Wynalazek niniejszy, podobnie jak i patent nr 24 520, dotyczy wytwarzania okraglych tarcz blaszanych przez rozwalco¬ wywanie grubszych tarcz o mniejszej sred¬ nicy. Wedlug patentu nr 24 520 kawalek blachy walcuje sie kolejno w prostopadlych do siebie kierunkach miedzy walcami cylin¬ drycznymi, przy czym zmniejszenie grubo¬ sci przy dalszym walcowaniu ksztaltu po¬ sredniego, odbiegajacego kazdorazowo od ksztatlu okraglego, jest równe procentowo zmniejszeniu grubosci przy poprzedzajacym rozwalcowywaniu tego ksztaltu posrednie¬ go z ksztaltu okraglego. Zatem okragly gruby kawalek blachy rozciaga sie najpierw w eliptyczny ksztalt posredni, a nastepnie obraca o 90° i stlacza miedzy walcami o od¬ powiednio zwezonym przeswicie o taki procent, o jaki sa rozstawione walce po¬ przedzajace. W ten sposób elipsa prze¬ ksztalca sie ponownie na kolo. Zabieg ten mozna powtarzac dowolna liczbe razy.Wedlug wynalazku kawalek blachy po nadaniu mu ksztaltu eliptycznego po pierw¬ szym walcowaniu zostaje obrócony — w celu dalszego wyciagania i ponownej zmia¬ ny ksztaltu na kolowy — oi kat, odbiegajacy od kata 90°, przy czym obracanie o ten kat, przy polaczonym z tym dalszym rozwalco¬ wywaniu, powtarza sie tyle razy, az mala os elipsy stanie sie równa wielkiej osi, czyli zostanie osiagniety ksztalt kolowy. Podob¬ nie jak i wedlug patentu nr 24 520, zabieg mozna powtarzac kilkakrotnie. To rozwal-cowywanie kawalka blachy w róznych kie¬ runkach promieniowych moze w warun¬ kach sprzyjajacych oddzialywac na struk¬ ture materialu gotowej tarczy, zwlaszcza gdy walcowanie jest uskuteczniane na zim¬ no. Oczywiscie walcowanie na goraco jest takze mozliwe, a nawet w pewnych przy¬ padkach pozadane.Postepuje sie zatem najpierw tak, ze okragly, gruby wyjsciowy klocek blaszany rozwalcowuje sie do okreslonej grubosci u- zyskujac przy tym elipse, której os wieksza jest prostopadla do osi walców. Nastepnie ten eliptyczny kawalek blachy obraca sie np. o kat 45° naokolo jego osi srodkowej, (przebiegajacej prostopadle do jego' pla¬ szczyzny, i w tym polozeniu przepuszcza sie go pnzez walce o sizczelinie pierscienioi- wej, dobranej w ten sposób, aby otrzymac to samo procentowe zmniejszenie grubosci, a mianowicie 25%, jak w zabiegu poprzed¬ nim. Zabieg ten powtarza sie dwukrotnie.Po nadaniu blasze po raz pierwszy ksztal¬ tu eliptycznego blache obraca sie na ogól trzykrotnie o 45° przepuszczajac ja przy tym przez walce, które zmniejszaja jej gru¬ bosc odpowiednio do procentowego zmniej¬ szenia przy pierwszym walcowaniu. Blacha uzyskuje ponownie postac tarczy o srednicy jednak wiekszej od wiekszej srednicy elip¬ sy, uzyskanej za pierwszym razem.Teoretycznie biorac katf o który obraca sie za kazdym razem kawalek blachy w ce¬ lu przeksztalcenia jej ksztaltu z eliptycz¬ nego na kolowy, posiada wartosc dowolna, poniewaz uzyskanie postaci kolowej zalezy zawsze tylko od liczby obrotów o ten kat przy dalszym walcowaniu. PrzeHe wszyst¬ kim znaczenie praktyczne posiadaja jednak tylko katy mniejsze od 90° tak, aby niewie¬ le obrotów wystarczylo do ponownego u- zyskania postaci okraglej. Jezeli przy zmniejszeniu grubosci o 25% obierze sie kat = 30°, wówczas wypadnie obrócic ka¬ walek blachy pieciokrotnie, czyli