Luz w pedniach srubowych, sluzacych do obracania dowolnych czesci maszyn, np. w obrabiarkach, jest szkodliwy, gdyz przy¬ czynia sie do niedokladnosci ich dzialania.Wynalazek dotyczy urzadzenia do usu¬ wania luzów w takich pedniach i polega zasadniczo na tern, ze sworznie srubowe lub nakretki pedni sa obracane zapomoca jednej pary lub kilku par kól srubowych w ten sposób, ze czesc napedzana przed rozpoczeciem ruchu czesci maszyny jest przesuwana dzialaniem odwrotnie skiero¬ wanych powierzchni ukosnych zebów kól srubowych dopóty, dopóki zwoje gwintu sworzni srubowych i nakretki nie docisna sie bez luzu. Dopiero wtedy pednia srubo¬ wa powoduje ruch odpowiedniej czesci ma¬ szyny. Dla osiagniecia postawionego celu niema, oczywiscie, znaczenia, czy czescia pedzona zapomoca kól srubowych jest swo- rzen sruibowy, czy nakretka.Dobrze jest jednak zastosowac takie urzadzenie, w którem z dwóch pedni, zlo¬ zonych ze sworzni srubowych i nakretek, sworzen lub nakretka jednej pedni otrzy¬ muje naped, przyczem w tej pedni jedna jej czesc jest przesuwana osiowo wzgle¬ dem drugiej swobodnie i niezaleznie od poruszanej czesci maszyny, natomiast swo¬ rzen srubowy lub nakretka drugiej pedni, która wzgledem poruszanej czesci maszy¬ ny moze wykonywac ruchy wlasne tylko bardzo male, jest napedzana od pierwszej pedni zapomoca kól srubowych.Jezeli przy stosowaniu dwóch pedni, zlozonych kazda ze sworznia i nakretki,sworznie srubowe Wykonywaja ruch wzdluz #v- ftst^ówczas uradzanie jtftoze byc tego ro- #*$ fzpm z^^pfckanl jeptfjeden sworzen 11j Jpi|b<|wy,p^^ kierunku osio- ijh™ ^y^m z Jec^n^ nakretka i przesuwny #wobod^flfrvzdluz osi, pczyezem ten swo¬ rzen sruB^Rry napedza zapomoca pary kól srubowych drugi, nieprzesuwny sworzen, obracajacy sie w swej nakretce i polaczo¬ ny z napedzana czescia maszyny. W tym przypadku nakretki obydwóch pedni moga byc sztywna ze spf4 P^^^°,4e' Wskutek cisnienia osiowego, powstajacego podczas napedu obydwóch sworzni srubowych dzie¬ ki ukosnym zebom kól srubowych, sworznie srubowe zostaja przesuniete w kierunkach przeciwnych o tyle, ze przeciwlegle boki zwojów gwintów obydwóch sworzni srubo¬ wych znajduja oparcie w nakretkach, tak iz luz zostaje usuniety.Dobrze jest obrac kat pochylenia zebów kól srubowych taki, zeby] kola srubowe by¬ ly jak najmniej obciazone cisnieniem ro- boczeni.Jest to zwlaszcza mozliwe w tych przy¬ padkach, kiedy czesci maszyn, polaczone z urzadzeniem wedlug wynalazku, maja byc poruszane nietylko zapomoca tego u- rzadzenia, lecz urzadzenie sluzy glównie do przenoszenia sily i do regulowania szyb¬ kosci ruchu, spowodowanego ta sila.Przypadek ten zachodzi np. we frezar¬ kach, w których kierunek obrotu frezów i kierunek przesuwania obrabianego przed¬ miotu sa zgodne.Z tego powodu w podanym nizej przy¬ kladzie urzadzenie wedlug wynalazku za¬ stosowano do takiej frezarki, w której sworznie srubowe sa dociskane w kierun¬ ku osi.Do specjalnych celów, o których