Wynalazek niniejszy dotyczy dajacego sie nastawiac na wolny bieg sprzegla, obra¬ canego w obu kierunkach; sprzeglo to za¬ wiera czesci napedzajaca i napedzana, z których jedna jest zaopatrzona w tory dla czesci zaciskowych, pochylone w kierunku obwodu sprzegla i przechodzace symetrycz¬ nie wzgledem plaszczyzn osiowych sprze¬ gla; na torach tych za pomoca urzadzenia nastawczego dzialajacego na narzady spre¬ zyste, np. sprezyny, przesuwane sa czesci zaciskowe, jak np, walki, kulki Znane sa tego rodzaju sprzegla o wol¬ nym biegu, w których sprezyste narzady dzialaja na czesci zaciskowe zawsze tylko z jednej strony i staraja sie utrzymac te czesci w polozeniu zacisniecia miedzy cze¬ sciami napedzajaca i napedzana. Jesli w tych sprzeglach czesc napedzajaca opóznia sie wzgledem czesci napedzanej, wówczas ta ostatnia zwalnia sie na bieg wolny. Przy pewnych warunkach konieczne jest sztywne polaczenie sprzezonych walów, np. w po¬ jezdzie silnikowym, gdy zjezdza on z gó¬ ry, wówczas dobrze jest wyzyskac do ha¬ mowania pojazdu takze i sprezania w sil¬ niku. To sztywne polaczenie wzglednie sprzezenie odbywa sie przy zastosowaniu sprzegiel o wolnym biegu za pomoca do¬ datkowych sprzegiel klowych lub ciernych.Te dodatkowe sprzegla komplikuja budowe sprzegla glównego, które zajmuje duzos miejsca i posiada duza ilosc czesci sklado¬ wych, a zatem jest drogie. Ponadto narzady sprzegajace (kly lub tarcze) podlegaja sil¬ nemu zuzyciu wskutek tarcia i uderzen.Jesli jlosci obrotów czesci napedzajacej i napedzanej róznia sie znacznie od siebie, : cierijfych Haja sie slyszec nieprzyjemne zgrzyty i czesto zdarza sie( ze np. kly nie moga zaczepic o siebie dokladnie w poza¬ danym momencie, co np. przy zjezdzie po¬ jazdu z góry moze byc bardzo niebezpiecz¬ ne dla pojazdu i jadacych.Przedmiot niniejszego wynalazku usu¬ wa powyzsze wady dzieki temu, ze czesci sprzegla o wolnym biegu moga byc sztyw¬ no sprzegane i rozlaczane z zewnatrz przez sprezyste przesuwanie czesci zaciskowych na torach, po których one tocza sie.Zasada wynalazku polega na tym, ze sprezyste narzady sa tak umieszczone po obu stronach czesci zaciskowych, iz przy uruchomieniu urzadzenia nastawczego, dzialaja one przymusowo na te czesc we wszystkich przestawionych polozeniach; w ten sposób przy przesuwie na torze czesc zaciskowa doprowadzona jest sprezyscie i bez uderzen zarówno do polozenia zaci¬ sniecia miedzy napedzajaca i napedzana czescia sprzegla, jak i poza to polozenie, przy obu kierunkach obrotu sprzegla.Sprezyste narzady, umieszczone po obu stronach kazdej czesci zaciskowej i przy¬ musowo dzialajace na te czesc, przylegaja swymi bokami przeciwleglymi do oporków, przy czym jeden z oporków jest na stale polaczony z czescia sprzegla, zaopatrzona w tory dla czesci zaciskowych, a drugi mo¬ ze byc ruchomy, lub tez oba oporki moga byc ruchome wzgledem wskazanej czesci sprzegla. Przy ruchu oporków wzgledem czesci sprzegla, w której oporki te sa prze¬ suwnie