lacznie o 150°, natomiast w przypadku obrania ka¬ ta = 45° trzykrotne obrócenie da kat suma¬ ryczny = 135°.Przy wykonywaniu nastepujacych po sobie zabiegów, sluzacych do dalszego zmniejszenia grubosci r ponownej zmiany ksztaltu na okragly, mozna zastosowac takze rózne katy obrotu, np. kat 90° lub tez takie katy, które dopelniaja przyjety u- przednio kat obrotu do 90°. W celu skró¬ cenia obróbki mozna zastosowac takze ja¬ kikolwiek kat dopelniajacy, zwlaszcza przy koncu walcowania, którego brak jeszcze do uzyskania dokladnego ksztaltu okraglego.Zamiast stosowac przy kazdym zabiegu to samo zmniejszenie procentowe grubosci blachy mozna zmieniac takze stosunek pro¬ centowy, przy czym w tym przypadku na¬ lezy zwrócic uwage na to, aby otrzymywa¬ nie ksztaltu okraglego nie ucierpialo na tym. Proces mozna przyspieszyc w pew¬ nych okolicznosciach obierajac zmniejsze¬ nie grubosci wieksze od tego, jakie zastoso¬ wano w zabiegu poprzednim. W ten sposób skraca sie sumaryczny szereg zabiegów na¬ dawania kawalkowi blachy postaci okra¬ glej.Liczbe koniecznych obrotów o kat obra¬ ny mozna wyznaczyc za pomoca wykresu, jak równiez mozna rozwiazac za pomoca wykresu zagadnienie, czy przyjety kat ob¬ rotu, nadaje sie na ogól, a za tym czy nie zastosowano zbyt duzej liczby obrotów i zmniejszen grubosci blachy. Równiez moz¬ na za pomoca wykresu okreslic, czy zasto¬ sowanie kata dopelniajacego w celu natych¬ miastowego powrotnego osiagniecia ksztal¬ tu okraglego jest celowe lub konieczne.Mozna równiez w tenze sposób ustalic wplyw zmiennego stopnia zmniejszenia grubosci okreslajac w jakim stopniu mozna osiagnac ksztalt okragly. Liczbe koniecz¬ nych obrotów o kat zmienny mozna równiez okreslic za pomoca obliczen rachunkowych, a nawet i doswiadczalnie.Kat calkowity, o który nalezy obrócic kawalek blachy, aby z ksztaltu eliptyczne- — 2 —go otrzymac ponownie ksztalt okragly, jest tym mniejszy, im katy poszczególne sa blizsze kata 90°. Przy katach, zblizajacych sie do 0°, wystepuje najpierw wyciagniecie elipsy, czyli zwiekszenie sie odchylenia od ksztaltu okraglego, po czym elipse te po wyrównaniu sprowadza sie do ksztaltu o- kraglego. Mozna uniknac poczatkowego nadmiernego wyciagniecia elipsy, stosujac kat okolo 45° lub nieco wiekszy, Pomijajac to najlepiej jest stosowac taki kat obrotu, przy którego zastosowaniu mozliwie naj¬ mniejszy sumaryczny kat obrotu stanowi calkowita wielokrotnosc tego kata obrotu, co zachodzi np. przy katach = 45° lub 30°.Rysunek wyjasnia, w jaki sposób przy ka¬ cie obrotu = 45° elipsa w kolejnych zabie¬ gach pracy przetwarza sie w kolo1, w zalo¬ zeniu, ze w kazdym zabiegu zachodzi to samoi procemitowie zmniejszenie grubosci blachy, wynoszace w tym przypadku 25 %.Cyfra 1 oznaczono elipse poczatkowa, powstala wskutek walcowania okraglego klocka, oznaczonego linia przerywana. Cy¬ fra 2 oznacza eliptyczna postac posrednia pólfabrykatu, powstala po obróceniu o 45°, cyfra 3 — nastepna posrednia postac pól¬ fabrykatu, równiez eliptycznego ksztaltu, wreszcie cyfra 4 oznacza uzyskany osta¬ tecznie ksztalt kolowy. Jak wzmiankowano powyzej, ksztalty posrednie tarczy sa elip¬ sami, z których kazda nastepna jest prze¬ krecona wzgledem poprzedniej. Kazdora¬ zowe