Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu Oraz urzadzenia do wytwarzania wytlacza¬ nych ksztaltek wzorzystych, np. guzików, sprzaczek, oprawek do nozów, z materia¬ lów sproszkowanych, np. maczki rogowej, sernika, krwi, proszku szklanego.Znana rzecza jest wytwarzanie ksztal¬ tek o barwnych wzorach z materialów sproszkowanych, podatnych na cieplo. Pier¬ wotnie wytlaczano najpierw jednobarwna ksztaltke, która pO' nalozeniu odpowiednie¬ go wykroju natryskiwano barwnym lakie¬ rem lub posypywano w pewnych miejscach proszkiem o innej barwie, po czym tlocze¬ nie doprowadzano do konca. Poniewaz tak wykonana ksztaltka miala wzór tylko na górnej swej stronie, a mianowicie na stronie widocznej, przeto chcac nadac wzo¬ rowi pozór wzoru wglebnego, wytwarzano podobny wzór bai^Wny równiez na odwrot¬ nej stronie wytloczonej ksztaltki i to w ten sposób, ze wzór odwrotnej strony pokry¬ wal sie ze wzorem strony czolowej. Chcac jeszcze wiecej wywolac wrazenie wzoru, przeprowadzonego na wskros ksztaltki,1 Wprowadzano wzór raz lub kilka razy równiez wewnatrz ksztaltki. Robiono to w ten sposób, ze ksztaltke wytwarzano warstwami, przy czym na kazdej warstwie za pomoca wykroju i barwnika albo ma¬ terialu o innej barwie wykonywano wzór i poszczególne warstwy nakladano na sie¬ bie tak, ze wzór najnizszej warstwy po¬ krywal sie ze wzorem pozostalych warstwgórnych. Nastepnie calosc stlaczano ra¬ zem. W ten sposób mozna bylo oczywiscie uzyskac lepsze wrazenie glebokosci wzoru anizeli w dawniejszych sposobach i wy¬ wolac zludzenie wzoru, przeprowadzone¬ go na wskros calej ksztaltki. Jednak rze¬ czywista wzorzystosc, przeprowadzona na wskros z jednej strony ksztaltki na prze¬ ciwlegla jej strone, nie mogla byc w ten sposób uzyskana, gdyz ciaglosc wzoru byla jednak przerwana przez posrednie war¬ stwy niewzorzyste.Najprostszym sposobem wytwarzania wzoru, na wskros ksztaltki bylo oczywiscie otrzymanie za pomoca wykroju warstwy wzorzystej tak grubej, zeby siegala na ca¬ la wysokosc ksztaltki, i wypelnienie prze¬ strzeni posredniej niebarwnym materia¬ lem. Ten pomysl najbardziej odpowiedni nie mógl jednak dac dobrych wyników z dwóch wzgledów. Przede wszystkim pozadany wzór nie mógl byc zachowany na calej grubosci warstwy wskutek spie¬ trzania sie posypanego na wzorze proszku, gdyz, przez zesyp proszku, powierzchnia podstawowa usypanej warstwy byla znacz¬ nie szersza od powierzchni górnej. Nastep¬ nie zbyt wysokie usypanie nie bylo mozli¬ we juz i z tego powodu, ze wytworzone w ten sposób scianki barwnego proszku, zwla¬ szcza gdy mialy odtwarzac cienkie zylko¬ wanie, zapadaly sie juzf przy nieznacznej grubosci.Przedmiotem wynalazku niniejszego jest sposób wytwarzania ksztaltek o rze^ czywiscie i jednorodnie na wskros prze¬ prowadzonym wzorze. Wynalazek polega na tym, ze forme, odpowiadajaca ksztalt¬ ce gotowej, wypelnia sie podstawowym materialem sproszkowanym, po czym za pomoca jednego lub kilku profilowanych tloków lub innych profilowanych wedlug wzoru narzedzi wytlacza sie jedna lub kil¬ ka czesci materialu przez jedno lub kilka wyciec w matrycy, stanowiacej jedna scian¬ ke formy, a po usunieciu wytloczonych cze¬ sci powstale w wypelnieniu przestrzenie, po wysunieciu z nich profilowanych tlo¬ ków, napelnia sie materialem innej barwy, po czym wzorzyste wypelnienie poddaje sie stlaczaniu.Wedlug wynalazku tloki lub inne profi¬ lowane wedlug wzoru narzedzia przepro¬ wadza sie przez umieszczone w dnie, od-. powiadajace swym ksztaltem otwory do wypelnienia formy w celu wytloczenia ma¬ terialu przez wyciecia w matrycy, a pod¬ czas cofania tloka z odpowiednich wyciec w matrycy wyciecia te wypelnia sie mate¬ rialem o innej barwie, który przy dalszym cofaniu tloka wypelnia puste przestrzenie, pozostawione w wypelnieniu formy.Gdy wzory sa zlozone i wielobarwne, to wieksza liczba tloków moze byc wsuwana i wysuwana kolejno, przy czym postepuje sie w ten sposób, ze cala przestrzen formy wypelnia sie materialem sproszkowanym, po czym przez kolejne przesuniecie jedne¬ go z tloków wytlacza sie i usuwa z mate¬ rialu pewna czesc. Nastepnie tlok opusz¬ cza sie, wskutek czego uwalnia sie prze¬ strzen dla napelnienia jej materialem o in¬ nej barwie.Sposób wedlug wynalazku przeprowa¬ dza sie np. jak nastepuje.Do formy, której dno stanowia jeden lub kilka profilowanych wedlug wzoru tloków, wsypuje sie jednobarwny proszek az do calkowitego wypelnienia formy. Na forme kladzie sie nastepnie wycieta wedlug wzo¬ ru matryce i wytlacza wzglednie wypycha sie za pomoca tloka dennego czesc usypa¬ nego materialu w góre przez wykrój w ma¬ trycy. Po usunieciu wypchanego materia¬ lu opuszcza sie znowu tlok o tyle, zeby je¬ go górna strona czolowa nie wysunela sie z uformowanej ksztaltki. Uwolniony w ten sposób wykrój w matrycy, która powinna byc przynajmniej tak wysoka jak ksztalt¬ ka, wypelnia sie materialem innej barwy w calej jego wysokosci. Górna strona czo¬ lowa tloka stanowi wówczas zamkniecie — 2 —formy od dolu. Teraz tlok opuszcza sie dalej az do pierwotnego polozenia zasadni¬ czego. Przy tym ruchu lezacy na tloku material opuszcza sie za tlokiem i uklada sie w otworze wytloczonym w uprzednio uformowanym materiale. Poniewaz ten material siega az do dna otworu wytloczo¬ nego w uprzednio uformowanym materia¬ le, przeto po ostatecznym wytloczeniu otrzymuje sie ksztaltke o przechodzacym calkowicie na wskros wzorze.Przez kolejne zastosowanie kilku tlo¬ ków i matryc wedlug wynalazku mozna otrzymac ksztaltki o wzorze prostym i zlo¬ zonym, przeprowadzonym zawsze na wylot.Powyzszy zabieg trzeba tylko powtórzyc kilka razy. Sposób wedlug wynalazku moz¬ na przeprowadzic równiez w róznych pola¬ czeniach. Chcac np. wykonac ksztaltke o wzorze pierscieniowym w postaci tarczy strzelniczej, mozna najpierw uformowac material, który stanowi obwód ksztaltki wzglednie scianki ksztaltki. Nastepnie zaczyna sie wykonywac pierscien zewnetrz¬ ny, a srodek ksztaltuje sie na ostatku.Chcac wykonac ksztaltke o cienkiej zyle ciemnej lub jasnej, nie mozna., oczywiscie z uformowanej masy wytloczyc tej zyly za pomoca cienkiego tloka. Mogloby to wy¬ wolac trudnosci, gdyz wprowadzanie mate¬ rialu do cienkiej szczeliny jest bardzo trudne. Wówczas formuje sie raczej mate¬ rial