Wynalazeik niniejszy dotyczy ulepszo¬ nej formy do wytwarzania gotowych ze¬ spolów wierszy, odlewanych w skladarkach czcionek i odlewarkach. Zespoly wierszy o postaci kompletnego odlewu wyrózniaja sie tym, ze z formy odlewniczej wychodza one jako odlewy o bezwzglednie doklad¬ nych wymiarach i po odlaniu nie wymaga¬ ja na swych powierzchniach zadnej dalszej obróbki mechanicznej oprócz nieznacznego obcinania brzegu liter, pozostajacego bez wplywu na powierzchnie wiensza. Dolna powierzchnie wiersza tworza przy tym: wzdluz boku wykonana listwa i dwie na koncach wiersza znajdujace sie stopki po¬ przeczne, powierzchnia zas odlamana, po¬ wstala na zespole po usunieciu leju wle¬ wowego wzglednie nadlewu, znajduje sie nizej wzgledem dolnej powierzchni wier¬ sza, czyli nie ma szkodliwego wplywu na stalosc odlewu. Taka podstawe wiersza osiaga sie za pomoca szczeliny wlewowej w plytce posredniej, skróconej na koncach o dlugosc stopek poprzecznych w porówna¬ niu z dlugoscia wiersza i znajdujacej sie, jak wiadomo, miedzy forma odlewnicza i otworem wylotowym zbiornika odlewni¬ czego. Taki odlew kompletnego wiersza posiada jednak pewne niedogodnosci, gdyz doplywajacy do formy strumien metalu nie dochodzi do konców wiersza, wobec czego moga tam powstawac wiry, pecherze po-wietrzne, banki lub porowate miejsca w odlanym wierszu. Poza tym stosowanie takiego odlewu bywa o tyle wadliwe, ze nie udaje sie wykonac formy odlewniczej o prostej budowie, zapewniajacej uzytecz¬ nosc w jednakowy sposób przy odlewaniu wszystkich dlugosci wierszy. Liczne do¬ swiadczenia z formami o bardzo skompli¬ kowanej budowie nie doprowadzily do ce¬ lu, a zawsze wadliwe wyniki uniemozliwia¬ ly zastosowanie praktyczne. Ograniczano sie przeto do stosownej formy odlewniczej, która moze byc utrzymana jako przestaw¬ na tylko w malym zakresie, okreslonym dlugoscia koncowych stopek wiersza. Taka zmiennosc osiaga sie, jak wiadomo, przez zakladanie okreslajacych dlugosci wier¬ sza, tak zwanych wkladek koncowych.Przy tym odlew wiersza jest najlepszy, gdy koncowe stopki osiagaja najmniejsza dlugosc, a wiec dlugosc wiersza i szczeli¬ na wlewowa plytki posredniej róznia sie od siebie tylko nieznacznie.Powyzsze niedogodnosci, znane przy kompletnym odlewie, zostaja usuniete for¬ ma odlewnicza wedlug niniejszego1 wyna¬ lazku, która umozliwia wyrób wierszy przy zastosowaniu jednej i tej samej for¬ my odlewniczej o dowolnej nastawnesci w kierunku podluznym i odpowiedniej przestawnosci stopnia czcionek bez szkody w jakosci odlanego wiersza lub przydat¬ nosci gotowego odlewu wzglednie pewnosci podstawy. Cel niniejszego wynalazku osia¬ ga sie tym, ze plytka posrednia nie powo¬ duje powstawania poprzecznych stopek wiersza, jak dotychczas przez swa szcze¬ line wlewowa, skrócona na koncach w po¬ równaniu z dlugoscia wiersza. Wedlug wy¬ nalazku uzywa sie urzadzenie do wyrzu¬ cania nadlewku wzglednie wypychacz nad¬ lewku do tego odpowiednio zalozony i wy¬ konany, wspóldzialajacy z forma odlewni¬ cza i plytka posrednia i przez nie przy wzajemnym przeciwbieznym przesuwie rozrzadzany. Dotychczasowy plytkowy wy¬ pychacz nadlewku, wsuwany po oddziele¬ niu wiersza od strony formy odlewniczej do szczeliny wlewowej plytki posredniej, nie moze byc uzyty do celu zamierzonego wedlug niniejszego wynalazku i to tym bardziej, iz ma te wade, ze sie latwo zaci¬ na, wygina, zostaje uszkodzony wzglednie zniszczony, przy czym sam nie rzadko jest powodem uszkodzen szczeliny wlewowej w plytce posredniej wzglednie wskutek odprysków metalu lub przy nieuwadze sta¬ nowi przyczyne