przekrecenie o 45° uskutecznia sie w tym celu, aby kawalek materialu o ksztalcie eliptycznym, uzyskiwany z zabiegu po¬ przedniego, wprowadzic miedzy nastepuja¬ ce po sobie pary walców tak, aby os wiek¬ sza elipsy zostala obrócona o 45° wzgle¬ dem kierunku walcowania, po czym klocek ponownie zostaje obrócony o dalsze 45° wzgledem kierunku walcowania tak, iz ostatecznie ulega obrotowi o 135° wzgledem tego kierunku, podczas gdy os wieksza ostatniej elipsy zostaje obrócona tylko o 45° wzgledem kierunku walcowania.Wspomniany kat dopelniajacy nie zawsze mozna okreslic rachunkowo zupel¬ nie dokladnie. W zalozeniu, ze kat a° daje przy trzykrotnym powtórzeniu zabiegu ksztalt prawie kolowy, który do zupelnego swego wytworzenia] wymaga zatem kata sumarycznego 6°, który jest wiekszy nieco od 3a°. Zatem jezeli wychodzi sie z pierw¬ szej elipsy, to przy czwartym zabiegu na¬ lezy obrac kat b° — 3a°. Poniewaz jednak, jak to ustalono, ze wzgledu na zmiane sto¬ sunku miedzy obydwiema osiami elipsy chodzi takze o polozenie dwusiecznej kata wzgledem osi walców, które jest zatem in¬ ne przy mniejszym kacie przekrecenia niz przy wiekszym, pirzerto kat dopelniajacy wymaga pewnego skorygowania, ustalane¬ go doswiadczalnie, które jednak moze byc takze wyliczone.Poniewaz przy kazdym ponownym obró¬ ceniu i zwiazanym z tym zmniejszeniu gru¬ bosci tarczy powstaje powiekszenie sie klocka w kierunku obydwóch osi elipsy, a chodzi tylko o otrzymanie wiekszej i cien¬ szej okraglej tarczy koncowej, przeto nie zawsze jest rzecza konieczna przeprowa¬ dzanie zabiegu z zastosowaniem kata do¬ pelniajacego, aby zmniejszyc tylko liczbe zabiegów. W tych przypadkach przeto, w których kat obrócenia tarczy osiaga dopiero przy licznych przestawieniach calkowity kat przekrecenia, prowadzacy do ksztaltu okraglego, zamiast stosowania kata, dopel¬ niajacego — mozna zastosowac powtarza¬ nie zabiegu.Zasluguje na uwage jeszcze inna moz¬ liwosc. Elipse, uzyskana za pierwszym ra¬ zem, mozna przez obrócenie jej o dowolny kat i rozwalcowanie przeksztalcic ponownie w inna, przesunieta jednak elipse o wiek¬ szych wymiarach. Klocek materialu obraca sie nastepnie tak, aby os wieksza elipsy biegla równolegle do walców, po czym w tym polozeniu klocek rozwalcowuje sie ze zmienionym procentowym zmniejsze¬ niem grubosci, przy czym nastepuje wyciA- — 3 —gniecie tarczy w kierunku prostopadlym do wiekszej osi, jak to zachodzi zawsze przy postepowaniu wedlug patentu nr 24 520.To zmniejszenie procentowe grubosci nale¬ zy dobrac w ten sposób, aby z elipsy, zmie¬ nionej juz wzgledem elipsy pierwotnej, zo¬ stal otrzymany nastepnie ksztalt okragly.W zaleznosci od wielkosci poprzedzajace¬ go kata przekrecenia zmniejszenie procen¬ towe winno byc wieksze lub mniejsze.Zmniejszenie to np. bedzie mniejsze przy kacie obrotu 45°, który daje juz wieksze przyblizenie do ksztaltu okraglego, nato¬ miast wieksze przy kacie 30°, który spra¬ wia wieksze odchylenie od ksztaltu okra¬ glego. We wszystkich przypadkach mozna graficznie albo doswiadczalnie lub tez za pomoca obliczenia okreslic, jakie wymiary winien posiadac klocek wyjsciowy, w za¬ leznosci od zalozonej obróbki okraglej tar¬ czy o okreslonej srednicy i okreslonej gru¬ bosci. Jezeli