umieszczone, uskuteczniaja one swymi bokami, pochylonymi ku osi sprze¬ gla, sciskanie lub zwalnianie narzadów sprezystych; wskutek tego czesci zacisko¬ we zostaja przesuniete na torach, pochylo¬ nych w kierunku obwodu sprzegla, i zosta¬ ja sprezyscie doprowadzone do polozenia zacisniecia lub wyprowadzone z tego polo¬ zenia. Do przestawienia sprezystych narza¬ dów stosuje sie spychacze, aup. kliny, które sa tak umieszczone, ze daja sie przesuwac w* czesci sprzegla, zaopatrzonej w tory dla czesci zaciskowych; do przestawiania tych narzadów mozna równiez uzywac kciuków, które sa osadzone obracalnie w tej czesci sprzegla.Sprzeglo wedlug wynalazku posiada cztery lub wieksza ilosc czesci zacisko¬ wych, z których kazda moze byc zaopa¬ trzona w urzadzenie do [ej przestawiania.Przez uruchomienie spychaczy czesci zaci¬ skowe moga byc sprezyscie przesuniete w Jednym lub drugim kierunku obwodu sprzegla, wskutek czego otrzymuje sie sprzeglo o wolnym biegu, dzialajace w jed¬ nym lub drugim kierunku obrotu. Jesli np. kazdorazowo sasiednie czesci zaciskowe przesunie sie sprezyscie na ich torach do siebie albo od siebie az do otrzymania za¬ cisniecia miedzy napedzajaca i napedzana czescia sprzegla, to czesci sprzegla zostana sztywno sprzegniete.Wedlug wynalazku pochylone powierz¬ chnie kilku ruchomych spychaczy moga miec stala pochylosc, a powierzchnie pozo¬ stalych spychaczy — pochylosc zmienna, wskutek czego przy równoczesnym pokre¬ caniu lub przesuwaniu spychaczy w tym samym kierunku otrzymuje sie niejednako- we przesuwy czesci zaciskowych. Np. jed¬ na czesc zaciskowa przy okreslonym prze¬ sunieciu lub pokreceniu ruchomych spycha¬ czy moze pozostac w polozeniu zacisniecia dla biegu wolnego w jednym kierunku ob¬ rotu sprzegla, podczas gdy sasiednia czesc zaciskowa zostaje równoczesnie przesunie¬ ta do polozenia zacisniecia dla biegu wol¬ nego w przeciwnym kierunku obrotu, wsku¬ tek czego czesci sprzegla zostaja sztywno sprzegniete. Przy przesuwaniu lub pokre¬ caniu w dalszym ciagu ruchomych spycha¬ czy takze i pierwsza czesc zaciskowa zo¬ staje jednak przesunieta ze swego poloze¬ nia zacisniecia poprzez polozenie srodko- — 2 -we do polozenia zacisniecia dla przeciw¬ nego kierunku obrotu sprzegla, wskutek czego osiaga sie bieg wolny w przeciwnym kierunku obrotu sprzegla.Wedlug wynalazku takze i wieksza ilosc czesci zaciskowych moze byc zaopa¬ trzona w urzadzenie nastawcze, podczas gdy na pozostale czesci zaciskowe dzialaja umieszczone jednostronnie znane sprezy¬ ste narzady. W tym przypadku sprzeglo moze byc w jednym kierunku obrotu uzyte jako sprzeglo o wolnym biegu, a moga byc takze jego czesci sztywno sprzezone.Na zalaczonym rysunku przedstawione sa przyklady wykonania przedmiotu wyna¬ lazku. Fig. 1 przedstawia przekrój po¬ przeczny sprzegla o wolnym biegu wedlug linii A — A na fig. 2, przy czym po lewej stronie linii L — L przedstawiona jest postac wykonania, w której przy kaz¬ dej czesci zaciskowej umieszczone