Uprawniony z patentu: VEB TextilkombinatCottbus, Cottbus, (Nieriiecka Republika Demokratyczna) Sposób teksturowania przedz lub powierzchni plaskich wyrobów wlókienniczych Przedmiotem wynalazku jest sposób teksturowania przedz lub powierzchni wyrobów wlókienniczych wykonanych zwysokospolimeryzowanych wlókien syntetycznych polegajacy na poddawaniu przedz lub wyro¬ bów dzialaniu promieniowania o duzej energii.Znany jest sposób teksturowania wyrobów zwysokospolimeryzowanych materialów, zwlaszcza wyrobów wlókienniczych, sposobem polegajacym na tym, ze nieruchomy lub znajdujacy sie w ruchu wyrób poddaje sie dzialaniu promieniowania o duzej energii, przede wszystkim dzialaniu strumienia elektronów, za pomoca szablonu, znajdujacego sie w spoczynku w stosunku do plaskiego wyrobu lub bedacego w ruchu wzgledem niego oraz przed i/lub podczas i/lub po miejscowym naswietleniu dziala odpowiednimi srodkami, np. zwiazkami winylowymi w fazie cieklej albo w postaci pary, goraca woda lub nasycona para wodna, które w polaczeniu z miejscowym dzialaniem naswietlania powoduja skurcz, rózny od skurczu powierzchni nie poddanych nas¬ wietleniu.Niekorzystnym zjawiskiem jest ogrzewanie sie szablonu wskutek absorpcji promieniowania, co wymaga stosowania dodatkowego chlodzenia, zwlaszcza przy duzej mocy promieniowania. Ponadto w przypadku skom¬ plikowanych efektów strukturowych sterowanie szablonem zwiazane jest z duzymi trudnosciami technicznymi.Znany jest sposób teksturowania przedzy, wedlug którego efekty teksturowania uzyskuje sie przez stosowanie w jednej przedzy wlókien o róznej kurczliwosci. Wada tego sposobu jest koniecznosc stosowania co najmniej dwóch skladników surowca wlóknistego rózniacych sie kurczliwoscia.Ponadto znany jest sposób nadawania stalego i trwalego ksztaltu wyrobom wlókienniczym z zawartoscia celulozy, polegajacy na tym, ze po miejscowym wywolaniu skurczu poddaje sie material dzialaniu promieniowa¬ nia jonizujacego. W tym przypadku poprzednio wywolany skurcz materialu zostaje utrwalony dzialaniem strumienia elektronów.Celem wynalazku jest opracowanie sposobu eliminujacego wady znanych sposobów wytwarzania teksturo¬ wanej przedzy i wyrobów wlókienniczych.Zadaniem wynalazku jest opracowanie sposobu wykonywania trwalego teksturowania przedzy i wyrobów2 79223 Wlókienniczych plaskich, zwlaszcza z wysokopolimeryzowanych materialów, pozwalajacego wyeliminowac sto¬ sowanie niejednorodnego naswietlania z uzyciem szablonów.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze przedze lub plaskie wyroby wlókiennicze naswietla sie promieniami o duzej energii np. strumieniem elektronów, przy czym naswietlac mozna miejscowo regulujac natezenie promieniowania i dowolnie zmieniajac miejsce naswietlania lub równomiernie przy miejscowej, przede wszystkim cieplnej dezaktywizacji jonów i/lub rodników, powstalych pod dzialaniem promieniowania, np. za pomoca goracego gazu, goracej cieczy lub goracej powierzchni metalowej i poddaje dzialaniu cieklego lub gazowego srodka kurczacego.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze albo przeprowadza sie miejscowe naswietlanie wyrobu wlókienniczego przez regulowanie strumienia elektronów bez uzycia szablonu, przy czym natezenie elektronów mozna regulowac np. przez zmiane napiecia w cylindrze Wehne Ita stanowiacym zródlo emisji elektronów, a miejsce padania wiazki elektronów na wyrób mozna dowolnie wybierac np. za pomoca magnetycznego ukladu ogniskujacego i przez poruszanie szablonu prostopadle do kierunku ogniskowania lub ze reaktywne czastki, np. jony lub rodniki, tworzace.sie na przedzy naswietlonej jednorodnie promieniowaniem o duzej energii, zwlaszcza strumieniem elektronów, dezaktywuje sie miejscowo substancjami, stosowanymi podczas lub po jednorodnym naswietleniu, np. goracym powietrzem, goraca woda lub nasycona para wodna, dzieki czemu nie przejawiaja one swojej aktywnosci podczas nastepujacego pózniej dzialania srodkami kurczacymi. Wskutek tego wystepuja róznice stopnia skurczu miedzy dezaktywowanymi i nie dezaktywowanymi miejscami, dzieki czemu uzyskuje sie efekt modyfikacji wyrobu.Wedlug wynalazku jako srodki dezaktywuj^ce stosuje sie gazy, np. gorace powietrze, i/lub ciecze, np. goraca wode, i/lub powierzchnie metalowe, np. profilowane ogrzewane walce.