Wynalazek dotyczy badz recznie, badz pro¬ gramowo sterowanego lub kombinowanego urza¬ dzenia do elektromagnetyczino - mechanicznego nastawiania urzadzenia zasobnika posredniego.Urzadzenie zasobnika posredniego polega na znanej zasadzie, ze jeden albo kilka kolecz¬ ków zapadkowych, pozostajacych pod napre¬ zeniem sprezyn, podtrzymuje sie przez prosto¬ padle do siebie ustawione i przesuwne o pe¬ wien skok w kierunku wzdluznym listwy za¬ trzymujace. Listwy te sa Ustawione odpo¬ wiednio do odstepów miedzy poszczególnymi koleczkami i sa zaopatrzone w odpowiednie wyciecia, przy czym koleczki sa podtrzymy¬ wane przez górne krawedzie tych listew.*) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze wspól¬ twórcami wynalazku sa Gerhard Purrmann i Dieter Augustin.Jezeli wiec w tym znanym urzadzeniu dwie jakiekolwiek prostopadle do siebie polozone listwy beda jednoczesnie tak przesuniete, ze wyciecia podejda pod koleczki zapadkowe, wte¬ dy opadnie wlasnie ten z nich, który znajduje sie w miejscu skrzyzowania tych dwóch prze¬ sunietych listew. Poniewaz kazdemu kolecsdco- wi odpowiada jedna cyfra* kolejne kolki po¬ szczególnych dekad odpowiadaja nastawianej liczbie.Znane jest równiez uruchamianie listew za¬ trzymujacych zasobnika posredniego za pomo¬ ca elektromagnesów, przy czym specjalne izi*a- czenie maja kryteria podane ponizej. Czfc przeplywu pradu wzbudzajacego elektromagne¬ sy musi byc tak ograniczony, aby z jedne} strony kotwiczka magnesu mogla wykonac pel¬ ny skok, z drugiej zas strony, aby czas ten byl mozliwie krótki i aby konieczny odsteppomiedzy nastepujacymi po sobie nastawienia¬ mi byl jak najmniejszy.Przy kazdym nastawieniu cyfry prad wzbu¬ dzenia musi równoczesnie doplynac do dwóch elektromagnesów (w celu uruchonuienia dwóch listew zatrzymujacych), poniewaz tylko wtedy zapewniona jest wlasciwa praca urzadzenia.Sterowanie elektromagnesami nastepuje badz recznie przez nacisniecie klawisza zamykaja¬ cego styki, badz (przy sterowaniu urzadzenia dziurkowanymi kartami) za pomoca czujników do otworów w kartach — dflia cyfr i urzadze¬ nia skokowego przelaczania — dla dekad.Poniewaz wlaczanie tych styków praktycznie odbywa sie ruchem slizgowym, bezposrednie wlaczanie pradu do elektromagnesów o duzej liczbie amperozwoi jest niewskazane, gdyz do¬ prowadziloby bardzo predko do zuzycia sie i spalenia styków. Azeby wykluczyc te wade, wedlug obecnego stanu techniki, do kazdego styku podlacza sie przekaznik posredni, przez który nastepuje uruchomienie elektromagnesu.Znane tego rodzaju urzadzenia wymagaja jednak zastosowania takiej liczby spelniaja¬ cych funkcje przekazników posrednich o sty¬ kach nadajacych sie na duze obciazenie, która odpowiada liczbie elektromagnesów, przy czym musza one wytrzymac, zwlaszcza przy wyla¬ czaniu magnesów, silny impuls pradowy spo¬ wodowany impulsem indukcyjnym, bez uszko¬ dzenia odnosnych styków. Poniewaz poza tym przekazniki o silnym obciazeniu zestyków wy¬ magaja silnego pradu wzbudzenia, przeto i zesty¬ ki sterujace (uruchomiane klawiszami albo kol¬ kami odczytujacymi otwory w kartach