jest u- rzadzenie nastawcze, a po prawej stronie tej linii — postac wykonania, w której co druga czesc zaciskowa posiada takie urza¬ dzenie; fig. 2 przedstawia przekrój osiowy wedlug liniii B — fi na fig. 1; fig. 3 — prze¬ krój wedlug pobocznicy walca, w kierunku C — C na fig. 1; fig. 4 — taki sam prze¬ krój innej postaci wykonania ruchomego spychacza; fig. 5 przedstawia prostopadly do osi sprzegla przekrój, ujawniajacy kli¬ ny, umieszczone wzdluz promieni, sluzace jako spychacze; fig. 6 — przekrój osiowy, odpowiadajacy fig. 5; fig. 7 — urzadzenie z umieszczonym wzdluz promienia i dajacym sie pokrecac kciukiem, sluzacym jako ru¬ chomy spychacz; fig. 8 przedstawia widok z góry w kierunku strzalki kciuka i jego drazka przestawiajacego.Wedlug postaci wykonania, przedsta¬ wionej po prawej stronie linii L — L na fig. l,i rolka zaciskowa 31 miesci sie na ob¬ wodzie napedzanego walca 2 sprzegla w zaglebieniu o dwóch krawedziach G1 i G2, które leza symetrycznie po obu stronach srodkowej plaszczyzny, przechodzacej przez os rolki. W rowku pierseieniówyiri 21 walca 2 sprzegla, posiadajacym podcie* te boki (fig. 2), ulozone sa narzady naci¬ skowe 4, 51, 52 i 8. Narzady 4 i 8 sa polaczo¬ ne na stale z walcem 2 za pomoca trzpieni //, a w zaglebieniach, przechodzacych w kierunku obwodu, posiadaja sprezyny 6; jedna sprezyna swym koncem cisnie na na¬ rzad naciskowy 51, dajacy sie latwo przesu¬ wac w rowku pierscieniowym 21. Te narza¬ dy naciskowe opieraja sie o rolki 31, 32.Do przeciwleglej strony rolki 31 przylega podobny narzad naciskowy 52, znajdujacy sie pod dzialaniem sprezyny 7, osadzonej na talerzyku 9, prowadzonym w wydraze¬ niu narzadu naciskowego 8. Talerzyk ten opiera sie swa wypukla powierzchnia o kli¬ nowa powierzchnie 101 trzpienia 10 (fig. 3), prowadzonego w przewierceniu,: równo¬ leglym do osi obrotu sprzegla przez narzad naciskowy 8 i walec 2.Klin 10 polaczony jest z tarcza 14 (fig. 2), dajaca sie osiowo przesuwac na nape¬ dzanym wale 12, zaopatrzonym w zlobki na kliny; w ten sposób przez uruchomienie widelek 15 mozna zmieniac polozenie klina 10 w kierunku osiowym, a wiec mniej lub wiecej napinac sprezyne 7 (fig. 3) przez przesuwanie powierzchni klinowej 101 (fig. 3).Jesli klin 10 znajduje sie w takim, polo¬ zeniu, ze sprezyna 7 zostanie napieta tak, iz rolka 31 osiadzie w najglebiej polozo¬ nym miejscu zaglebienia G, to poniewaz odleglosc tego miejsca od wewnetrznej po¬ wierzchni czesci napedzajacej 1 sprzegla jest wieksza niz srednica rolki 31, wiec nie ma zacisku miedzy walkiem a obu czescia¬ mi 1, 2 sprzegla; sprzeglo jest zatem roz¬ laczone, jesli na wszystkie rolki dzialaja podobne kliny.Jesli klin 10 przesunac w kierunku, przeciwnym kierunkowi strzalki na fig. 3, to zwalnia sie sprezyna 7, a pod dzialaniem sprezyny 6 rolka przesuwa sie poza kra¬ wedz G2, przy czym walek ten zbliza sie — 3—do wewnetrznej powierzchni czesci nape¬ dzajacej sprzegla. Sprezyna 7 sluzy przy tym jako sprezysty