tylko nieznacznie lub nie odksztalci sie wcale i przebije przegrode, a wiec uderzy w splonke.Na rysunkach fig. 1, 2 i 3 przedstawia¬ ja schematy wyjasniajace zasade wyna¬ lazku, fig. 4, 5 i 6 — podluzne przekroje osiowe zapalników zaopatrzonych w iglice wedlug wynalazku, fig. 7, 8 i 9 — schema¬ ty wyjasniajace dzialanie iglicy odmienne-go rodzaju, a fig. iO — podluzny przekrój osiowy zapalnika, w którym zastosowano ^ci|tó* lub gaz/ %" \t ^ZaSade* $l* której zbudowany jest za¬ palnik wedlug wynalazku, mozna wyjasnic zapomoca nastepujacego przykladu. Jeze¬ li nawprost blaszki mosieznej umiescic grot olowiany (fig. 1) i przyciskac jego wierzcholek do tej blaszki odrecznie lub przytlaczac do niej zapomoca dosc sil¬ nych lecz wzglednie powolnych uderzen, np. mlotka, to wówczas koniec tego grotu olowianego splaszczy sie i nie przebije blaszki (fig. 2). Jezeli natomiast uderzyc z pewna szybkoscia ostrzem tego grotu w blaszke lub blaszka w grot, albo tez jed¬ noczesnie i grotem i blaszka, to wówczas grot przebije blaszke, nie znieksztalcajac sie znacznie (fig. 3). Nastepuje to dzieki temu, iz grot zetknie sie z blaszka z wielka szybkoscia, wskutek czego w punkcie sty¬ ku wyzwala sie na bardzo krótki przeciag czasu znaczna energja mechaniczna, skutkiem przeksztalcenia sie zywej sily tylko grotu lub grotu i blaszki. Sila ta dziala w kierunku ruchu i po linji naj¬ mniejszego oporu, a poniewaz ten naj¬ mniejszy opór stawia blaszka mosiezna, wiec grot przebije ja. Aby jednak mozna bylo zastosowac te zasade do budowy za¬ palnika, jego iglica i przegroda powinny miec odpowiednie ksztalty i wymiary oraz powinny byc wykonane z odpowiednich materjalów. Iglica moze byc wykonana np. z miekkiej stali, mosiadzu, glinu, drzewa, celuloidu lub podobnego materjalu, a prze¬ groda — ze stali twardej, niklu, duralu- minjum, celuloidu i t. d.Oczywiscie, ze grot stalowy przebije zawsze cienka plytke olowiana bez wzgle¬ du na to, czy uderzy w nia z mala, czy tez duza szybkoscia, lecz jezeli ten grot wy¬ konany jest z olowiu, to wówczas nie prze¬ bije on plytki stalowej i ulegnie znaczne¬ mu znieksztalceniu, jesli uderzy w nia z mniejsza od pewnej okreslonej wielkosci szybkoscia. Aby ten grot przebil plytke, nalezy wytworzyc odpowiednie warunki ku temu.Jezeli wiec iglica i przegroda posia¬ daja okreslone ksztalty oraz wymiary i sa wykonane z okreslonego materjalu, wiec aby iglica przebila przegrode, trzeba aby czesci te przy uderzeniu posiadaly szyb¬ kosci, rózniace sie dostatecznie do wytwo¬ rzenia zywej sily, przewyzszajacej znacz¬ nie sile potrzebna do przebicia przegro¬ dy, a wówczas przegroda ta zostaje prze¬ bita bez zwolnienia szybkosci ruchu iglicy lub przegrody, dzieki czemu iglica o zao¬ strzonym grocie nie moze znieksztalcic sie w znaczniejszym stopniu. Gdyby jednak iglica znieksztalcila sie, to wówczas po¬ wierzchnia przegrody, z która zetkneloby sie ostrze grotu wzroslaby i przeciwsta¬ wialaby tak silny opór, iz grot nie móglby ja przebic. Jezeli natomiast szybkosc, z jaka uderza ta sama iglica o przegrode, bedzie mniejsza od pewnej granicznej szybkosci, to sila uderzenia moze nie wy¬ starczyc do przebicia zaslony, wskutek czego iglica z mniej lub wiecej ostrym grotem zostanie zatrzymana przez prze¬ grode i znieksztalci sie, znieksztalcajac równiez w