Opublikowano: 8.III.1965 48982 Ki. 12o, 11 MKP, C 07 c UKD 4MJOf Wspóltwórcy wynalazku: mgr Mieczyslaw Makosza, doc. dr Barbara Se- rafinowa, prof. dr Tadeusz Urbanski Wlasciciel patentu: Tarchominskie Zaklady Farmaceutyczne „Polfa", Przedsiebiorstwo Panstwowe, Warszawa (Polska) Sposób wytwarzania nitryli podstawionych kwasów cykloalifatycznych lub heterocyklicznych LlSLlOTfcKA Wynalazek dotyczy sposobu wytwarzania nitryli podstawionych kwasów cykloalifatycznych i he¬ terocyklicznych o ogólnym wzorze przedstawionym na rysunku, w którym Ar oznacza podstawnik ary- lowy np. C6H5, p-CH3C6H5, lub heterocykliczny np. 3-pirydylowy lub 2-tienylowy, Z oznacza grupe -(CHa)n lub -(CHJmYfCHjKi,, w której Y oznacza dwuwartosciowy atom lub grupe atomów takich jak -O-, -S-, -N.CH3-, a liczba n = 2, 3, 4, 5 i 6 zas liczba m = 112 = 1 2, 3, przy czym w jednej lub wiecej grupach metylenowych wodór moze byc podstawiony reszta alkilowa lub arylowa.Wedlug wynalazku zwiazki te wytwarza sie przez kondensacje w stosunku molowym okolo 1:1 ni¬ tryli o wzorze ogólnym ArCH2CN, w którym Ar ma wyzej podane znaczenie z dwuchlorowcopo- chodnymi o wzorze ogólnym X(CH2)nXi lub X(CH2)niY(CH2)n2X1, w którym X i X2 oznaczaja atomy chlorowca, a pozostale symbole maja wyzej podane znaczenie.Proces kondensacji prowadzi sie w temperaturze 20—100°C wobec wodorotlenków metali alkalicz¬ nych jako srodków kondensujacych oraz dowolnego czwartorzedowego zwiazku amoniowego jako kata¬ lizatora. Jako srodowisko reakcji stosuje sie wo¬ de, rozpuszczalniki organiczne, jak weglowodory aromatyczne, alkohole, etery lub ich mieszaniny z woda. Wodorotlenek metalu alkalicznego moze byc stosowany w postaci roztworu lub sproszkowa¬ ny w postaci zawiesiny w rozpuszczalnikach. Ilosc 10 15 20 25 30 stosowanego katalizatora wynosi ponizej 0,1 mola na 1 mol nitrylu. Kolejnosc wprowadzania reagen¬ tów moze byc dowolna. Proces prowadzi sie naj¬ korzystniej przy uzyciu reagentów w stosunkach molowych z ewentualnym dodatkiem obojetnych rozcienczalników fazy organicznej, np. benzenu.Zamiast gotowych czwartorzedowych zwiazków amoniowych mozna równiez stosowac jako katali¬ zatory aminy trzeciorzedowe, które w czasie reakcji tworza z czynnikiem alkilujacym odpowiednie zwiazki amoniowe.Otrzymywane sposobem wedlug wynalazku nitry¬ le podstawionych kwasów cykloalifatycznych lub heterocyklicznych róznia sie znacznie wlasciwoscia¬ mi fizycznymi od wyjsciowych substratów, dzieki czemu mozna je wydzielic w stanie czystym na drodze destylacji lub krystalizacji.Nastepujace przyklady wyjasniaja blizej wyna¬ lazek, jednak nie ograniczaja go.Przyklad I. 117 g (1,0 mol) fenyloacetonitrylu miesza sie ze 170 g wodorotlenku sodu w 350 ml alkoholu propylowego, a nastepnie dodaje 3 g wo¬ dorotlenku czteroetyloamoniowego i 143 g (1,0 mol) eteru 0, ff-dwuchlorodwuetylowego. Reakcje pro¬ wadzi sie przy energicznym mieszaniu w tempera¬ turze 40—60°C w ciagu 6 godzin. Po zakonczeniu reakcji wydziela sie z otrzymanego produktu na drodze destylacji prózniowej 127 g 4-fenylo-4- -cyjano-tetrahydropiranu o temperaturze wrzenia 110°C/1 mm Hg. Wydajnosc 68%. 4898248982 3 Przyklad II. 131 g (1 mol) p-metylofenyloace- tonitrylu miesza sie z 210 g (1 mol) 1,5-dwubromo- pentanu i 600 ml benzenu. Nastepnie dodaje sie 4 g jodku czterometyloamoniowego i 400 ml 40°/o- wego roztworu wodorotlenku sodu w wodzie i mie- 5 szajac ogrzewa pod chlodnica zwrotna w ciagu 10 godzin. Po rozcienczeniu woda, warstwe organiczna destyluje sie, zbierajac produkt o temperaturze wrzenia 135°C/2 mm Hg. Otrzymuje sie 105 g l(p-metylofenylo)-cykloheksanokarbonitrylu. Wy- io dajnosc 53%.Przyklad III. 147 g p-metoksyfenyloacetoni- trylu, 215 g 1,4-dwubromobutanu, 340 g wodoro¬ tlenku potasu, 750 ml glikolu etylenowego i 6 g wodorotlenku trójmetylobenzyloamoniowego (Triton 15 B) miesza sie w ciagu 5 godzin. Po rozlozeniu wo¬ da oddestylowuje sie 172 g nitrylu kwasu l(p-me- toksyfenylo)-cyklopentanokarboksylowego, o tem¬ peraturze wrzenia 140°C/1 mm Hg. Wydajnosc 86P/0. 20 PL PL