, Pednie hydrauliczne, zawierajace pom¬ pe, turbine oraz przynajmniej jedno ko¬ lo pomocnicze, umieszczone miedzy turbi¬ na i pompa, posiadaja pewne niedogodno¬ sci, zwlaszcza w przypadku biegu przy po¬ laczeniu hydraulicznem, gdy nie mozna zapobiec poslizgowi miedzy turbina i pompa. W celu czesciowego zapobiezenia tej niedogodnosci proponowano zwalniac samoczynnie lub w razie potrzeby kolo pomocnicze z chwila, gdy moment oporowy turbiny stanie sie równy momentowi obro¬ towemu pompy, wskutek czego kolo po¬ mocnicze mogloby byc napedzane w tym samym kierunku i z taka sama szybkoscia, co i turbina oraz pompa. Pomimo tych srodków istnieje jeszcze pewien poslizg (3%—A%) miedzy turbina i pompa, ponie¬ waz kolo pomocnicze tworzy opór dla przeplywu cieczy.Wynalazek niniejszy ma na celu zapo¬ biezenie tej niedogodnosci i wyróznia sie tern, ze turbina i pompa sa laczone me¬ chanicznie i samoczynnie, gdy moment o- porowy turbiny jest równy momentowi ob¬ rotowemu pompy, to jest gdy okres roz¬ ruchowy jest zakonczony. Inaczej mówiac, wedlug wynalazku osiaga sie sztywne sprzezenie turbiny i pompy w chwili, gdy napedowy moment uzyskuje wielkosc, od¬ powiadajaca najwiekszej wydajnosci sil¬ nika, to jest przy okreslonej ilosci obro¬ tów silnika, a wiec i pompy.Takie polaczenie mechaniczne moze byc, rozumie sie, rozrzadzane samoczyn¬ nie zapomoca wszelkich odpowiednichsrodków elektrycznych, elektromagnetycz¬ nych, mechanicznych lub innych, sterowa¬ nych przy pomocy szybkosci turbiny, badz tez, co jest najkorzystniejsze, szybkosci pompy, badz wreszcie zapomoca momentu obrotowego.Korzystna postacia wykonania okaza¬ la sie taka, przy której polaczenie pompy z turbina jest uskuteczniane zapomoca klinów stykowych, poruszajacych sie pod wplywem sily odsrodkowej, przeciwdzia¬ lajacej odpowiednio dobranym elastycz¬ nym urzadzeniom, w celu uskuteczniania laczenia pompy z turbina przy odpowied¬ niej okreslonej szybkosci pompy i, jak to wyjasniono powyzej, przy wyrównaniu dzialania momentu obrotowego pompy i momentu oporowego turbiny, to jest z chwila zakonczenia okresu biegu naprzód.W celu ulatwienia wysuwania klinów stykowych, sa one prowadzone zapomoca dowolnego rodzaju narzadów, pozwalaja¬ cych na ich przesuwanie sie pochyle w kierunku wspólnego obrotu turbiny i pom¬ py i pod katem zasadniczo równym katowi tarcia.Wynalazek dotyczy równiez urzadze¬ nia, pozwalajacego na uskutecznianie do¬ wolnie badz bezposrednio biegu naprzód (moment walu napedowego równa sie mo¬ mentowi walu napedzanego), badz tez ru¬ chu wstepnego, badz wreszcie biegu wstecz.Wynalazek dotyczy równiez pewnych szczególów pedni, przedstawionych na za¬ laczonych rysunkach i omówionych poni¬ zej w opisie.Na rysunkach tych fig. 1 przedstawia przekrój podluzny pedni hydraulicznej wedlug wynalazku, fig. 2 — jej czesciowy widok boczny, przyczem oslona pompy zo¬ stala odjeta w celu lepszego uwidocznie¬ nia