Przedmiotem niniejszego wynalazku jest tran¬ zystorowy uklad ultraszybkiego sterowania auto¬ matycznego, zwlaszcza górniczych urzadzen lub ze¬ spolów, takich na przyklad jak automatyczne punkty zaladowcze, wezly trakcyjne, obudowa kro¬ czaca lub temu podobne urzadzenia. Wiadomym jest, ze w automatycznych urzadzeniach przysto¬ sowanych dla potrzeb górnictwa wymagane sa cze¬ sto uklady sterujace o odpowiednio duzej predko¬ sci dizialainia oraz jak najwiekszej trwalosci uzyitko- wej, decydujacej o niezawodnosci eksploatacyjnej tych urzadzen. .Znane uklady sluzace do tego celu, które sa zao¬ patrzone w przekazniki izotopowe z detektorami promieniowania gamma, wspólpracujace z zespola¬ mi lamp elektronowych, z zespolami tyratronów lub z zespolami tranzystorowymi oraz z przekazni¬ kami elektromagnetycznymi maja ograniczone za¬ stosowanie, bowiem czas dzialania tych przekaz¬ ników wynosi niejednokrotnie ponad 1 sek. Pnzy- czyna tego jest stosunkowo wolne oddzialywanie tych przekazników izotopowych na pojawienie sie lub na zanik promieniowania gamma, jak równiez duzy czas wlasny przekazników elektromagnetycz¬ nych.Ponadto, ze wzgledu na niepewne dzialanie prze¬ kazników elektromagnetycznych, istnieje ogólna tendencja w technice, .zwlaszcza w górniczych au¬ tomatycznych ukladach sterujacych, eliminowania la 15 20 25 30 ich i zastepowania badz ukladami bezstykowymi, badz tez gazowanymi zestykami zwiernymi lub roz- wiernymi.Wynalazek niniejszy eliminuje wady znanych ukladów sterujacych, zaopatrzonych w przekaznik izotopowy, glównie dzieki temu, ze w przedmioto¬ wym ukladzie zastosowano celowo po elemencie calkujacym impulsy podawane z licznika Geiger — Mullera, wzmacniacz pradu stalego z ujemnym sprzezeniem zwrotnym pradowym o tak dobra¬ nych wartosciach elementów, ze w chwili zmiany stanu przerzutnika niesymetrycznego, zmienia sie odpowiednio opornosc wejsciowa wspólpracujace¬ go tranzystora, która zmienia odpowiednio stala czasowa obwodu calkujacego. Niezaleznie od tego zastosowany w ukladzie element calkujacy ma przelaczalna wielkosc stalej czasowej .Ponadto w ukladzie wedlug wynalazku zamiast tradycyjnych przekazników elektromagnetycznych zastosowano jako element wykonawczy co najmniej dwa znane zestyki hermetyczne oraz niesymetrycz¬ ny przerzutnik o sprzezeniu emiterowym, z któ¬ rych to zestyków przynajmniej jeden zamykany jest przy istnieniu napiecia zasilajacego uklad, a drugi jest otwierany pod wplywem pojawienia sie promieniowania. Opisane wyzej srodki, które doprowadzily do wynalazku, przystosowuja trady¬ cyjny uklad z przekaznikiem izotopowym do ste- 5257952579 3 25 30 rowania procesami produkcyjnymi w sposób bar¬ dzo szybki, a wiec zwiekszaja znacznie zakres sto¬ sowalnosci tych ukladów.Niezaleznie od wspomnianych cech ukladu ste¬ rowania wedlug wynalazjku, które decyduja o jego 6 wyzszosci rozwiazania technicznego nad tradycyj¬ nymi rozwiazaniami, uk^ad ten odznacza sie bar¬ dzo malym poborem pr4du zasilajacego i malymi wymiarami uzytych elementów, co pozwala na wy¬ konanie caLego ukladu w postaci bloku zalanego 10 na przyklad zywica epoksydowa, czyniac uklad ten odpornym na wplywy atmosferyczne, a zwlaszcza na mikroklimat, jaki wystepuje w warunkach ko¬ palnianych.Wynalazek zostanie objasniony szczególowo na podstawie przykladowego rozwiazania ukladu uwi¬ docznionego schematycznie na rysunku.Uklad ultraszybkiego sterowania automatyczne¬ go urzadzen zgodnie z wynalazkiem zasilany jest z sieci pradu zmiennego 1 o obnizonym napieciu poprzez zasilacz stabilizowany 2, który