duzych przerw w dziala¬ niu. Te wszystkie niedogodnosci usuwa urzadzenie do wypychania nadlewków, sluzace wedlug wynalazku do odlewu go¬ towych wierszy, a wiec takze do wytwa¬ rzania poprzecznych stopek wiersza. Przy tym wlasciwy wypychacz nadlewku jest umieszczony do pewnego stopnia jako czesc skladowa plytki posredniej tak, iz naciska, przesuwajac sie prostopadle do szczeliny wlewowej, skosna powierzchnie na odpo¬ wiednia skosna powierzchnie otaczajacego go klinowego nadlewku wiersza i dzieki temu wytlacza go ze szczeliny wlewowej, przy czym sam nie wsuwa sie do niej w kierunku, przeciwnym do odlewania metalu, jak to mialo miejsce dotychczas.Dzieki takiej budowie przy odlewie kompletnym wszystkich wierszy moze byc w prosty sposób zachowana nieograniczo¬ na zmiennosc formy odlewniczej tak w kie¬ runku podluznym wiersza, jak równiez w dostatecznym stopniu odnosnie do grubosci czcionki, przy czym ani forma sama, ani tez obecnie dla wszystkich formatów jedna¬ kowa plytka posrednia z wypychaczami nadlewków nie musza byc wymieniane.Wedlug niniejszego wynalazku moga byc na dlugosci wiersza rozmieszczone jeden lub wiecej, najlepiej np. dwa wypychacze, chwytajace nadlewek i zapewniajace równomierne usuwanie z plytki posredniej.Tak zostaja wiec na dluzszych iodle- wach wierszy utworzone jednoczesnie dwie calkowite stopki poprzeczne, podczas gdy — 2 —na krótkich wierszach powstaje tylko jedna taka stopka, znajdujaca sie przy odpowie¬ dnim ustaleniu miejsca dla wypychacza blisko srodka wiersza. Nie ma to szkodli¬ wego wplywu na stalosc albo na komplet¬ nosc odlewu, wykluczajaca jakakolwiek dalsza obróbke. Obecnosc tylko jednej stopki na krótkich wierszach jest raczej korzystna dla przebiegu odlewu wiersza, gdyz wtedy osiaga sie dobry stosunek dlu¬ gosci szczeliny wlewowej, przez która przeplywa metal czcionkowy w plytce po¬ sredniej, do dlugosci wiersza wzglednie dlugosci szczeliny w formie odlewniczej, niz mialoby to miejsce przy dwóch stop¬ kach poprzecznych, a równiez przy krót¬ kich wierszach. Dalsza szczególna zaleta wynalazku polega na tym, ze i konce wier¬ sza sa dobrze odlane, nie moga bowiem powstawac narozniki martwe, wypelnione scisnietym powietrzem, powodujace wiry i tworzenie sie pecherzyków.Na rysunku uwidoczniony jest przyklad wykonania przedmiotu wynalazku. Fig. 1 przedstawia urzadzenie do usuwania nad¬ lewku w widoku w kierunku plytki posre¬ dniej; fig. 2 — w widoku z góry; fig. 3 — cale urzadzenie w przekroju poprzecznym wedlug linii /// — /// na fig. 1 w poloze¬ niu odlewu, czyli przed rozpoczeciem usu¬ wania nadlewku; fig. 4 — w takim samym przekroju, lecz w polozeniu po usunieciu nadlewku w polozeniu do wypychania wiersza; fig. 5 — w przekroju poprzecznym wedlug linii V — V na fig. 1 z czesciami skladowymi w polozeniu wedlug fig. 3 do odlewu przed usunieciem nadlewku; fig. 6 — plytke posrednia w widoku od strony formy odlewniczej; fig. 7 — wypychacz nadlewku, wyjety z plytki posredniej, w widoku perspektywicznym,, a fig. 8 — wiersz z gotowa odlana podstawa w wido¬ ku perspektywicznym.Wspornik 1 formy odlewniczej jest, jak zwykle, wraz z wspierajacym go walkiem 2 osadzony wahliwie w ramie skladarki i za¬ opatrzony na swym górnym koncu w po¬ siadajaca dwie szczeki 3 i 4 forme odlewni¬ cza, przy czym dolna szczeka 3 formy mo¬ ze byc przymocowana srubami 5 do wspor¬ nika 1, górna zas szczeka 4 jest w znany sposób, po zalozeniu nie uwidocznionych wkladek koncowych lub rozpórkowych, po¬ laczona w odstepie, tworzacym szczeline odlewnicza 6 dla doplywajacego i w posta¬ ci