chodzi o okreslenie kazdora¬ zowego polozenia postaci posrednich wzgle¬ dem osi walców i okreslenie rozmiarów elips (chodzi bowiem stale o elipsy), to moz¬ na ulatwic to sobie przez ustalenie, ze os wieksza elipsy, rozwalcowywanej kazdora¬ zowo, rozciaga sie w kierunku dwusiecznej uzytego kata obrotu, a wielkosci, podajace stosunek miedzy wieksza a mniejsza osia elipsy kazdorazowej, daja sie odlozyc, ja¬ ko rzedne na linii sinusoidalnej.W patencie nr 24 520 klocki wyjsciowe uzyskuje sie np. przez ciecie bloku cylin¬ drycznego.Jezeli nie przywiazuje sie wagi do uzy¬ skania zupelnie dokladnego kola, jako ksztaltu koncowego, to znaczy, gdy mozna zadowolic sie przyblizonym ksztaltem okraglym, a chce sie uzyskac dokladne kolo za pomoca innej obróbki dalszej, np. przez obcinanie (decydujac sie przy tym na od¬ padki), to wówczas mozna oczywiscie przerwac dalsza obróbke z chwila otrzyma¬ nia tarczy o ksztalcie elipsy, która nie od¬ biega znacznie od ksztaltu kola.Jest równiez do^pomyslenia, ze w zalez* nosci od przypadku bedzie potrzebna do róznych celów blacha o ksztalcie eliptycz^ nym. Oczywiscie, w takim przypadku obróbki nie przedluza sie az do otrzymania ksztaltu kolowego, lecz przerywa sie ja po uzyskaniu pozadanego ksztaltu eliptycz¬ nego o zadanych wymiarach.Jak to juz wskazano w patencie nr 24520, w charakterze klocka wyjsciowego mozna zastosowac takze gruba tarcze elip¬ tyczna i obrabiac ja dalej dopóty, az otrzy¬ ma sie zadana tarcze okragla lub tez tarcze eliptyczna o pozadanych wymiarach.Pomysl wedlug wynalazku mozna jesz¬ cze bardziej uogólnic. Poniewaz w przeci¬ wienstwie do patentu nr 24 520 przy obrób¬ ce stosuje sie kat obrotu, odbiegajacy od 90°, przeto, jak wskaszajno juz powyzej, klo¬ cek obrabia sie w róznych kierunkach pro¬ mieniowych, to zniaiczy nie tylko w dWóch kierunkach, prostopadlych od siebie, dzieki czemu polepsza sie struktura materialu tarczy. Z tego powodu zastosowanie kata obrotu, odbiegajacego od 90°, powoduje otrzymanie ksztaltu koncowego, odbiegaja¬ cego od ksztaltu kolowego, a równiez i od eliptycznego. Poniewaz w ciagu obróbki stosuje sie kat obrócenia tarczy o róznej wielkosci, jako tez podczas tej obróbki zmienia sie procentowo takze zmniejszanie grubosci klocka, przeto mozna oddzialy¬ wac nie tylko na wymiary, ale takze i na ksztalt koncowy, zwlaszcza jezeli dobierze sie klocek wyjsciowy, którego ksztalt od¬ biega od ksztaltu okraglego lub eliptyczne¬ go. Przez wyznaczenie graficzne lub do¬ swiadczalne mozna uzyskac w bardzo wielu przypadkach ksztalt koncowy krazka o za¬ danych wymiarach, przy czym do ksztaltu tego mozna dostosowac na zasadzie wyli¬ czenia ksztalt wyjsciowy wraz z jego wy¬ miarami, jak równiez poszczególne przebie¬ gi obróbki lacznie z koniecznymi katami obrotu i procentowymi zmniejszeniami gru¬ bosci klocka. _ 4 —W kazdym razie warunek istotny stano¬ wi, aby krazek byl nie tylko obracany, lecz równiez przechodzil przez pary wal¬ ców o przeswitach zwezajacych sie stopnio¬ wo o ten sam procent; o ile zasada zmniej¬ szania grubosci nie zmieni sie czesciowo z pewnych przyczyn, jak to podano przed¬ tem, w którym to przypadku przeswit mie¬ dzy walcami nalezy dobrac odpowiednio do zmiany powyzszej zasady. PL