urzadzenia odsrodkowego, sluzacego do mechanicznego laczenia turbiny z pom¬ pa, fig. 3 przedstawia przekrój poprzeczny wzdluz kilku plaszczyzn, przesunietych wzgledem siebie w celu wyjasnienia spo¬ sobu dzialania ruchomych pierscieni oraz urzadzenia rozrzadczego do osiowego prze¬ suwania kciuków, fig. 4 przedstawia prze¬ krój poprzeczny urzadzenia do napedza¬ nia ruchomego pierscienia, rozrzadzajace¬ go polaczeniem turbiny i walu napedowe¬ go, fig. 5 przedstawia przekrój wzdluz linji V — V na fig. 3 i 4, uwidoczniajacy rózne kciuki rozrzadcze, fig. ó — widok boczny oraz czesciowy przekrój szczególu, uwidocznionego na fig. 5, fig. 7 przedsta¬ wia urzadzenie zapadkowe oraz kolo ze¬ bate, laczace kolo pomocnicze z oslona u- rzadzenia, wreszcie fig. 8 przedstawia schematycznie w wiekszej skali urzadze¬ nie, ryglujace jedna z ruchomych szczek, ustalonych pod katem wzgledem kól pla¬ netarnych.Pednia hydrauliczna sklada sie z pom¬ py odsrodkowej 1, polaczonej z walem napedowym 2, z turbiny 3, umieszczonej wspólosiowo wzgledem pompy 1, oraz z kola 4, zaopatrzonego w lopatki i sluzace¬ go jako kolo pomocnicze, gdy stosuje sie pompe odsrodkowa lub jako pierscien pro- wadniczy, gdy stosuje sie pompe oraz tur¬ bine srubowa. Pierscien 4, turbina 3 oraz pompa / sa umieszczone tak, iz tworza obwód zamkniety dla plynu, krazacego wewnatrz urzadzenia.Kolo pomocnicze 4 jest polaczone z o- slona 36 zapomoca narzadu, który pozwa¬ la na obrót kola 4 tylko w kierunku obro¬ tu turbiny 3 i pompy 1. Ten narzad stano¬ wi zrównowazona zapadka 82, osadzona na czopie 83, polaczonym z podstawa ko¬ la 4. Zapadka ta zaczepia zeby kola 84, osadzonego na obwodzie bebna 85, pola¬ czonego z tuleja 86, umocowana na oslo¬ nie 36.Ciecz, znajdujaca sie wewnatrz pedni hydraulicznej, jest pedzona zapomoca pompy, zaopatrzonej w kola zebate, z któ¬ rych jedno kolo 87 jest zaklinowane na tulei 88, polaczonej z podstawa pompy 1, — 2 —Drugie kolo zebate 89 tej pompy jest osa¬ dzone swobodnie na walku 90, umocowa¬ nym w skrzynce 91 pompy. Skrzynka ta jest zkolei równiez przymocowana do o- slony 36 pedni.Ciecz przesaczajaca sie zbiera sie w misce 92, skad powraca ona przewodem 93 do zbiornika zasilajacego.Na podstawie pompy 1 sa osadzone szczeki 80 (np. w liczbie trzech) pod ka¬ tami 120° i umieszczone naprzeciw pod¬ stawy turbiny 3 tak, ze przy przesunieciu odsrodkowem stykaja sie one z ta podsta¬ wa i lacza tern samem mechanicznie pom¬ pe 1 z turbina 3. Trzy szczeki 80 porusza¬ ja sie pochylo do odpowiedniego promie¬ nia, podazajac w kierunku obrotu o kat równy katowi tarcia a. Szczeki te sa pro¬ wadzone zapomoca odpowiednich narza¬ dów i polaczone ze soba zapomoca odpo¬ wiednio mocnych sprezyn 81, azeby ruch odsrodkowy szczek 80 odbywal sie przy okreslonej szybkosci obrotu pompy 1.Szybkosc ta odpowiada szybkosci, przy której napedowy moment obrotowy pom¬ py 1 jest równy oporowemu momentowi turbiny 