pewnym stopniu zaslone.Iglica w mysl wynalazku moze miec mniej lub wiecej ostry grot, tworzacy z nia jedna calosc lub tez nie, nakierowywany poprzecznie lub podluznie i wykonany z odpowiedniego metalu lub stopu, jak np. ze stali, mosiadzu, olowiu, glinu, duralu- minjum, drzewa, celuloidu i t. d,; iglica moze równiez skladac sie z kilku czesci, mogacych przebic przegrode ochronna i u- derzyc w splonke, jezeli pocisk uderzy z wielka szybkoscia lub tez wygiac sie ela¬ stycznie lub przesunac, nie przebijajac oslony i nie uderzajac wskutek tego w splonke, co ma miejsce w przypadku ude¬ rzenia z mala szybkoscia; iglica moze tez skladac sie z czesci pomiedzy któremi umieszczone jest cialo sprezyste lub pla- — 2 —styczne umozliwiajace dzialanie którejkol¬ wiek z wymienionych iglic wykonanej w przypadku uderzenia z szybkoscia mala i wielka.Zaslona ochronna wedlug wynalazku moze miec postac: a) plytki wykonanej z metalu, stopu lub innego materjalu, b) od¬ cinka kuli lub paraboloidu, wykonanego z odpowiedniego materjalu i odznaczajace¬ go sie okreslona moca, sztywnoscia i zwar¬ toscia; c) powierzchnia jej moze przytem tworzyc z osia narzadu uderzeniowego kat prosty lub w razie potrzeby jakikolwiek inny.W pewnych przypadkach przegroda o- slaniajaca splonke moze byc znieksztalco¬ na przez iglice, bez wywolania wybuchu splonki, i pomimo to moze nastepnie w ra¬ zie potrzeby byc jednak przebita przez te sama iglice, celem wywolania wybuchu.Zapalniki opisane ponizej dla przykla¬ du postaci wykonania zbudowane zo¬ staly na powyzszych zasadach. Fig. 4 przedstawia przekrój zapalnika A, zaopa¬ trzonego w iglice mniej lub wiecej sztyw¬ na, znieksztalcajaca sie w przypadku ude¬ rzenia pocisku z mala szybkoscia, lecz nie znieksztalcajaca sie w przypadku uderze¬ nia z wielka szybkoscia, przyczem w pierwszym przypadku przegroda oslania¬ jaca splonke zapobiega wybuchowi splon¬ ki, a w drugim przypadku zostaje przebi¬ ta i iglica sprowadza wybuch splonki. W wydrazenie kadluba zapalnika wlozona jest pochwa B, której czesc dolna, nieco zwezona, tworzy gniazdo dla splonki C.Pochwa B wspiera sie w zapalniku na obrzezu D. W pochwe B jest wstawione pudelko E, wspierajace sie na splonce i na obrzezu D pochwy B i unieruchomiajace splonke w jej gniezdzie. W pudelku E miesci sie tloczek F, skladajacy sie ze skrzynki H i pokrywki G, w których jest osadzona iglica / zapomoca kolnierza J wpuszczonego w otwór, wykonany posrod¬ ku dna skrzynki H. W pudelku E utwo¬ rzone sa przez odpowiednie wyciecia je¬ zyczki K, podtrzymujace tloczek F i slu¬ zace jednoczesnie za bezpiecznik. Pochwa B i pudelko E wspierajace sie na obrzezu D sa tak wykonane, iz o ileby tloczek F doszedl do rzeczonego obrzeza, zostalaby wolna przestrzen pomiedzy nim a szczy¬ tem splonki C zamknietym przez dno L pudelka E lub przez nakladke, wykonana z materjalu dobranego odpowiednio tak, aby mogla ona regulowac dzialanie narza¬ du uderzeniowego. Jezeli zapalnik taki u- padnie przypadkowo, to wówczas jezyczki K zostaja sciete, a tloczek F opadnie po¬ woli na dno pudelka E, wskutek czego iglica 7, wykonana np. z miedzi lub glinu, zostanie znieksztalcona przez dno L pu¬ delka E, wykonane np. ze stali lub mosia¬ dzu, dzieki czemu tloczek F dochodzi do obrzeza D, tak ze wybuch nie moze nasta¬ pic nawet po calkowitem