polozony z jednej strony zyly, nastep¬ nie pozostala czesc formy wypelnia sie ma¬ terialem o barwie zyly i wreszcie z tego materialu wytlacza sie tyle, ze pozostaje jeszcze cienka zyla, Dopiero po tym tar¬ anuje sie material polozony z drugiej stro¬ ny cienkiej zyly.Napelnianie, wytlaczanie i ponowne wypelnianie mas barwnych mozna prze¬ prowadzic równiez przy uzyciu cisnienia, jezeli na wprowadzana lub wytlaczana ma¬ se dziala sie odpowiednio profilowanym stemplem. Rózne efekty mozna uzyskac jeszcze w ten sposób, ze przy formowaniu jednej czesci wzoru stosuje sie nacisk, na¬ tomiast inne czesci usypuje sie luzno. Ko¬ rzystna rzecza jest równiez, gdy matryce posiadaja wysokosc formowanej ksztaltki.W ten sposób nie ma potrzeby odmierza¬ nia wprowadzonych ilosci proszku.Matryce i stemple moga byc umiesz¬ czone na lukach lub obok siebie w doklad¬ nych odleglosciach, a pomiedzy nimi moze poruszac sie forma tak, iz w przerwach po¬ miedzy poszczególnymi zabiegami napel¬ niania i wytlaczania forme przesuwa sie od jednego stempla do drugiego wzglednie od jednej matrycy do drugiej. Dzialanie moze byc równiez odwrotne, a mianowicie forma moze byc stala, a matryce i stemple moga dosuwac sie do formy kolejno w pewnych odstepach czasu. Wreszcie zarówno forma jak i stemple i matryca moga przesuwac sie wzgledem siebie, przy czym forma w celu wiekszej sprawnosci moze byc wykonana w plycie, zaopatrzonej w wieksza liczbe form do napelniania.Utworzona w formie ksztaltka, posiada¬ jaca przeprowadzony na wylot wzór, moze byc wytloczona wstepnie i ostatecznie w tej samej formie lub tez moze byc przeniesiona do innej formy w celu wykonczenia.Przyklad wykonania wedlug wynalazku uwidoczniono na rysunku, przy czym fig. 1 przedstawia w przekroju widok urzadzenia z boku, fig. 2 — widok z góry tego urzadze¬ nia, a fig. 3 —12 przedstawiaja schema¬ tycznie wytwarzanie sposobem wedlug wy¬ nalazku ksztaltki z przeprowadzonym na wskros wzorem pierscieniowym.Urzadzenie ksztaltujace (fig. 1 i 2) skla¬ da sie z górnej czesci A i z dolnej czesci B.Górna czesc A jest umocowana na szynie 1, na która nasadzana jest równiez dolna czesc B, tak iz moze przesuwac sie po szy¬ nie i moze byc z niej wysunieta.W górnej czesci A umieszczona jest ma¬ tryca 2 i stempel 3. Matryca 2 jest przy¬ mocowana do pryzmatycznej prowadnicy 4, w której miesci sie jednoczesnie i stempel 3.« — 3 -Pryzmatyczna prowadnica 4 posiada dwie szczeliny 5, w których mieszcza sie konce dzwigni 6, polaczonych korbowodem z kor¬ ba 7, które} obrót powoduje podnoszenie i opuszczanie prowadnicy 4 i umocowanej na niej inatrycy 2. Stempel 3 posiada równiez szczeline 8, w której miesci sie ko¬ niec dzwigni jednoramiennej 9, opierajacej sie na czopie korby 10, -przez której obrót stempel 3, pozostajacy pod naciskiem spre¬ zyny lub ciezaru, opuszcza sie lub podnosi; Korbe 7 obraca sie recznie za pomoca dzwigni 11, a korbe 10 — za pomoca dzwigni 12. Obrót korby 10 i korby 7 moze byc ograniczany wzglednie ustalany za po¬ moca zderzaków, nie przedstawionych na rysunku. Stempel 3 jest prowadzony rumieszczony tak, ze jego profilowany wy¬ step dokladnie wchodzi do otworu ma¬ trycy 2.Dolna czesc B urzadzenia ksztaltujace¬ go sklada sie z plyty podstawowej 14 i dwóch wsporników 15, na których umo¬ cowana jest plyta formujaca 16. Obydwa wsporniki 15 zawieraja prowadnice wytla¬ czajacego tloka 17 i prowadzonego w nim tloka wzorcowego 1&. Tloki te, które mozna podnosic i opuszczac, tworza razem swa powierzchnia czolowa dno formy X w ply¬ cie 16. Tlok 17 posiada z obu stron czopy, które wchodza do wykrojów dzwigni kato¬ wych 19. Dzwignie katowe swymi krótszy¬ mi ramionami, zaopatrzonymi w krazki, opieraja sie na mimosrodach 20, których obrót powoduje opuszczanie lub podnosze¬ nie sie tloka 17. W podobny sposób naste¬ puje równiez podnoszenie i opuszczanie sie tloka wzorcowego 18, który równiez z obu stron jest polaczony czopami z dzwigniami katowymi 21. Krótsze ramiona tych dzwi¬ gni, zaopatrzone w krazki toczne, opiera¬ ja sie na mimosrodach 22, których obrót po¬ woduje podnoszenie lub opuszczanie sie tloka 18. Opuszczanie sie tloków nastepu¬ je przez nacisk nie przedstawionych na ry¬ sunku sprezyn ciagnacych, wzglednie na¬ ciskajacych. Dzwignia 23 jest przeinaczo¬ na do recznego obracania mimosrodu 20, a dzwignia 24 — do obracania mimosro¬ du 23. Polozenie i obrót mimosrodów 20 i 22 mozna ograniczac wzglednie ustalac za pomoca zderzaków, nie przedstawionych na rysunku. Zarówno dzwignie katowe 19, 21 jak i obydwa waly mimosrodowe sa osa¬ dzone we wspornikach 15. Tlok wytlacza¬ jacy 17 otacza tlok wzorcowy 18, który jest podnoszony przy podnoszeniu tloka 17.W tej budowie urzadzenia ksztaltujacego, w celu np. wytlaczania wzorzystego wypel¬ nienia, wystarcza tylko obrócenie mimosro¬ du 22. Poza tym w przykladzie wykonania obydwa tloki 17, 18 sa wykonane jeszcze tak, ze w polozeniu zasadniczym opieraja sie na sobie i na plycie podstawowej 14.W tym samym celu moga byc równiez za¬ stosowane zderzaki nastawne na plycie podstawowej 14, np. sruby nastawne z na¬ kretkami, za pomoca których mozna regu¬ lowac skrajne opuszczenie tloka, a tym sa¬ mym i wysokosc przestrzeni napelnienia.Wykonanie ksztaltki o przeprowadzo¬ nym na wskros wzorze pierscieniowym mo¬ ze nastapic za pomoca urzadzenia wedlug wynalazku w sposób uwidoczniony sche¬ matycznie na fig. 3 — 12.Forme X w plycie formujacej 16 (fig. 3) wypelnia sie czarnym proszkiem. Na¬ stepnie dolna czesc B wraz z forma wypel¬ niona proszkiem wprowadza sie dokladnie pod matryce 2 górnej czesci A urzadzenia.Dokladne ustawienie dolnej czesci B pod matryca moze byc ograniczone za pomoca zderzaka wzglednie ustalone za posred¬ nictwem znaczka, po czym przez obrócenia korby 7 opuszcza sie matryce 2 na plyte formujaca 16 (fig. 4). Nastepnie tlok wzor¬ cowy 18 (fig. 5) podnosi sie, przy czym z czarnego proszku wytlacza sie przez ma¬ tryce 2 te czesc, która powinna byc zabar¬ wiona inaczej. Podniesienie tloka wzorco¬ wego 18 nastepuje przez obrócenie mimo¬ srodu 22. Wytloczony czarny proszek zo- - 4 —staje nastepnie usuniety, a tlok wzorco¬ wy 18 (fig. 6) zostaje opuszczony na tyle, aby górny jego koniec zrównal sie z górna powierzchnia plyty 16. Nastepnie do