wiersza 7 krzepnacego' metalu, srubami 8 na stale z dolna szczeka 3. Plytka posre¬ dnia 9 szczelnie przylega do szczek formy odlewniczej 3, 4 \ wzgledem niej jest prze¬ suwnie ograniczona oraz wodzona np. po bokach szczek 3, 4 formy, w znajdujacych sie prowadnicach 10. Plytka 9, jak toi jest znane, posiada górna czesc, laczaca sie z górna szczeka 4 formy, nieco grubsza w kierunku formy (fig. 5), celem spowodowa¬ nia w ten sposób przy przesuwie plytki 9 w kierunku strzalki A (fig. 3 i 5) i spowo¬ dowanym przez to odrywaniu nadlewku // ku górze powstania charakterystycznej dla gotowego odlewu listwy 12 (fig. 8) na pod¬ stawie wiersza 7.W plytce 9 znajduja sie znane trzy wy¬ ciecia 13, 14, 15, z których dolne wglebienie 13, przez te plytke nie przenikajace, wspól¬ dziala z nie uwidocznionym na rysunku za- bierakiem, cofajacym plytke 9 w .poloze¬ nie do odlewu, podczas gdy srodkowe wy¬ ciecie podluzne 14, przenikajace plytke 9 na calej dlugosci szczeliny 6 na takiej sa¬ mej szerokosci, jak ona, jest, jak zwykle, tak wykonane, iz po przesunieciu plytki 9 w jej górne polozenie koncowe, osiagnie¬ te po calkowitym odchyleniu powrotnym wspornika 1 w kierunku strzalki B (fig. 3), pokrywa sie dokladnie z szczelina 6, celem umozliwienia przejscia nie uwidocznionego na rysunku wypychacza wiersza przez szczeline 14 do szczeliny 6 pomiedzy szcze¬ kami 3, 4 formy w celu usuniecia skrzeple¬ go w niej wiersza 7. Górna szczelina; 15 w plytce 9 sluzy do wlewania i jest w znany sposób wykonana stozkowo tak, iz jej wy- — 3 -lot, laczacy sie z szczelina 6 formy 3, 4, tworzy tylko waski otwór, wlot zas po- dru¬ giej stronie, stykajacy sie ze zbiornikiem odlewniczym, jest szerszy (fig. 5), celem zapewnienia latwego wyrzucania z tej stro¬ ny nadlewku U, odcietego od wiersza 7.Szczelina wlewowa 15 plytki 9 nie jest jednak, jak dotychczas, skrócona na kon¬ cach w porównaniu ze szczelina 6 formy 3, 4, lecz umozliwia ona na calej dlugosci wiersza, zwlaszcza na jego koncach, prosto¬ linijne i bezwirowe wtryskiwanie cieklego metalu. W jednym lub kilku, najlepiej dwóch, ku formie odlewniczej skierowanych rowkach prowadniczych 16 plytki 9, rozpo¬ czynajacych sie przy dolnym jej brzegu, lecz nie siegajacych do górnego brzegu, znajduja sie wlasciwe wypychacze 17 nad- lewków (fig. 1, 3, 4 i 6) o ograniczonym przesuwie. Te wypychacze 17 maja ksztalt slupków (fig. 7) i sa zaopatrzone w klinowe wyciecie 18 (fig. 3, 4 i 7), wykonane tak, iz przy polozeniu czesci podczas odlewu (fig. 1 i 3) klinowe wyciecia 18 wypycha- czy 17 znajduja sie dokladnie przed szcze¬ lina wlewowa 15 plytki 9. Znajdujaca sie w tym polozeniu naprzeciw szczeliny wle¬ wowej 15 wzglednie wyciecia 18 powierzch¬ nia kazdego wypychacza 17, przykrywajaca szczeline 6 w formie, jest tak wykonana, ze odpowiednio do jej szerokosci zostaje utworzona na calej szerokosci podstawy wiersza 7 stopka poprzeczna 19, której po¬ wierzchnia znajduje sie calkowicie w plasz¬ czyznie powierzchni listwy brzegowej 12 podstawy czcionki. Przy uzyciu dwóch wy- pychaczy 17 na dlugosci wiersza otrzymuje sie podstawe czcionki wedlug fig. 8. Wy- pychacz 17 nadlewku wnika swym wyste¬ pem 20 na górnym koncu w odpowiednie wglebienie 21 górnej szczeki 4 formy od¬ lewniczej, a w polozeniu do odlewania wszystkie czesci skladowe urzadzenia zaj¬ muja polozenie wedlug fig. 3.Przy kazdym przesuwie plytki 9 w kie¬ runku strzalki A (fig. 3 i 5) przesuwaja sie wraz z ta plytka 9 takze wypychacze 17 w tym samym kierunku na malej przestrzeni, az ich wystepy 20 dosuna sie do- górnego zamknietego