zgnieceniu glowi¬ cy zapalnika, który wobec tego daje cal¬ kowite bezpieczenstwo podczas manipula¬ cji. Po wystrzale natomiast sila bezwlad¬ nosci bardzo lekkiego tloczka F bedzie niedostateczna do tego, aby sciac jezyczki K, zamiast których mozna równiez uzyc odpowiednie trzpienki (zapalnik moze zreszta zawierac równiez inne bezpieczni¬ ki dodatkowe, zaczynajace dzialac w chwili dania ognia). Z chwila jednak ude¬ rzenia pocisku w przeszkode (mur, pan¬ cerz, ziemie, bloto, wode) tloczek F ude¬ rza równiez o te przeszkode, lecz ponie¬ waz jest lekki, wiec jego sila zywa bedzie bardzo mala w porównaniu z sila reakcji przeciwstawionej przez przeszkode, wobec czego tloczek ten wraz ze swa iglica za¬ trzyma sie momentalnie. Poniewaz jednak pocisk, posiadajacy duza sile zywa, posu¬ wa sie dalej, wiec jezyczki K (albo za- tyczki) zostaja sciete, a wobec dalszego posuwania sie naprzód splonki C i oslony L nastapi zetkniecie sie przegrody z iglica I z szybkoscia prawie równa szybkosci po¬ cisku, wobec czego iglica przebije zaslone — 3 —L i wywola wybuch splonki C. Zapalnik dziala wiec natychmiastowo i odznacza sie wielka czuloscia.Caly mechanizm zapalnika mozna za¬ lozyc wewnatrz pochwy B, przyczem gór¬ na krawedz tej pochwy zagina sie zlekka celem umocowania tloczka F pomiedzy tern zagieciem a jezyczkami K. Mecha¬ nizm zapalnika zamkniety jest wiec w po¬ chwie B, która w razie potrzeby mozna zaopatrzyc w male wypuklosci, sluzace do umocowania jej w glowicy zapalnika, przyczem umocowanie to mozna jeszcze wzmocnic przez odpowiednie zagiecie kra¬ wedzi górnych przewodu zapalnika. Po¬ szczególne czesci powyzszego zapalnika mozna wykonac i polaczyc ze soba rów¬ niez w inny sposób, celem zabezpieczenia zapalnika od wybuchu wskutek przypad¬ kowego uderzenia i otrzymania wybuchu dopiero po wystrzeleniu pocisku z odpo¬ wiednia szybkoscia. Zamiast jezyczków ochronnych K mozna zastosowac inny na¬ rzad, np. sprezyne.Zapalnik podany na fig. 5 zaopatrzony jest w odmienny mechanizm. Mechanizm ten jest elastyczny tak, iz pod wplywem uderzenia z mala szybkoscia odksztalca sie, lecz nie odksztalca zupelnie, gdy wen uderzy z wielka szybkoscia przegroda ochronna splonki, dzieki czemu w pierw¬ szym przypadku niema wybuchu, a w dru¬ gim wybuch nastepuje, wskutek przebicia lub dostatecznego znieksztalcenia rzeczo¬ nej przegrody. Zespól iglicowy elastyczny I1 sklada sie z jednego lub kilku pasków zlozonych u góry we dwoje i wycietych tak, aby tworzyly skrzydelka o szerokosci najwiekszej w miejscach lekkiego zagiecia obu skrzydelek zadla, których konce po zlozeniu razem tworza ostrze P zadla zwró¬ cone ku przegrodzie Lx (fig. 6). Uklad ten jest przynitowany lub przylutowany do pokrywki N i jest prowadzony elastycznie przez stozek Q, umieszczony pomiedzy pokrywka N i skrzynka O. Scianki stozka 0 sa pociete na paski elastyczne. W scian¬ kach bocznych pokrywki N sa wykonane zapomoca odpowiednich wyciec jezyczki zabezpieczajace K1.W chwili wystrzalu sila bezwladnosci zespolu iglicznego i pokrywki N bedzie niedostateczna do sciecia jezyczków K1, wobec czego narzad uderzeniowy nie moze dzialac. Po uderzeniu jednak pocisku w cel, jezyczki K1 zostana odgiete lub scie¬ te, a poniewaz pocisk posuwa sie dalej, wiec przegroda ochronna L1 splonki C u- derzy o grot P iglicy