bedzie mowa nizej, korzystnie jest, jezeli dociska¬ nia wzdluz osi sworzni srubowych, spowo¬ dowane kolami srubowemi, zostanie na pe¬ wien czas przerwane.Aby to osiagnac, sworznie srubowe sa sprzezone ze soba, stosownie do wynalaz¬ ku, nietylko zapomoca kól srubowych, ale i zapomoca kól czolowych, a mianowicie obydwa rodzaje kól sa sprzegane naprze- mian ze sworzniami srubowemi, tak iz badz tylko kola srubowe, badz tez tylko kola czolowe posrednicza w przenoszeniu sily z jednego sworznia na drugi.Docisk wzdluz osi kazdego sworznia srubowego zapomoca kól srubowych mozna bez kól czolowych usunac równiez zapomo¬ ca przytrzymania sworznia,, który wówczas jest nieprzesuwny w kierunku osiowym wraz z napedzana czescia maszyny.Na rysunku przedstawiono schematycz¬ nie przyklad wykonania wynalazku, a mia¬ nowicie urzadzenie przesuwne frezarki.W czesci maszyny 1, która moze stano¬ wic czesc suportu albo loza frezarki, sa osadzone na stale nakretki 2 i 3. W na¬ kretce 2 obraca sie sworzen srubowy 4, a w nakretce 3 — sworzen srubowy 5. Oby¬ dwa sworznie moga byc polaczone ze soba zapomoca kól srubowych 6, 7 albo kól czo¬ lowych 13, 14. Kolo srubowe 6 i kolo czo¬ lowe 13 sa osadzone na stale na sworzniu srubowym 4. Kolo srubowe 7 i kolo czolo¬ we 14 moga luzno obracac sie na sworzniu srubowym 5 i byc sprzegane pojedynczo ze sworzniem srubowym 5 zapomoca osadzo¬ nego przesuwnie na tym sworzniu, lecz nie- obraoajacego sie na nim dwustronnego sprzegla 15. W tym celu obydwa kola 7 i 14 posiadaja odpowiednie zeby lub kly sprzegajace. Pierscien naistawczy 16 utrzy¬ muje razem osadzone na sworzniu 5 narza¬ dy 7, 14 i 15.Sprzeglo 15 i luzne kola 7 i 14 moga byc, oczywiscie, osadzone równiez na sworzniu srubowym 4 lub tez moga byc na obydwóch sworzniach srubowych umie¬ szczone sprzegla dla poszczególnych kól.Pochylenie zebów kól srubowych 6 i 7 wynosi wedlug rysunku 45°, jednakze mo¬ ze byc mniejsze lub wieksze, zaleznie od zastosowania. Sworzen srubowy 5 jest osa* — 2 —dzony bez luzu w stole 10 frezarki pomie¬ dzy kolnierzami 8 i 9. Stól 10 jest prowa¬ dzony w zwykly sposób na lozu obrabiarki.Aby zapewnic dokladna zazebianie sie kól srubowych 6 i 7, sworzen srubowy 4, jak przedstawiono na rysunku, moze byc rów¬ niez osadzony w stole, jednak musi byc przesuwny wzdluz w tern lozysku.Jezeli kola srubowe 6 i 7 zazebiaja sie ze soba bezposrednio, to gwinty sworzni 4 i 5 powinny miec odwrotnie skierowane zwoje. Jezeli kola srubowe 6 i 7 maja sto¬ sunek przekladni 1:1, to gwinty sworzni 4 i 5 powinny miec jednakowy skok. Jeze¬ li stosunki zazebiania wzglednie przeklad¬ ni kól srubowych 6 i 7 zostaja zmienione, wówczas powinny byc odpowiednio zmie¬ nione kierunki zwojów i skoki gwintów sworzni 4 i 5. Równiez i kola czolowe 13 i 14 co do swego stosunku przekladni i kie¬ runku biegu powinny odpowiadac kolom srubowym 6 i 7.Na stole frezarki 10 jest umocowany przedmiot 11, podlegajacy obróbce zapo- moca