3, t. j. przy biegu naprzód. Szyb¬ kosc te najlepiej jest dobrac równa szyb¬ kosci silnika, przy której sprawnosc silni¬ ka jest najwieksza.W ramach niniejszego wynalazku moz¬ na zastosowac takze i inny sposób lacze¬ nia, rozrzadzanego elektrycznie, elektro¬ magnetycznie, mechanicznie lub pneuma¬ tycznie, przyjmujac za podstawe badz szybkosc pompy lub turbiny, badz tez mo¬ ment obrotowy.Turbina 3 jest zaklinowana na jednym koncu walu posredniego 5, którego drugi koniec jest polaczony z jedna z bocznych scianek 7 szczelnego bebna 6. Grupy trzech planetarnych kól zebatych 8, 9, 10, polaczonych ze soba, sa osadzone luzno na walkach 11, przymocowanych do scianek 7 bebna 6. Ponizej opisana jest tylko jedna z tych grup kól zebatych, aczkolwiek jest zrozumiale, ze w praktyce stosuje sie caly szereg takich jednakowych grup, rozmie¬ szczonych na obwodzie bebna 6. Srednice kól zebatych 8, 9, 10 sa dobrane tak, aby pozwalaly, jak to ponizej bedzie blizej wyjasnione, badz na bieg naprzód z odpo¬ wiednia zmiana szybkosci, badz tez na bieg wstecz walu napedzanego.Jest rzecza oczywista, ze mozna zasto¬ sowac wiecej, anizeli trzy kola zebate w kazdej grupie. Jezeli jest pozadane otrzy¬ mac np. dwie zmiany przy biegu naprzód i jedna przy biegu wstecz, wystarczy za¬ stosowac cztery odpowiednie kola zebate, z których jedno mozna dowolnie unieru- chomiac w sposób opisany ponizej.Kolo zebate 8 zazebia sie z kolem ze- batem 12, zamocowanem na koncu walu napedzanego 13, zaopatrzonego na dru¬ gim koncu w odpowiedni lacznik 14. Kolo zebate 9 zazebia sie z kolem zebatem 15, polaczonem z tuleja 16, umieszczona wspól- srodkowo do walu 13. Na tulei 16 jest za¬ klinowana piasta 18 tarczy 17, mogacej sie przesuwac wzdluz tej tulei 16.Tarcza 17 posiada na swym obwodzie i na kazdej swej stronie pewna liczbe ko¬ lowych zlobków 19 (w przykladzie, przed¬ stawionym na rysunku, sa dwa takie zlob¬ ki) o ksztalcie trapezoidalnym; liczba po¬ dobnych zlobków moze byc dowolna. Bok 7a bebna 6, umieszczony naprzeciw tar¬ czy 17, posiada dwa kolowe wystepy 21 o ksztalcie i srednicy, odpowiadajacych ksztaltowi i srednicy zlobków 19. Dwa wy¬ stepy kolowe 22, odpowiadajace zlobkom 20, sa wykonane przy obwodzie tarczy 23, której piasta jest zamocowana na tulei 24 tak, iz moze sie przesuwac wzgledem jej osi. Tarcza 23 posiada na obwodzie wieniec zebaty 25, zazebiajacy sie z wiencem ze* batym tarczy 26, Tarcza 17 posiada wie¬ niec kolowy 27, na którego koncu jest wy¬ konane uzebienie zewnetrzne 28, zazebia¬ jace sie z uzebieniem wewnetrznem tar¬ czy 29. — 3 -Na tarcze 17 dzialaja dwa elastyczne narzady 30 i 31, polaczone z jednej stro¬ ny z ta tarcza 17, z drugiej zas strony — z tarcza 23 i bokiem 7a bebna 6. Te dwa narzady elastyczne 30 i 31 daza do odda¬ lenia tarczy 23 od bebna 6, a tern samem i do wysuniecia wystepów 21 i 22 ze zlob¬ ków 20 i 79, co znowu powoduje zwolnie¬ nie tarczy 17. Na