I1. Bezwladnosc (w kierunku prostopadlym do osi zapalnika) skrzydelek iglicy wówczas, wobec szyb¬ kosci uderzenia pocisku, nie wystarczy do zapobiezenia temu, aby zadlo nie znieksztalcilo sie w kierunku poprzecznym i przebilo przegrode La. Jezeli pocisk przy¬ gotowany do wystrzalu upadnie przypad¬ kowo na ziemie z taka sila, iz jezyczki K^ pokrywki N zostana sciete, to jednak szybkosc uderzenia bedzie zbyt mala, a bezwladnosc obu skrzydelek zadla, tak nieznaczna, ze zadlo zostanie znieksztal¬ cone wskutek uderzenia grotu P o zaslo¬ ne L1, lecz nie przebije jej i nie spowoduje wybuchu splonki C.Na fig. 7, 8 i 9 przedstawione sa sche¬ maty mechanizmu odmiennego zapalnika, którego iglica l2 wykonana jest z paska podobnie do iglicy przedstawionej na fig. 5, z paska, którego konce sa zlozone w miejscu P nawprost zaslony L2 (fig. 7).Po obu bokach iglicy 72, wpoblizu jej ostrza, umieszczone sa masy S. Jezeli za¬ palnik taki upadnie przypadkowo na zie¬ mie, to wówczas iglica I2 uderzy w zaslo¬ ne L2 z bardzo mala szybkoscia, wobec czego nie przebije ona zaslony, lecz roz¬ szerzy sie, rozsuwajac masy S (fig. 8). Je¬ zeli jednak pocisk po wystrzale uderzy w przeszkode, to wówczas iglica I2 uderzy w zaslone L2 z wielka szybkoscia, wskutek czego zadlo I2 nie bedzie moglo sie znie¬ ksztalcic pod wplywem bezwladnosci — 4 —swoich skrzydel w kierunku poprzecznym, oraz wskutek dodatkowego dzialania bez¬ wladnosci poprzecznej mas S, przytwier¬ dzonych do pasków elastycznych, i ostrze jego P przebije zaslone L2, powodujac wy¬ buch splonki. Zapalnik przedstawiony na fig. 5 mozna równiez zaopatrzyc w zespól tegoz typu, posiadajacy jednak taka ela¬ stycznosc, aby z chwila ustania dzialania zywej sily zbyt slabej do spowodowania wybuchu splonki, mógl ten zespól przesu¬ nac pokrywke N w jej polozenie pierwotne tak, aby zapalnik mógl dzialac znowu nor¬ malnie. Bezwladnosc powyzszego zespolu, zapobiegajaca jego odksztalceniu, jest tak wielka, iz przy uderzeniu pocisku z bardzo duza szybkoscia dzialanie iglicy jest nie¬ zawodne.Podobny uklad igliczny, odksztalcaja¬ cy sie przy malej szybkosci, a wywoluja¬ cy wybuch przy duzej szybkosci, moze miec równiez postac pokrywki, podobnej do pokrywki N na fig. 5, pod która mozna umiescic iglice znajdujaca sie w pozycji wspólosiowej z zapalnikiem, lecz mogaca wychodzic z tej pozycji i tworzyc pewien kat z przegroda L1. W razie malej szybko¬ sci, iglica powyzsza uderza w przegrode L1 pod pewnym katem i z mala szybkoscia, wobec czego zeslizgnie sie po niej, nie mo¬ gac jej przebic, poczem specjalna sprezy¬ na przesuwa pokrywke N w jej polozenie pierwotne, a iglice — w polozenie wyjscio¬ we na osi zapalnika. W przypadku gdy i- glica uderzy w zaslone L1 z wielka szyb¬ koscia, to przebije ona te ostatnia i spowo- duje wybuch, poniewaz sila bezwladnosci samego zadla i jego sprezyny odciagajacej nie pozwola jej zeslizgnac sie po powierzch¬ ni przegrody.Na fig. 10 uwidoczniony jest inny je¬ szcze zespól igliczny, stosowany w zapal¬ niku nieco róznym od poprzednich. W za¬ palniku tym, którego zespól jest mniej wiecej sztywny, zastosowano ciecz, gaz, plyn lub cialo plastyczne, mniej wiecej ru¬ chome lub lepkie, która tworzy uklad od¬ ksztalcajacy sie w przypadku uderzenia pocisku z mala szybkoscia, zapobiegajac wybuchowi. W przypadku