¦, Korzystne jest dzialanie srodkami dezaktywujacymi czesciowo i/lub z rózna intensywnoscia na rózne miejsca przedzy lub plaskich wyrobów, przy czym zmiana czasu dzialania oraz intensywnosci umozliwia uzyskanie najrozmaitszych przejsc w efektach strukturalnych, np. wzorów dekoracyjnych typu rzezby.Jako srodki kurczace stosuje sie np. zwiazki winylu w postaci cieklej lub w postaci pary, jak monomer akryloamidu lub monomer kwasu akrylowego, albo gorace powietrze, goraca wode lub nasycona pare wodna.Dodatkowa szczególna zaleta sposobu polega takze na tym, ze przy odpowiednim wyborze dajacych sie polimeryzowac monomerów, stosowanych jako srodki kurczace, np. monomerów o wlasnoscich hydrofilowych, mozna równoczesnie uzyskac takze barwne wzory % i korzystne wlasnosci uzytkowe przedz oraz plaskich wyrobów wlókienniczych i wyroby wlókiennicze moga byc wykonane z poliamidu, poliestru, poliakrylonitrylu, poliolefin lub z wlókien mieszanych.Zalete sposobu stanowi to, ze wymienione przedze i plaskie wyroby poddaje sie miejscowemu dzialaniu czynników cieplnych, np. goracego gazu, goracej cieczy lub goracej powierzchni metalowej, nastepnie w celu wykonania lokalnego samousieciowania w rejonie miejsc poddanych obróbce cieplnej naswietla równomiernie promieniowaniem o duzej energii, np. strumieniem elektronów, a nastepnie w celu uzyskania efektu skurczu zróznicowanego ponownie poddaje sie obróbce cieplnej.Wedlug wynalazku efekt teksturowania osiaga sie przez lokalne dzialanie ciepla przed naswietlaniem gdy przedza i plaskie wyroby po naswietleniu przesuwa sie np. przez tunel z goracym powietrzem. Na miejscach ogrzanych lokalnie przed naswietleniem zachodzi w wyniku naswietlenia usieciowanie, tak ze wskutek pózniejszej obróbki cieplnej wystepuje efekt teksturowania, gdyz miejsca o mniejszym stopniu usieciowania kurcza sie inaczej niz miejsca bardziej usieciowane.Do miejscowej obróbki cieplnej stosuje sie przede wszystkim gorace powietrze, goraca wode lub nasycona pare wodna, ogrzewane walce o profilowanej powierzchni albo krawedz ogrzanego noza.Korzystne jest dzialanie wyzej wymienionymi srodkami czesciowo i/lub z rózna intensywnoscia na rózne miejsca przedzy lub plaskich wyrobów wlókienniczych, przy czym przez zmiane czasu dzialania oraz intensyw¬ nosci mozna osiagnac najróznorodniejsze odmiany efektu strukturalizacji, np. wzory dekoracyjne w rodzaju rzezby.Równomierne naswietlanie wykonuje sie za pomoca strumienia elektronów, którego natezenie mozna regulowac np. przez zmiane napiecia na cylindrze Weh ne Ita w zródle emisji elektronów. Powoduje ono powsta¬ wanie reaktywnych rodników, które rozpoczynaja usieciowanie.Wynalazek objasniono blizej w oparciu o zalaczone schematy technologiczne; fig. 1 przedstawia prowad¬ nice wyrobu 1 poddawanego obróbce, umieszczona ponizej okienka Lenarda przyspieszacza elektronów 3.Tkanina przesuwa sie po perforowanym walcu 13 chlodzonym tloczonym powietrzem; fig. 2 przedstawia otrzymywana fakture powierzchni; fig. 3 przedstawia schemat technologiczny procesu teksturowania dzianiny 1, która po przejsciu w polu strumienia elektronów 2 emitowanego' przez przyspieszacz elektronów 3 przechodzi79 223 3 przez pare walców 4, 5, przy czym walec 4 posiada profilowana powierzchnie i jest ogrzewany, a walec 5 jest gladki i utrzymywany w temperaturze pokojowej. Nastepnie dzianine chlodzi sie za pomoca walca 6 i modyfiku¬ je odpowiednim roztworem w naczyniu 7; fig. 4 przedstawia schemat technologiczny teksturowania dzianiny 1, na która po przejsciu przez pole dzialania strumienia elektronów 2, emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3, dmucha sie goracym powietrzem 9, przez regulowane dysze 8 znajdujace sie na calej szerokosci dzianiny.Walec chlodzony 6 przeciwdziala przeplywowi ciepla we wnetrzu dzianiny/a modyfikacje wykonuje sie w naczyniu 7; fig. 5 przedstawia schemat technologiczny teksturowania przedzy 10, która po przejsciu w polu strumienia elektronów 2 emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3, przesuwa sie po krawedzi ogrzewanego noza 11 dezaktywujacego zewnetrzne wlókna kapilarne, a nastepnie jest poddawana modyfikacji w naczyniu 7 i jako teksturowana przedza 12 nawijana na szpule; fig. 6 przedstawia schemat technologiczny teksturowania dzianiny 1a, która styka