gwarantuje jego niezawodna prace przy izmianach napiecia od — 10% do +16%. Zasilacz 2 dostarcza jednoczesnie wysokie napiecie do dwóch liczników Geigera — Mullera 3 stanowiacych zródlo elektrycznych im¬ pulsów sterujacych wzmacniacza wstepnego 4. Po¬ nadto w obwód stabilizatora 2 wlaczona jest cew¬ ka 6 hermetycznego zestyku zwiernego 5, który slu¬ zy do kontroli zasilania ukladu. Zestyk ten zwiera swe styki w chwili gdy zasilacz 2 podaje napiecie do ukladu i obwód tego zestyku 5 zostaje zamknie¬ ty. Wprowadzenie zestyku 5 umozliwia uzyskanie samokontroli ukladu, szczególnie przy wspólpracy w zespolach z bezposrednia wiazka promieniowa¬ nia, co zostanie objasnione w dalszej czesci opisu. 35 Po wzmocnieniu na wzmacniaczu wstepnym 4 impulsy z liczników Geigera — Mullera 3 zostaja zcalkowane przez uklad elementów RC, a miano¬ wicie przez elementy 8, 9, 10, 11 i 12. Przedstawiony 4» na rysunku uklad elementów RC pozwala na zmia¬ ne stalej aza&owej obwodu poprzez stosowne pola¬ czenie zacisków a, b, c, d, e i f, przy czym zmiana stalej czasowej obwodu decyduje o zmianie szyb¬ kosci dzialania ukladu sterowania i powoduje 45 zmiane jego czulosci.Skladowa stala, zalezna od natezenia promienia gamma, wystepujaca na opisanym ukladzie ele¬ mentów RC, zostaje przylozona na wtórnik emite- rowy 13, który separuje czlon calkujacy od prze- so rzutnika niesymetrycznego 14, 15.W obwodzie przerzutnika niesymetrycznego 14, 15 wlaczona jest cewka 16, która powoduje rozwie¬ ranie styku zwiernego 17 przy pojawianiu sie pro- 55 mieniowania gamma na licznikach Geigera — Mul¬ lera 3. Przy braku promieniowania gamma styki zestyku 17 sa zwarte.Zastosowanie czlonu calkujacego wedlug ukladu zgodnie z wynalazkiem, wtórnika emiterowego 13 60 i przerzutnika niesymetrycznego 14, 15 pozwolilo na mozliiwoisc regulacji szybkosci i czulosci dzia¬ lania przedmiotowego ukladu. Ze wzgledu na nie¬ symetryczna charakterystyke przerzutnika tranzy¬ storowego 14, 15 uklad jest mniej wrazliwy na 65 # T j i i,. - ¦ 'i - r r, wielkosc fluktuacji ilosci; ftafe^skJów prolmleiiitotaiT nia zródla, co sie wiazi z mozliwoscia umniej¬ szenia stalej czasowej *obwodu': orai urafrskaoia krótkich czasów d:ziialania ukladu wedlug wyna¬ lazku. Jak to juz zastalo!wspomniane, uklad tran¬ zystorów 13, 14 i 15 powoduje samoczynna zmia¬ ne wartosci stalej czasowej czlonu calkujacego w chwili przelaczania styków zestykiu 17.Zjawisko to poteguje efekt uzyskiwania skró¬ conego dzialania calego ukladu.Wspomniana uprzednio samokontrola ukladu polega na tym, ze przy braku promieniowania gamma, a sprawnie dzialajacych i zasilanych na¬ pieciowo licznikach Geigera*Mullera 3 zestyk 5 bedzie .zwarty i zwarty bedzie równiez zestyk 17. r Pojawienie sie promieniowania doprowadzi do otwarcia zestyku 17 przy zwartym zestyku 5.W typowych ukladach automatyki górniczej po¬ jawienie sie prornieniowania ! gaimma powoduje wyzwolenie dizialania elementu wykonawczego, przy czym w przykladowym wykonaniu ukladu wedlug wynalaizku zadzialanie tego elementu wy¬ konawczego moze nastapic przy zwartym zestyku 5 i rozwartym zestyku 17. Czesto wystepujacy w sie¬ ciach górnjilozyoh brak napiiecia zasilania lub usizkodzemie jednego z elementów ukladu moze doprowadzic do innej kombinacji polozenia styków zestyków 5, 17, co nie wyizwoli elementu wyko¬ nawczego.Opisana cecha ukladu stanowi istotna ceche wy¬ nalazku, podnoszaca niezawodnosc dzialania ukla¬ dów automatycznych, wspólpracujacych z izotopo¬ wymi przekaznikami gamma, w stosunku do tra¬ dycyjnych rozwiazan takich ukladów. PL