natomiast ude¬ rzenia z wielka szybkoscia, uklad powyz¬ szy odksztalci sie slabo lub nie odksztal¬ ci sie wcale, co spowoduje dzialanie iglicy i wybuch zapalnika. Zapal/nik powyzszy zawiera przegrode L3, chroniaca splonke C, oraz bardzo lekki tloczek V zaopatrzo¬ ny posrodku w iglice 73, wykonana z dosc miekkiego materjalu. Sprezyna W zapo¬ biega uderzeniu iglicy I3 w zaslone L3 w chwili wystrzalu. W pochwie U osadzony jest pusty wewnatrz i lekki tloczek X za- pomoca jezyczka K*. Wewnatrz tloczka X umieszczona jest skrzynka Y, której dno tworzy jednoczesnie dno tego tloczka i któ¬ ra jest zaopatrzona w kilka otworów Z odpowiednich rozmiarów, zamykanych w odpowiedniej chwili przez kilka lekkich klapek sprezystych R. Jezeli wskutek przypadkowego uderzenia zapalnika je¬ zyczki K zostana sciete, to wówczas powie¬ trze zawarte pomiedzy dnem pochwy U i tloczkiem X przedostanie sie stad powoli otworami Z do tloczka X, który wskutek te¬ go dojdzie spokojnie do dna pochwy U, a tloczek V zaopatrzony w zadlo P otrzyma pchniecie tak slabe, iz nie bedzie w stanie przebic zaslony l?. Jezeli natomiast po¬ cisk uderzy po wybuchu w przeszkode, to wówczas bardzo lekki tloczek X zatrzymu¬ je sie prawie natychmiast, a pocisk i ka¬ dlub zapalnika posuwaja sie nadal, wobec czego klapki R, umieszczone na tloczku X, zamkna wskutek swej bezwladnosci otwory Z i zostana unieruchomione w tej pozycji przez powietrze zawarte w po¬ chwie U, wskutek czego powietrze znajdu¬ jace) sie pomiedzy dnem tej pochwy i tlocz¬ kiem X nie moze wejsc do wnetrza tego tloczka. Poniewaz jednak szybkosc uderze¬ nia jest bardzo duza, wiec powietrze za¬ warte w pochwie U uderza odrazu w tlo¬ czek V, odrzucajac go ku tylowi zapalili- — 5 —ka, a przegroda L3, posuwajac sie naprzód wraz z kadlubem zapalnika, uderzy wów¬ czas z wielka sila w iglice Z3 tak, iz prze¬ groda ta zostanie przebita lub znieksztal¬ cona do tego stopnia, ze nastapi wybuch splonki C. Zamiast jezyczków K2, mozna tu równiez zastosowac zatyczki lub spre¬ zyne poprzeczna umieszczone tak, aby sluzyly za bezpiecznik zapalnika i czynily go czulszym, W zapalniku powyzszym mozna zamiast powietrza uzyc ciecz której przeplywa¬ nie z pochwy U do wnetrza tloczka X od¬ bywaloby sie przez otworki Z celem zapo¬ biegniecia uderzeniu narzadu uderzenio¬ wego w splonke, przyczem otworki te za¬ krywalyby sie samoczynnie w przypadku uderzenia z duza szybkoscia, celem spowo¬ dowania wybuchu splonki. Mozna rów¬ niez do powyzszego celu uzyc dwa narza¬ dy polaczone ze soba, a mianowicie iglice lub mase, odksztalcajaca sie w jednym przypadku, a nieodksztalcajaca sie lub od¬ ksztalcajaca sie bardzo malo w drugim przypadku, oraz przegrode ochronna, od¬ ksztalcajaca sie elastycznie w pierwszym przypadku i nieodksztalcajaca sie lub od¬ ksztalcajaca bardzo malo w drugim przy¬ padku; Poszczególne narzady zapalników opi¬ sanych powyzej mozna wykonac w roz¬ maity sposób i nadac im rózne ksztalty w celu osiagniecia zadanych wyników. Za¬ miast zatyczek i jezyczków ochronnych K mozna uzyc np. sprezyne umieszczona po¬ miedzy obsada iglicy i zaslona ochronna.Polozenie obu glównych czesci zapalnika, a mianowicie iglicy i splonki wraz z za¬ slona ochronna, mozna zamienic w zapal¬ niku na odwrotne, zachowujac bez zmiany dzialanie tych czesci zapalnika. PL