dziur¬ kowanych) sa równiez silnie obciazone, co pro¬ wadzi do szybkiego ich zuzycia sie i stad nie¬ pewnosci w dzialaniu.W celu eliminacji zaklócen spowodowanych iskrzeniem, w wyzej wymienionych urzadze¬ niach dotychczasowych musza byc stosowane srodki stosunkowo kosztowne, gdyz kazdy z po¬ szczególnych zestyków musi byc z tego powo¬ du zaopatrzony w powszechnie stasowane kon¬ densatory i oporniki.Rozwiazanie zagadnienia wedlug wynalazku wychodzi z zalozenia, ze przez zestyk zamknie¬ ty moze przechodzic duzo wiekszy prad &ez jego uszkodzenia, anizeli to jest mozliwe gdy prad o tej samej wartosci jest bezposrednio wlaczany lub wylaczany. W tym celu w urza¬ dzeniu wedlug wynalazku do kazdego zestyku sterujacego wlacza sie przekaznik posredni zaopatrzony w zestyki robocze, które zawsze zamykaja i otwieraja sie bezpradowo i przez które plynie prad dopiero wtedy, gdy zestyki sa zamkniete, a zostaje wylaczony zanim te zestyki znów sie otworza.Prad wzbudzenia magnesów, które maja byc uruchomione, zostaje w ukladzie wedlug wy¬ nalazku wlaczony badz wylaczony za posred¬ nictwem dwóch przekazników wytrzymujacych duze obciazenie. Kazdorazowo zastosowane prze¬ kazniki posrednie sluza wtedy jedynie jako ^.zwrotnice", które odpowiednio do nadawa¬ nych liczb i dekad decyduja o wyborze od¬ powiednich magnesów.Na rysunku przedstawiono przykladowe urza¬ dzenie wedlug wynalazku. Schemat polaczen w tym przykladzie dotyczy sterowania zasobni¬ ka posredniego jedenastocyfrowego (0,1... 9,11) na kazde stanowiskio dekadowe przy przewi¬ dzianej liczbie 21 stanowisk. Zasadniczo mozna jednak dobrac dowolna liczbe cyfr na stano¬ wisko i dowolna liczbe stanowisk (dekad).Urzadzenie sklada sie zasadniczo z nastepu¬ jacych glównych czesci, klawiatury dziesietnej z klawiszami T, urzadzenia L odczytujacego karty dziurkowane, uruchamianego silnikiem przelacznika U, dwa razy 21 pozycyjnego urza¬ dzenia skokowo przelaczajacego Wl, W2 z elek¬ tromagnesem przelaczajacym A, jedenastu prze¬ kazników posrednich (0,1,2.. . 9,11), kazdy z dwoma zestykami roboczymi {0±, ii 9lt lh i 02, h — 02, *h) do wyboru liczb, 21 prze¬ kazników posrednich (Dl, D2... D21), kazdy z jednym zestykiem (Dli, B21 D21t) do sterowania dekadowego, przekaznika B na du¬ ze obciazenie z dwoma zestykami roboczymi t(bl, b2), przekaznika na duze obciazenie E z dwoma zestytoami spoczynkowymi el, e2, je¬ denastu elektromagnesów (ZO, Zl ..... Z9, Zll) do ustawiania cyfr i dwudziestu jeden elek- . triomagnesów {ZD1, ZD2 ZD21) do usta¬ wiania dekad, trzech kondensatorów przeciw¬ zaklóceniowych (Ci, C2, C3) i przynaleznych im oporników (Rlt R2t R3).Kazdy z klawiszy T jest podlaczony jednym stykiem do wspólnego przewodu prowadzace¬ go do styku I przelacznika U. Gdy styk I prze¬ lacznika jest zwarty, przewód wspólny otrzy¬ muje napiecie dodatnie. Drugi styk kazdego klawisza prowadzi do przynaleznego mu prze¬ kaznika posredniego 0, 1, 2 .... 