sie najpierw z walcem chlodzonym 6, a nastepnie ogrzewanym walcem profilowanym 4, po czym zostaje wystawiona na dzialanie strumienia elektronów 2, emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3 i przechodzi do tunelu parowego 14.Przyklad I. Dzianine o szerokosci 2 cm, wedlug fig. 2, wykonana z jedwabiu poliamidowego, o cieza¬ rze powierzchniowym 100 g/m2, przesuwa sie przez obracanie wokól perforowanego walca 13, (fig. 1) bezposred¬ nio pod okienkiem Lenarda przyspieszacza elektronów 3 z szybkoscia 6 m/min. Strumien elektronów posiada 500 keV, a natezenie pradu elektronowego wynosi 15 mA. Naswietlany material i okienko Lenarda chlodzi' sie poprzez perforowany walec 13 powietrzem tloczonym za pomoca dmuchawy. Czestotliwosc strumienia elektro¬ nów wynosi 50 Hz, srednica strumienia elektronów po wyjsciu z okienka a = 2 mm. Czestotliwosc ciagu impul¬ sów wynosi 5 kHz, czas trwania impulsu 0,1 ms. Po kazdych 5 przejsciach strumien elektronów zostaje przesunie¬ ty w fazie o czas trwania jednego impulsu. Nastepnie poddany element modyfikuje sie 20% roztworem akrylo- amidu i otrzymuje sie teksturowany plaski wyrób (kwadraty o wymiarach 10X10 mm wedlug fig. 2), odznaczajacy sie ponadto zwiekszona zdolnoscia sorbcji wody.Przyklad II. Dzianine poliamidowa o ciezarze powierzchniowym 100 g/m2 przesuwa sie w polu stru¬ mienia elektronów 2, emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3 o mocy promieniowania 25 kW, z taka' szybkoscia, ze pochlania ona dawke promieniowania 5«106 radów. Po naswietleniu dzianina przechodzi przez pare walców, przy czym jeden z tych walców a mianowicie walec 4 posiada profilowana powierzchnie odpowia¬ dajaca zadanemu efektowi strukturalnemu jaki ma byc uzyskany na dzianinie i jest ogrzany do temperatury 190°C, natomiast drugi z tych walców a wiec walec 5 jest gladki i utrzymywany jest w temperaturze pokojowej* W miejscach, w których równomiernie naswietlona tkanina styka sie z goraca powierzchnia walca zostaja nagle rozlozone reaktywne czastki powstale wskutek naswietlenia. W celu unikniecia zamazywania struktury wskutek przeplywu ciepla wewnatrz dzianiny, chlodzi sie ja za pomoca walca 6. Nastepnie napawa sie dzianine 20% roztworem akryloamidu w temperaturze 30°C w naczyniu 7 wciagu 20 minut. Zaszczepieniu akryloamidem ulegaja miejsca nie zdezaktywowane dzialaniem ciepla, wskutek czego wystepuje miejscowy skurcz a tym samym pojawia sie powierzchniowy efekt fakturalny (fig. 3).Przykladni. Na miejscu walców wedlug przykladu II znajduja sie za polem 2 strumienia elektronów, emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3, na calej szerokosci regulowane dysze 8, przez które odpowiednio do zadanego efektu strukturalnego dmucha sie goracym powietrzem na dzianine 1. Walec chlodzony 6 przeciwdziala przeplywowi ciepla we wnetrzu dzianiny a tym samym rozmywaniu konturów faktury. Modyfika¬ cje przeprowadza sie w naczyniu 7, w taki sposób jak w przykladzie 11 (fig. 4).Przyklad IV. Przedza 10 z jedwabiu poliamidowego przesuwa sie w polu strumienia elektronów 2 emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3, z taka szybkoscia, aby wlókna absorbowaly dawke 6 * 106 radów. Po równomiernym naswietleniu wprowadza sie zewnetrzne wlókna kapilarne w zetknieciu z krawedzia ogrzewanego noza 11, wskutek czego reaktywne czastki powstale wskutek naswietlania ulegaja deaktywacji i sa juz nieaktywne w czasie pózniejszego dzialania akryloamidem w naczyniu 7. Wskutek tego wystepuje róznica skurczu wlókien kapilarnych i otrzymuje sie teksturowany jedwab poliamidowy 12 (fig. 5).( Przyklad V. Dzianina osnowowa la z jedwabiu poliamidowego (fig. 6) styka sie najpierw z walcem chlodzonym 6 a nastepnie z walcem profilowanym 4 ogrzanym do temperatury 115°C. Bezposrednio po miejscowym ogrzaniu dzianina osnowowa la zostaje wystawiona na dzialanie strumienia elektronów 2, emitowa¬ nego przez przyspieszacz elektronów 3, przy czym szybkosc ruchu dzianiny osnowowej 1a dopasowuje sie tak do strumienia elektronów, emitowanego przez przyspieszacz elektronów 3, aby dzianina ta absorbowala dawke 8 • 106 radów. Nastepnie kieruje sie dzianine osnowowa 1a do tunelu parowego 14, ogrzanego do temperatury 160°C. Zachodzi tu proces powstawania faktury na plaskim wyrobie wlókienniczym./ 79 223 PL PL