piascie 52 tarczy 23 jest zamocowany wewnetrzny pierscien lozy¬ ska kulkowego 18a, którego pierscien ze¬ wnetrzny jest zamocowany w przeswicie wienca kolowego 32, osadzonego obroto¬ wo i przesuwanego osiowo, co bedzie wy¬ jasnione ponizej- Wieniec 22, bedac przesuwany prze¬ ciw dzialaniu sprezyn lub podobnych na¬ rzadów 30 i 31, wywoluje zaczepienie sie wystepów 21 i 22 ze zlobkami 20 i 19 i tern samem polaczenie bebna 6, tarczy 17, tar¬ czy 23 oraz tarcz 26 i 29, zespolonych od¬ powiednio z tarcza 23 i bebnem 6. Uzyskuje sie zatem w ten sposób polaczenie calko¬ wite posredniego walu 5 z walem nape¬ dzanym 13.Przesuwanie osiowe wienca 32 otrzy¬ muje sie zapomoca jego pokrecenia. W tym celu wieniec 32 jest polaczony zapomoca dzwigni obrotowych 34, prostopadlych do wienca kolowego 35, przymocowanego sztywno do oslony 36 urzadzenia. Jest zrozumiale, ze obrót wienca 32 wzgledem wienca nieruchomego 35 wywoluje wsku¬ tek zmiany pochylenia dzwigni 34, przesu¬ niecie osiowe wienca 32 w jednym lub dru¬ gim kierunku, zaleznie od kierunku obro¬ tu. Pokrecenie wienca 32 otrzymuje sie zapomoca odpowiedniego ksztaltu kciuka 39 (fig. 4 i 5), dzialajacego na rolke 37, o- sadzona na plaskiej sciance 38, polaczo¬ nej z wiencem ruchomym 33. Rolka 37 jest utrzymywana w polozeniu zetkniecia z kciukiem 39 zapomoca sprezyny 40, któ¬ rej drugi koniec jest polaczony z gwinto¬ wanym trzpieniem 42, zaopatrzonym w u- szko i w nakretke 43, które umozliwiaja napiecie tej sprezyny. Trzpien 42 jest osa¬ dzony w kapturku 41 wkreconym w oslo¬ ne 36.Kciuk 39, uruchomiajacy wieniec 33, jest zamocowany na walku 44, osadzonym w lozyskach 45 i 46 oslony 36. Walek 44 posiada na swym wolnym koncu kolo ze¬ bate 47, liczba zebów którego zalezy od profilu kciuka 39. Obrót zatem walka 44, odpowiadajacy jednemu zebowi kola 47, sprowadza obrót kciuka, powodujacy przejscie jednego z najwyzszych punktów kciuka do polozenia jednego z jego naj¬ nizszych punktów i tern samem daje naj¬ wieksze przesuniecie osiowe wienca 33.Ruch obrotowy walka 44, zaopatrzonego w kolo 47, jest otrzymywany zapomoca dzwigni 48, posiadajacej zapadke 49, u- trzymywana w polozeniu zaczepienia z zebami kola 47 zapomoca sprezyny lub po¬ dobnego narzadu 50 (fig. 6). Zmiana polo¬ zenia dzwigni 48, otrzymywana zapomoca dowolnego narzadu, np. pedalu, powoduje ruch obrotowy walka 44 o kat scisle okre¬ slony dla kazdego skoku w jedna strone i zpowrotem dzwigni 48. Skokiem napedo¬ wym dzwigni 48 jest jedynie jej skok na¬ przód, uskuteczniany w kierunku, wskaza¬ nym strzalka.Wskutek ruchów dzwigni 48 nastepuje kolejno laczenie tarczy 17 z bebnem 6 i z tarcza 25 oraz rozlaczanie tych trzech na¬ rzadów.Tarcze 26 i 29, które najlepiej jest wy¬ konac z bronzu lub podobnego materjalu i które sa ustalone wzgledem tarczy 17 o- raz tarczy 23, moga byc pokrecane zapo¬ moca urzadzenia, które bedzie opisane po¬ nizej.Zewnetrzne strony tarcz 26 