11. Równo¬ legle do zestyków klawiszowych sa polozone kolki badz sprezynki L do odczytywania otwo¬ rów w kartach. Spyny S sluzace jako styki przeciwne kolkom odczytujacym sa polaczoneza posrednictwem skokowego urzadzenia prze¬ taczajacego Wl ze stykiem II przelacznika t7.Jezeli styk 17 przelacznika U jest zamkniety, szyny stykowe S otrzymuja napiecie dodatnie, zalezne od polozenia urzadzenia skokowego przelaczania Wl.Do styków urzadzenia * skokowego przelacza¬ nia W 2 sa podlaczone przekazniki posrednie Dl — D21. W zaleznosci od pozycji urzadzenia skokowego przelaczania W2 otrzymuja prze¬ kazniki Dl — D21 dodatni prad wzbudzenia za posrednictwem równolegle podlaczonych zestyków roboczych 0t lii. Za posred¬ nictwem tychze zestyków otrzymuje dodatni prad wzbudzenia przekaznik B wytrzymujacy duze obciazenie. Przez zamkniecie zestyku bl uruchamia sie elektromagnes A. Zestyk robo¬ czy 52 wlacza napiecie wzbudzenia do elektro¬ magnesów odpowiedniej cyfry i dekady wy¬ branych przez przekazniki posrednie. Zestyk b2 uruchamia jednoczesnie przekaznik E wytrzy¬ mujacy duze obciazenie.Opóznienie dzialania przekaznika E moze byc regulowane np. za pomoca ukladu dwóch uzwo¬ jen przeciwsobnych, z których jedno ma podla¬ czony w szereg z nim opornik regulowany i wraz z nim jest podlaczony równolegle do uzwojenia roboczego przekaznika.Urzadzenie dziala w sposób podany ponizej.Przy sterowaniu za pomoca klawiszy, w po¬ zycji wyjsciowej styk I przelacznika U jest zwarty, a urzadzenie skokowego przelaczania Wl, W2 znajduje sie w pozycji 1. W trakcie pierwszej czynnosci, przy nacisnieciu klawisza z cyfra 0 zestyk zwiera sie i przekaznik po¬ sredni 0 przyciaga, zestyki 0± i 02 zwieraja sie bezpradowo; 0t wlacza napiecie do przekazni¬ ka B i przekaznika posredniego Dl poprzez urzadzenie przelaczania skokowego W2\ prze¬ kaznik Dl zadziala, zestyk Dl± zwiera sie bez¬ pradowo, przekaznik B zadziala z opóznie¬ niem w stosunku do przekaznika Dl i zesty¬ ki bl oraz b2 zwieraja sie. Zestyk bl wlacza napiecie do elektromagnesu A, który zadziala.Zestyk b2 wlacza napiecie do elektromagne¬ sów ZO i ZD1 poprzez styk spoczynkowy el przekaznika E i przez zwarte juz zestyki 02, Dllt oraz do przekaznika E. Elektromagnesy ZO oraz ZD1 zadzialaja, to samo czyni prze¬ kaznik E i styki spoczynkowe el, e2 rozwiera¬ ja sie. Elektromagnesy ZO oraz ZD1 zwalniaja.W trakcie drugiej czynnosci klawisz z cyfra 0 zostaje zwolniony — zestyk rozwiera sie, prze¬ kaznik 0 zwalnia — zestyki Oi i 02 rozwieraja sie bezpradowo. Obwód pradowy przekazników B i Dl zostaje przerwany. Przekaznik £4 zwalnia — zestyk Dli rozwiera sie begprqdn»fio/ przekaznik B zwalnia — zestyki bl i b2 rpz-r wieraja sie. Obwody pradowe przekazników E i elektromagnesu A zostaja przerwane, prze¬ kaznik E zwalnia — zestyki spoczynkowe el i e2 zwieraja sie, elektromagnes A zwalnia.Urzadzenie skokowe Wl, W2 przechodzi na stanowisko 2.Jezeli okreslone wartosci maja byc z po¬ czatkiem nastepnych nastawien powtarzane, mozna uniknac powtórnego ich nadawania przez klawisze w ten sposób, ze urzadzenie skoko¬ wego przelaczania po przejsciu wszysitkicn de¬ kad nie powraca na styk 1, ale za pomoca wydzielonego do tego celu urzadzenia sterowni¬ czego nadaje