oporek tak, ze przy dalszym przesuwie klina 10 rolka 31 zosta¬ nie sprezyscie przesunieta w polozenie za¬ cisniecia miedzy czesciami 1 \ 2 sprzegla.Jesli w tym przypadku napedzajaca czesc 1 sprzegla porusza sie w kierunku strzalki S, to rolki sa zacisniete tak dlugo, jak dlu¬ go czesc napedzajaca wyprzedza czesc na¬ pedzana. Jesli jednak czesc napedzajaca 1 opóznia sie, co ma miejsce np. przy hamo¬ waniu silnika napedzajacego, to rolki wy¬ chodza z polozenia zacisniecia i sprzeglo nastawia sie na bieg wolny. W razie po¬ trzeby przelaczenia sprzegla, wsuwa sie za pomoca widelek 15 i tarczy 14 klin 10 w sprzeglo w kierunku strzalki na fig. 3, wówczas sprezyna 7 zostaje napieta, wsku¬ tek czego rolka zaciskowa zostaje sprezy¬ scie wycisnieta z polozenia zacisku z cze¬ sciami 1 i 2 sprzegla. Okazalo sie, ze przy tego rodzaju sprzeglach zacisniecie rolki 31 mozliwe jest juz przy malym jej od¬ ksztalceniu. Przy wyciskaniu z polozenia zacisniecia sprezyna 7 musi przezwyciezyc to odksztalcenie, wówczas rolka 31 jest wy¬ rzucana z polozenia zacisniecia, jednak przy sprezystym tlumieniu sprezyna 6.Jesli klin 10 wsunac jeszcze glebiej w sprzeglo w kierunku, zaznaczonym strzal¬ ka na fig. 3, to wskutek dalszego sciskania sprezyna 7 rolka zostaje przesunieta! w za¬ glebieniu G1, a przy odpowiednim przesu¬ nieciu klina 10 rolka zostaje doprowadzo¬ na do polozenia zacisniecia z czesciami 1, 2 sprzegla. W tym przypadku przy obrocie napedzajacej czesci 1 sprzegla w kierunku strzalki S1 jest pociagana takze czesc na¬ pedzana 2. Jesli czesc napedzajaca 1 opó¬ znia sie, to sprzeglo dziala jako sprzeglo woinobiegowe dla tego kierunku obrotu.Dla utrzymania czesci sprzegla w sta¬ nie sprzegniecia wedlug wynalazku (fig. 1 na prawo od linii L — L) jedna grupa ro¬ lek zaciskowych, a mianowicie rolki 32, zo¬ staja w znany sposób obciazone sprezyna¬ mi 6 tylko w kierunku obrotu, zaznaczo¬ nym strzalka S; wskutek tego rolki sa sta¬ le tak utrzymywane na krawedziach G2, ze stale dotykaja wewnetrznej powierzchni walcowej czesci napedzajacej tak, ze przy wyprzedzaniu czesci napedzajacej 1 ma miejsce zacisniecie rolek 32 miedzy cze¬ sciami 1 i 2 sprzegla, a wiec obracanie cze¬ sci napedzanej 2. Przy rolkach 31 umie¬ szczone jest opisane powyzej urzadzenie klinowe, przy czym rolki sa zacisniete przy ruchu obrotowym w kierunku strzalki S.Gdy tarcza 14 zbliza sie do czesci nape¬ dzanej, a wiec gdy kliny 10 wsuwaja sie glebiej w sprzeglo, sprezyny 7 zostaja tak napiete, ze rolki 31 zsuwaja sie z krawedzi G2, a nastepnie przechodza na przeciwle¬ gla krawedz G1, az do zetkniecia sie z we¬ wnetrzna powierzchnia walcowa czesci 1, wskutek czego nastepuje zacisniecie tych rolek miedzy obiema' czesciami 1 i 2 sprze¬ gla przy obrocie w kierunku strzalki S1.Jesli czesc napedzajaca / usiluje opóznic sie wzgledem czesci napedzanej 2, to zapo¬ biegaja temu zacisniete rolki 31, wskutek czego takze i rolki 32 nie opuszczaja swego polozenia zacisniecia. Brzegi sprzegla sa zatem sztywno sprzegniete. W razie po¬ trzeby jego przelaczenia odsuwa sie tar¬ cze 14 wraz z klinami! 