uwol¬ nionej w ten sposób przestrzeni w matry¬ cy 2 wsypuje sie proszek innej bairwy, za¬ znaczonej na rysunku poziomymi kreskami.Na ten proszek (fig. 7) opuszcza sie stem¬ pel 3, którego nacisk lekko stlacza ten pro¬ szek. Z tego powodu objetosc wsypanego proszku powinna byc nieco wieksza niz objetosc proszku po stloczeniu. Nastepnie tlok wzorcowy 18 opuszcza sie razem ze stemplem 3 pod wplywem nacisku sprezy¬ ny lub ciezaru i wsuwa stloczony proszek o innej barwie do otworu wycisnietego w czarnym proszku (fig. 8). Wtedy stem¬ pel 3 opiera sie na matrycy 2 i nie moze juz oddzialywac na dalsze wypelnienie formy.Nastepnie przez obrócenie korb 7 i 10 podnosi sie matryce 2 i stempel 3 znowu do pierwotnego polozenia poczatkowego (fig. 9), na czym wlasciwy przebieg wytwa¬ rzania wzoru zostal ukonczony.Teraz dolna czesc B z wypelniona for¬ ma mozna ustawic pod tlocznie i jej stem¬ pel C (fig. 10) i cale wypelnienie wytlo-, czyc od razu lub tez mozna tylko stloczyc je wstepnie na zimno tak, zeby ksztaltka nie zlamala sie przy wysuwaniu jej z ply¬ ty formujacej 16. Korzystna rzecza jest umieszczenie tloczni równiez nad szyna 1 obok górnej czesci A. Wtedy wystarczy dolna czesc B wraz z wzorzystym wypel¬ nieniem przesunac dalej na szynie 1 az pod urzadzenie tloczace.Mozna równiez postepowac w ten spo¬ sób, ze na plyte formujaca 16 naklada sie specjalna plyte D (fig. 11), do której moze byc wsuniete wzorzyste wypelnienie przez podniesienie obu tloków 17 i 18. Nastepnie, jak zaznaczono strzalka, odwraca sie ply¬ te D wraz z dolna czescia B, po zsunieciu tejze z szyny poslizgowej 1 (fig, 1), i wy¬ koncza sie tloczenie ksztaltki, znajdujacej sie w plycie D.W podobny sposób mozna wytwarzac wzory zlozone, wymagajace kilku profilo¬ wanych tloków. W tym przypadku na plyte formujaca 16 naklada sie druga kompletna czesc formujaca, w której znaj¬ duje sie drugi tlok wytlaczajacy E, drugi tlok wzorcowy E1 i druga plyta formujaca F z odpowiednia forma (fig. 12). Nastepnie wzorzyste wypelnienie w formie plyty 16 wprowadza sie do formy górnej plyty F i powtarza sie poprzednio opisany zabieg przy pomocy tloków E i E1, przez co otrzy¬ muje sie trzecia barwe we wzorzystym wypelnieniu. Ten sam przebieg przy bar¬ dziej zlozonych wzorach wymaga powta¬ rzania tylu zabiegów, ile ich wymaga dany wzór.Uklad np. górnych czesci formujacych stempli, matryc, moze znajdowac sie równiez na kole, a dolne czesci formujace moga byc doprowadzane wzdluz luku.Wreszcie ruch korb i mimosrodów dla podnoszenia i opuszczania tloków, matryc i stempli tlocznych mozna przeprowadzic równiez samoczynnie za pomoca napedu silnikowego przy uzyciu znanych prze¬ kladni, np. kól zebatych lub tarcz krzy¬ wych.Sposób wytwarzania przedmiotów az do ostatecznego ich wytloczenia jest taki sam przy róznych materialach. Jednak podczas tloczenia nalezy ogrzac material do tem¬ peratury zaleznej od wlasnosci fizycznych danego materialu. Sernik lub maczke ro¬ gowa mozna tloczyc w temperaturach umiarkowanych (od 100° do 200°), nato¬ miast dla proszku szklanego potrzeba znacznie wyzszych temperatur (od 1 200° do 1600°). PL