tyle impulsów do przekaznika A, ile odpowiada dekadom do przeskoczenia.Automatyczne odczytywanie kart dziurkowa¬ nych nastepuje, kiedy pozycja wyjsciowa urza¬ dzenia skokowego przelaczania Wl, W2 jest zasadniczo w pozycji dowolnej dla 21cyfro¬ wej karty dziurkowanej.Na przykladzie jest przedstawiona karta dziurkowana tylko z 11-to cyfrowymi liczba¬ mi i nadaj przewiduje sie, ze przed wylacze¬ niem automatu nastapilo co najmniej 10 recz¬ nych czynnosci klawiszowych.Oprócz tych dziesieciu czynnosci moga byc przeprowadzone inne az do pelnego wyczer¬ pania liczby dekad. OA ostatniej nacisnietej dekady rozpoczyna sie odczyt automatyczny i nadawanie impulsów do zasobnika posrednie¬ go. Jezeli natomiast przez nacisniecie klawiszy wyczerpano wszystkie dekady, odpada dalszy odczyit automatyczny. W danym przypadku urzadzenie skokowe Wl, W2 jest ustawione na pozycji 11.W trakcie pierwszej czynnosci styk II prze¬ lacznika U zwiera sie. Szyna S pierwszej po¬ zycji cyfrowej dziurkowanej otrzymuje napie¬ cie poprzez urzadzenie skokowe (styk 11).(Karta dziurkowana powinna miec w pierwszej cyfrowej pozycji otwór zerowy). Przekaznik posredni O otrzymuje napiecie poprzez kolek odczytujacy dla cyfry 0. Przekaznik O zadzia¬ la — dalsze czynnosci — jak przy pierwszej czynnosci sterowania za pomoca klawiszy.W trakcie drugiej czynnosci obwód prado¬ wy do przekaznika posredniego O jest przerwa¬ ny przez rozwarty zestyk e2. Przekaznik O zostaje zwolniony — dalsze czynnosci — jak przy drugiej czynnosci sterowania 'za pomoca klawiszy.W trakcie trzeciej czynnosci urzadzenie sko¬ kowe po zwolnieniu elektromagnesu A prze¬ laczylo sie na pozycje 12. Zestyk e2 przekazni¬ ka E zostal w miedzyczasie zwarty i przebieg rozpoczyna sie automatycznie od nowa — od¬ powiednio do dziurek cyfrowych w karcie.Jezeli jednak w odnosnej dekadzie brak jest dziurki cyfrowej, przeznaczony dla cyfiry prze¬ kaznik (0 ... 9 i 11) nie moze zadzialac. Prze¬ kaznik B nie otrzyma napiecia, zestyk bl nie moze sie zewrzec i urzadzenie skokowego prze¬ laczania nie zadziala, wobec czego nastapi sa¬ moczynne zatrzymanie urzadzenia.Powstajace (z powodu wahan napiecia lub niepozadanych mechanicznych opóznien w za¬ dzialaniu przyciagania lub odpadania kotwicy, majacych swoja przyczyne w oporach tarcia, ulozyskowaniu kotwic itd.), odchylenia od teo¬ retycznego czasu trwania poszczególnych prze¬ biegów, w tym przypadku nie powoduja za¬ burzen w funkcjonowaniu urzadzenia, gdyz dzieki zastosowaniu „lanouchowego,, podlacza¬ nia przekazników nastepuje praktycznie obo¬ wiazkowa kolejnosc zadzialania i dopiero po osiagnieciu wolnego styku 1 w skokowym urza¬ dzeniu przelaczajacym Wl zostaje przerwany proces odczytywania otworów karty, nieza¬ leznie od czasu trwania calego przebiegu.Teoretycznie ten przebieg przymusowy nie obowiazuje przy recznym naciskaniu klawiszy w podanym ukladzie/ o ile po sobie nastepu¬ jace impulsy sa w odstepach mniejszych niz 60 msek. Stwierdzono jednak, ze przy klawia¬ turze dziesietnej najmniejszy odstep miedzy dwoma sasiednimi uderzeniami wynosi 120 msek. PL