brzegu wglebien 21 w górnej szczece 4, wskutek czego od tej chwili wypychacze 17 nie moga sie juz przesuwac w dalszym ciagu wraz z plytka 9 wzgle¬ dem szczek 3, 4 formy odlewniczej.Gdy odlew odbywa sie przy polozeniu czesci skladowych wedlug fig. 3, to i wy¬ pychacze 17 sa oblewane cieklym metalem i zostaja do pewnego stopnia zalane w nad¬ lewku IL Tworza wiec one wskutek tego z plytka 9 polaczona nadlewkiem 11 ca¬ losc. Gdy po odlaniu, skoro wiersz 7 i nad¬ lewek 11 skrzeply, rozpoczyna sie zwykle przechylanie wspornika 1 w kierunku strzalki B (fig. 3), przy czym w znany spo¬ sób plytka 9 przesuwa sie w kierunku strzalki A (fig. 3 i 5) wzgledem formy od¬ lewniczej 3, 4, poczatkowo przesuwaja sie, gdy plytka 9 odrywa caly nadlewek 11 od wiersza 7 w kierunku strzalki A, takze ob¬ lane w tym nadlewku 11 wypychacze 17 w tym samym kierunku. Ich wystepy 20 prze¬ suwaja sie z polozenia wedlug fig. 3 we wglebieniach 21 szczeki 4 az do osiagniecia polozenia, uwidocznionego na fig. 4, dosu- wajac sie do górnego brzegu tych wglebien 21. W tej chwili nadlewek 11 jest juz cal¬ kowicie oddzielony od wiersza 7 i znajdu¬ je sie nad szczelina 6 formy, zas plytka 9 nie osiagnela jeszcze swego górnegp polo¬ zenia koncowego. Jej szczelina 14 nie po¬ krywa sie wiec jeszcze z szczelina 6 w for¬ mie. Nastepuje to dopiero po dalszym prze¬ suwie plytki 9 w kierunku strzalki A, gdy ona osiagnie swe górne polozenie wedlug fig. 4. Przy tym dalszym przesuwie nie mo¬ ga jednak brac udzialu wypyohacze 17, przylegajace swymi wystepami 20 do szcze¬ ki 4. Wskutek tego przesuwa sie plytka 9 ze znajdujacym sie w niej nadlewkiem. 11 równiez wzgledem unieruchomionych wy- pychaczy 17, a ukosne powierzchnie klino¬ wych wyciec 18 naciskaja na odpowiednie — 4 —powierzchnie ukosne nadlewku 11, który wskutek dzialania klinowego zostaje latwo odlaczony od scianek i wysuwa sie nieco ze stozkowej szczeliny 15. Aby nadlewek LI, oddzielony od wiersza 7 i za pomoca klino¬ wych wyciec 18 wypychaczy 17 nieco na ze¬ wnatrz wytloczony, wypadal latwoprzy dal¬ szym przesuwie plytki 9 z jej szczeliny 15, nie przytrzymywal sie np. wskutek naste¬ pujacego przy krzepnieciu skurczenia sie z boków na wypychaczach 17, sa one zwe¬ zone np. za pomoca wyciec 22, wykonanych bezposrednio nad wycieciami 18 na kra¬ wedziach, zwróconych ku zbiornikowi me¬ talu, (fig. 7). Skoro wiec przy dalszym przesuwie plytki 9 wzgledem przytrzyma¬ nych za pomoca wystepów 20 wypychaczy 17 nadlewek LI, oddzielony od wiersza 7, zostanie przesuniety w góre w obreb wspo¬ mnianych wyciec 22, traci on wszelkie opar¬ cie boczne i wypada latwo ze szczeliny 15 plytki 9- Przez takie usuwanie nadlewku 11 wiersz 7 nie moze byc uszkodzony, gdyz jest on juz przed rozpoczeciem wlasciwego usuwania odlaczony od tego nadlewku 11, celem wypchniecia z formy 3, 4 za pomoca nie uwidocznionego wypychacza, wsuwane¬ go przez szczeline 14 plytki 9 do szczeliny 6 w formie.W nastepnym okresie roboczym, gdy wspornik L formy i polaczone z nim czesci sa przestawione w uwidocznione na fig. 1, 3 i 5 polozenie do odlewania, plytka 9 podczas swego przesuwu zabiera wypy- chacze 17 nadlewku w dolne polozenie koncowe.Celem umozliwienia latwego skladania wzglednie szybkiego wsuwania plytki 9 z góry w prowadnice 10, stosuje sie do przytrzymywania wypychaczy 17 w polo¬ zeniu, dokladnie odpowiadajacym rowkom 16 w plytce 9, najlepiej sprezyny zacisko¬ we 23 lub podobne narzady, umocowane w wglebieniach 21 górnej szczeki 4 i chwyta¬ jace tam wystepy 20 wypychaczy 17, zalo¬ zonyeh. w wlasciwych miejscach. PL