i 29 sa u- mieszczone naprzeciw kolowych wyste¬ pów; 53 i 54, polaczonych na stale z oslona 36, z których jeden moze byc odlany wraz z oslona. Miedzy tarczami 26 i 29 sa umie¬ szczone trzy kolowe pierscienie 55, 56 i 57.Pierscien srodkowy 56 jest ustalony za-pomoca sruby 68 (fig. 3) i wskutek umie¬ szczenia go w gniezdzie 69 oslony 36 u- rzadzenia, natomiast obydwa pierscienie boczne 55 i 57 moga sie obracac i przesu¬ wac bocznie, powodujac stykanie sie na¬ wzajem tarcz 29 i 26 z wystepami 54 i 53 i unieruchomianie tych tarcz. W tym celu pierscien srodkowy 56 posiada na obu swych bocznych stronach pewna liczbe skosów 58 (fig. 8). Naprzeciw tych skosów oraz na kazdym z bocznych pierscieni 55 i 57 sa wykonane takie same skosy 59. Mie¬ dzy temi skosami sa umieszczone kulki, wskutek czego obrót bocznych pierscieni w odpowiednim kierunku powoduje sprze¬ ganie tarcz lub ich zwalnianie.Rozrzad obrotu bocznych pierscieni 55 i 57 jest otrzymywany zapomoca jednako¬ wych kciuków 61 i 62, przesunietych o taki kat, ze gdy jeden z kciuków znajduje sie najwyzej, to drugi znajduje sie najnizej, naprzeciwko odpowiednich narzadów, roz¬ rzadzajacych ruch obrotowy pierscieni.Obydwa kciuki 61 i 62 sa polaczone i zaklinowane na walku 44, lecz moga prze¬ suwac sie osiowo na nim, co bedzie wy¬ jasnione ponizej. Ksztalt kciuków 61 i 62 odpowiada ksztaltowi kciuka 39, to jest, ze kciuki te posiadaja tylez punktów naj¬ wyzszych, co i kciuk 39, przyczem punkt najwyzszy i punkt najnizszy róznych kciu¬ ków sa umieszczone naprzeciw siebie.Kazdy z kciuków 61 i 62 rozrzadza pierscien 55 lub 57 zapomoca popychacza 63, którego drugi koniec opiera sie o wy¬ step 64 pierscienia 57. Drugi popychacz 65 opiera sie o druga strone wystepu 64 i jest poddany dzialaniu sprezyny 66, która przyciska popychacz do kciuka. Ta spre¬ zyna 66 opiera sie z drugiej strony o gwintowana tuleje 67, nakrecona na od¬ powiedni wystep oslony 36.W róznych, opisanych powyzej kciuko¬ wych urzadzeniach rozrzadczych, ryglo¬ wanie narzadów, rozrzadzanych zapomoca kciuków^ jest uzyskiwane zapomoca spre¬ zyn, to jest wtedy, gdy kciuk znajduje sie w polozeniu, odpowiadajacem jednemu z punktów najnizszych, natomiast zwalnia¬ nie narzadu jest uskuteczniane zapomoca kciuka, przeciwdzialajacego sile sprezyny.Zasade ryglowania jednej z tarcz 26 wy¬ jasnia w sposób schematyczny fig. 8.Obydwa kciuki 61 i 62 moga byc wy¬ laczane przez boczny ich przesuw zapomo¬ ca palca mimosrodowego 68\ umieszczo¬ nego w gniezdzie 69, wykonanem na kon¬ cu tulei, polaczonej z kciukami 61 i 62.Palec 6V jest zamocowany na tarczy 70, polaczonej z walkiem 71, na którego dru¬ gim koncu jest zaklinowany krazek 72 z rowkiem obwodowym. Obrót tego krazka 72 jest uskuteczniany zapomoca dowolne¬ go ciegla, np. linki Bowden'a, charaktery¬ styczne zas jego polozenia, odpowiadaja¬ ce wlaczeniu lub wylaczeniu kciuków 61 i 62, sa wyznaczane przy pomocy kulki 