10 od czesci 2 sprze¬ gla, przy czym zwalnia sie sprezyny 7, a napiete sprezyny 6 przesuwaja rolki 31 z polozenia zacisniecia na krawedziach G1 oraz na krawedziach G2 przy dalszym przesuwaniu klinów 10 w kierunku, prze¬ ciwnym do kierunku strzalki na fig. 3, az do polozenia zacisniecia miedzy czesciami i i 2 sprzegla. Sprzeglo znów dziala wtedy jako sprzeglo woinobiegowe w kierunku obrotu, oznaczonym strzalka S.Kliny, zmieniajace napiecia sprezyn, moga byc takze umieszczone inaczej, np. promieniowo, jak to jest przedstawione na fig. 5 i 6. Napedzana czesc 21 jest umoco¬ wana za pomoca klina na wydrazonym wa- — 4 —le 16, zas czesc napedzajaca 1, polaczona np. z kolem zebatym 22 i obracana przez to kolo, moze sie za pomoca tulei 17 luzno obracac na tym wale. Promieniowo prze¬ stawiane kliny 101, prowadzone w obraca¬ jacej sie czesci 21, dociskane sa sprezyna¬ mi 18 do stozka 19, przesuwanego osiowo w wydrazonym wale 16 w kierunku, ozna¬ czonym na rysunku strzalka; przy przesu¬ wie tego stozka kliny 101 zostaja mniej lub wiecej podniesione, a zatem sprezyny 7 — mniej lub wiecej napiete.W celu umozliwienia uzywania sprze¬ gla na bieg wolny w przeciwnym kierunku obrotu, takze i przy rolkach 32 stosuje sie urzadzenie klinowe tak, jak przy rolkach 31; taka budowa jest przedstawiona na fig. 1 na lewo od linii L — L. Kliny do przesu¬ wu rolek 32 moga byc uruchomiane druga tarcza, niezalezna od tarczy 14. W celu u- nikniecia drugiej tarczy, kliny 102 przy rol¬ kach 32 moga posiadac wedlug fig. 4 zmien¬ ne pochylenia i sa polaczone z tarcza 14.Jesli kliny 10; i 102 zostana tak daleko wy¬ ciagniete ze sprzegla, ze talerzyk 9 spre¬ zyny dochodzi dokladnie do konca czyn¬ nych powierzchni tych. klinów, to przy kie¬ runku obrotu S sprzegla umozliwiony jest bieg wolny. Jesli kliny wsunie sie w sprze¬ glo, np. o polowe skoku tarczy, to czesci sprzegla zostaja sprzezone sztywno zarów¬ no w kierunku obrotu wedlug strzalki S, jak i w kierunku S1, a bieg wolny nie jest mozliwy. Polozenie rolek 31, 32 i klinów 10, 102 dla tego przypadku jest przedstawione na fig. 1 na lewo od linii L — L, oraz na fig. 3 i 4. To sztywne sprzegniecie spowo¬ dowane jest tym, ze powierzchnia tego kli¬ na, równolegla do wydrazenia, prowadza¬ cego klin 102, nie wywoluje zmiany napie¬ cia sprezyny 7 przy rolce 32^ zatem wszyst¬ kie takie rolki 32 pozostaja zacisniete w kierunku strzalki S, podczas gdy sprezyny 7 przy rolkach 31 zostaja scisniete po¬ wierzchnia czolowa klina 10, przesuniete¬ go w kierunku strzalki na fig. 3, wskutek czego naciskaja one na rolki 31 w kierunku strzalki S1 tak, ze ma miejsce takze zaci¬ sniecie w tym kierunku. Czesci sprzegla sa wtedy sztywno sprzegniete* Jesli kliny 10 i 102 wsunac w sprzeglo jeszcze bardziej, to zostana scisniete takze i sprezyny 7 przy rolkach 32, wskutek cze¬ go rolki te równiez zostaja przesuniete w kierunku strzalki S1 az do zacisniecia mie¬ dzy obracajacymi sie czesciami 1 i 2. W tym polozeniu czesci sprzegla mozliwy jest takze bieg wolny przy obracaniu sie sprze¬ gla w kierunku strzalki S1.W pewnych postaciach wykonania sprzegla dobrze byloby gdyby zarówno na sprezyne 7, jak i na sprezyne 6 dzialal przesuwny spychacz np. klin, przy czym klin, dzialajacy na sprezyne 6, mialby po¬ wierzchnie klinowa, równolegla lub nieco pochylona ku powierzchni ukosnej klina, dzialajacego na sprezyne 7.Zamiast klinów mozna takze zastoso¬ wac dajace sie pokrecac kciuki, przedsta¬ wione tytulem przykladu na fig. 7 i 8.Kciuk 103 jest na stale osadzony na wal¬ ku 104, osadzonym obrotowo w napedza¬ nej czesci 2; os tego walka przebiega w plaszczyznie, prostopadlej, do osi walu na¬ pedzajacego, stycznie do kola srodkowego drazka 106, przesuwanego w wydrazonym wale 107; drazek ten zaopatrzony jest w zeby, utworzone przez wyciecie rowków pierscieniowych. Z zebami tymi zazebiaja sie zeby malego kólka 105, osadzonego na stale przy dolnym koncu walka 104 kciuka 103. Przy obrocie sprzegla drazek 106, ustalony w osiowym kierunku wzgledem walu 107, nie wywiera zadriegoj wplywu na kciuk. Jesli jednak drazek 106 przesunac osiowo w wydrazeniu walu 107, to wsku¬ tek zazebiania sie kólka 105 zostanie po¬ krecony walek 104, a wraz z nim i kciuk 103, wskutek czego sprezyny 7, 6 zostaja napiete lub zwolnione, a rolka 31 odsuwa sie od kciuka lub przysuwa do niego.Poszczególne czesci sprzegla oraz ich — 5 —wzajemne polozenie moga byc rózne w granicach wynalazku. Np. zamiast sprezyn srubowych mozna takze zastosowac sprezy¬ ny plaskie, zamiast rolek — kulki lub do¬ wolnie uksztaltowane czesci zaciskowe.Czesci te rtioga byc umieszczone miedzy powierzchniami, zasadniczo prostopadlymi do osi obrotu sprzegla. Kciuki moga byc takze obracane okolo osi, lezacych równo¬ legle do osi sprzegla, przy czym moga byc one oddzielnie lub wspólnie uruchomiane jakimkolwiek znanym urzadzeniem na- stawczym. Sprezyny moga nie byc bezpo¬ srednio umieszczone przy czesciach zaci¬ skowych. Moga byc one umieszczone w do¬ wolnym miejscu sprzegla, a miedzy tymi sprezynami i czesciami zaciskowymi moga byc umieszczone drazki przenoszace, dzwi¬ gnie lub tym podobne narzady. Równiez urzadzenia nastawcze —? klinowe czy kciu¬ kowe oraz tory moga byc umieszczone w napedzajacej lub napedzanej czesci sprze¬ gla.Sprzeglo o wolnym biegu wedlug wyna¬ lazku posiada prosta budowe oraz czesci skladowe, dajace sie latwo i dokladnie wy¬ konac; sprzeglo to daje moznosc latwego sprzegniecia jego czesci nawet przy duzych róznicach ilosci ich obrotów; sprzeganie to uskuteczniane jest za pomoca sprezystych narzadów bez tarcia i uderzen. Dzieki temu zuzycie czesci sprzegla zostaje znacznie zmniejszone. Sprzeglo wedlug wynalazku umozliwia wreszcie takze zastosowanie bie¬ gu wolnego oraz wylaczanie z niego w obu kierunkach obrotu sprzegla. PL