frezu 12.Urzadzenie dziala w sposób nastepuja¬ cy.Jezeli sworzen 4 jest obracany zapo- moca dowolnej odpowiedniej pedni w kie¬ runku strzalki, a kolo srubowe 7 jest sprze¬ zone ze sworzniem srubowym 5 zapomoca sprzegla 15 i istnieje luz w zwojach gwin¬ tu, wówczas boki zebów kól srubowych 6 i 7, nachylone w odpowiednim kierunku, slizgaja sie po sobie, przesuwajac przytem dzieki pochyleniu sworzen srubowy 4 w kierunku osiowym w lewo (strzalka A)1 a sworzen srubowy 5 w kierunku osiowym w prawo (strzalka 5), dopóki lewe boki zwojów gwintu sworznia 4 i prawe boki zwojów gwintu sworznia 5 nie opra sie o odpowiednie gwkity nakretek 2 i 3. W celu uwydatnienia tego dzialania na rysunku przedstawiono przekroje gwintów sworzni i nakretek z przesadnie duzym luzem.Dopiero gdy boki zwojów gwintów oby¬ dwóch sworzni 4 i 5 opra sie o przeciw¬ legle strony, tak iz dalsze przesuwanie tych sworzni nie moze miec miejsca, kolo sru¬ bowe 7 jest obracane zapomoca kola sru¬ bowego 6, dzieki czemu stól 10 wraz z przedmiotem obrabianym przesuwa si^ w prawo wskutek obrotu sworzniu srubowe¬ go 5.Dzieki dzialaniu osiowemu kól srubo¬ wych 6 i 7 luz zostaje usuniety, gdyz pra¬ we boki zebów kola srubowego 6 opieraja sie na lewych bokach zebów kola srubo¬ wego 7, a lewe boki zwojów gwintu sworz¬ nia 4 opieraja sie na prawych bokach zwo¬ jów gwintu nakretki 2, prawe zas boki zwo¬ jów gwintu sworznia 5 opieraja sie ó lewe boki zwojów gwintu nakretki 3.Podczas przesuwania stolu 10 w prawo calkowity opór przesuwu jest przezwycie¬ zany przez zeby kól srubowych 6 i 7 do¬ póty, dopóki frez 12 nie wrzyna sie jeszcze w przedmiot 11. Z chwila jednak, gdy to nastapi, stól 10 jest pociagany zapomoca frezu 12 w prawo w kierunku strzalki €, przyczem prawe boki zwojów gwintu sworznia 5 przejmuja na siebie calkowite cisnienie robocze. Dzieki obrotowi kola srubowego 7 i sworznia 5 zapomoca kola srubowego 6 reguluje sie wtedy jeszcze tylko wielkosc przesuniecia stolu 10, co wymaga bardzo malo sily i nie obciaza nie¬ mal zupelnie kól srubowych 6 i 7.Jezeli stól 10 frezarki ma byc znowu przesuniety w lewo, to sworzen 4 powinien byc obracany w kierunku przeciwnym, przyczem sworzen ten obraca sie najpierw luzem, dopóki nie opra sie o siebie boki zebów kól srubowych 6 i 7 oraz sworznie srubowe 4 i 5, posiadajace luz, poczem stól 10 cofa sie.Jednak w tym czasie stól 10 nie jest zabezpieczony przed przesunieciem w kie¬ runku dzialania sily frezu 12. Wobec te¬ go mogloby sie zdarzyc, ze frez 12 zakle¬ szczy sie w przedmiocie 11 i pociagnie ten przedmiot pod siebie razem ze stolem 10. — 3 —To mogloby spowodowac uszkodzenie na¬ rzedzi lub obrabiarki, wobec czego stosow¬ nie do wynalazku zapobiega sie tej mozli¬ wosci w ten sposób, ze do cofania stolu 10 obracany jest wstecz nie sworzen srubowy 4, lecz sworzen 5. Cofanie toi mozna usku¬ tecznic recznie zapomoca korbki 17 lub za- pomoca mechanicznego napedu.Jak opisano przedtem, sila