74, umieszczonej w gniezdzie krazka 72 i wy¬ pychanej sprezynami 75 do odpowiednich wglebien 76, wykonanych w czesci 77, slu¬ zacej jako lozysko walka 71. Czesc 77 jest przymocowana do oslony 36 urzadze¬ nia zapomoca srub 78 lub w inny dowolny sposób.Kciuki 61 i 62 moga przyjmowac zatem na walku 44 trzy polozenia, a mianowicie: polozenie, odpowiadajace biegowi naprzód, polozenie obojetne, w którem obydwa kciu¬ ki sa wylaczone, oraz polozenie, odpo¬ wiadajace biegowi wstecz. Ksztalt kciuków 61 i 62 jest taki, ze gdy kciuk 39 znajdu¬ je sie w jednym ze swych punktów dol¬ nych, to jest gdy zachodzi bezposrednie sprzezenie turbiny z walem napedzanym, obydwa kciuki 61 i 62, znajdujace sie w polozeniu obojetnem, moga byc przesuwa¬ ne w celu doprowadzenia w polozenie, odpowiadajace biegowi naprzód, lub w po¬ lozenie, odpowiadajace biegowi wstecz.Dzialanie pedni wedlug wynalazku jest nastepujace.Gdy pompa 1 jest napedzana zaporop-ca walu napedowego 2, ciccz, znajdujaca sie w obiegu, porusza sie w kierunku, wska¬ zanym strzalka 94, i wprawia turbine 3 w ruch obrotowy. Z chwila, gdy turbina osia¬ gnie szybkosc, odpowiadajaca szybkosci pompy 1, to jest gdy moment obrotowy pompy staje równy przeciwdzialajacemu momentowi oporowemu turbiny, kolo po¬ mocnicze zostaje samoczynnie zwolnione i napedzane w tym samym kierunku, co i turbina 3 oraz pompa /. W tym samym czasie szczeki 80 pod dzialaniem sily od¬ srodkowej lacza mechanicznie turbine 3 z pompa 1 i zapobiegaja w ten sposób ja¬ kiemukolwiek poslizgowi miedzy niemi.Jezeli szybkosc turbiny 3 zmniejsza sie, nastepuje ich rozlaczanie i kolo pomocni¬ cze zostaje unieruchomione zapomoca za¬ padek 82, zaczepiajacych sie z zebami ko¬ la 84.W celu bezposredniego sprzezenia wa¬ lu napedzanego 13 z turbina 3 z poczatku wylacza sie kciuki 61 i 62 zapomoca kraz¬ ka 73, uruchomiajacego palec mimosrodo- wy 681. Nastepnie uskutecznia sie pola¬ czenie bebna 6, tarczy 17 i tarczy 23 przez pokrecenie ruchomego wienca 32 zapomo¬ ca kciuka 39, uruchomianego dzwignia wa¬ hadlowa 48, rozrzadzana w sposób dowol¬ ny, np. przy pomocy pedalu.Dla uzyskania biegu naprzód uskutecz¬ nia sie osiowe przesuniecie kciuków 61 i 62 w celu doprowadzenia ich do polozenia, odpowiadajacego temu biegowi, poczem ponownie uruchomia sie dzwignie 48, wskutek czego nastepuje po pierwsze roz¬ laczenie bebna 6, tarczy 17 i tarczy 23, & po drugie obrót kciuków i zaryglowanie tarczy polaczonej z planetarnem kolem ze- batem, odpowiadajacem biegowi wstecz.Chcac przejsc z biegu naprzód na bieg wstecz, nalezy dzialac z poczatku na dzwignie 48, nastepnie doprowadzic kciuki 61 i 62 do polozenia, odpowiadajacego biegowi wstecz, poczem znowu wywrzec dzialanie n& dzwignie 48.Wynalazek niniejszy nie ogranicza si^ do powyzej opisanych i przedstawionych na rysunku postaci wykonania, lecz doty¬ czy wszystkich odmian, wykazujacych po¬ wyzej omówione cechy znamienne. PL