dzialania frezu 12 podczas przesuwu1 roboczego prze¬ nosi sie na sworzen srubowy 5, nie posia¬ dajacy luzu. Jezeli do cofania stolu 10 ob¬ racac wstecz ten sworzen, to opierajace sie juz o siebie boki zwojów gwintu wykony¬ waja robote cofania tak, iz opór bez luzu sile frezu 12 nie zostaje wcale przerwany, co zapobiega zakleszczeniu sie frezu 12 w przedmiocie 1L Przesuw osiowy sworzni srubowych 4 i 5, spowodowany kolami srubowemi 6 i 7, nie jest wcale potrzebny. Wobec tego jest pozadane, aby przed poczatkiem cofania sworznia srubowego 5 kolo srubowe 7 zo¬ stalo odlaczone od sworznia zapomoca przesuniecia sprzegla 15 oraz aby z tym sworzniem zostalo sprzezone kolo czolowe ¦14, tak by odtad przenoszenie sily z jed¬ nego sworznia srubowego na drugi odby¬ walo sie tylko zapomoca kól czolowych 13 i 14, a zatem przesuw wzdluz sworzni 4 i 5 nie zachodzil. f i Jezeli frezarka, zaopatrzona w urza¬ dzenie wedlug wynalazku, jest uzyta np. do frezowania, przy którem kierunek obro¬ tu frezu i kierunek przesuwu nie sa zgod¬ ne, lecz przeciwne, to usuwanie luzu jest zbyteczne. Przy takich robotach kola sru¬ bowe 6 i 7 moga byc stale rozlaczone.Przesuw wzdluz sworzni srubowych 4 i 5 zapomoca kól srubowych 6, 7 móglby byc usuniety bez pomocy kól czolowych 13, 14 równiez zapomoca zahamowania swobod¬ nego przesuwania sie sworznia srubowego 4 w kierunku osiowym, a wiec ten sworzen jest polaczony z przesuwanym stolem IG nieprzesuwate w kierudku osiowym. Moz¬ na to osiagnac w jakikolwiek znany sposób i dlatego odnosne szczególy nie sa na ry¬ sunku uwidocznione, Parcie osiowe kól srubowych 6 i 7 moze byc uzyte stosownie do wynalazku równiez do usuniecia ewentualnego luzu wzdluz pomiedzy sworzniem srubowym i napedza¬ na czescia maszyny. Np. w tym celu kol¬ nierz 9, osadzony na sworzniu 19, ulozo¬ nym przesuwnie w otworze, wywierconym w swJorztniu srubowym 5, jest polaczony za¬ pomoca trzpienia 18 z pierscieniem na- stawczym 16, przechodzac podluzny otwór, wykonany w sworzniu 5.W ten sposób parcie wzdluz osi, wywie¬ rane na kolo srubowe 7, zostaje przenie¬ sione na kolnierz 9, który zostaje docisnie¬ ty do ramienia lozyskowego stolu 10 fre¬ zarki tak, iz usuwa sie wszelki luz wzdluz pomiedzy sworzniem srubowym 5 i stolem 10 frezarki.W przykladzie wykonania, opisanym wyzej i przedstawionym na rysunku, sworznie srubowe 4, 5 sa posuwane ruchem zwrotnym wraz ze stolem 10, który zreszta moze byc zastapiony jakakolwiek inna czescia ruchoma obrabiarki lub urzadzenia, przyczem nakretki 2 i 3 pozostaja nieru¬ chome. Wynalazek obejmuje równiez te przypadki, kiedy nakretki 2, 3 sa posuwa¬ ne ruchem zwrotnym wraz z ruchoma cze¬ scia lub kiedy stól 10 i sworznie srubowe 4, 5 sa nieruchome, a ruchome sa nakretki 2, 3, lub kiedy ruchome sa czesciowo na¬ kretki 2, 3, a czesciowo inne czesci.Urzadzenie moze miec zastosowanie nietylko do frezarek, lecz równiez we wszystkich przypadkach, kiedy ono jest potrzebne. PL