Przedmiotem wynalazku niniejszego jest urzadzenie do pojedynczego przela¬ czania tarczy pólkolistej maszyn do pisa¬ nia, zapisujacych maszyn do liczenia oraz maszyn podobnych, a mianowicie takich, w których ta tarcza pólkolista, w której osadzone sa dzwignie czcionkowe, jest wzgledem karetki podnoszona lub opu¬ szczana. Proponowano juz stosowanie w urzadzeniach, sluzacych do przelaczania, dzwigni kolankowych, których zasieg ruchu jest ograniczony w obydwóch polozeniach koncowych. Dzwignie te jednak wykazuja te wade, ze przyspieszenia przy podnosze¬ niu lub opuszczaniu sie albo tylko zwiek¬ szaja sie, albo odwrotnie, tylko zmniejsza¬ ja sie. Stad skutek jest taki, ze jedno lub drugie polozenie koncowe przelaczanej czesci konczy sie lub rozpoczyna sie twar- dem uderzeniem w przegubie dzwigni.W celu usuniecia tych braków tarcza pólkolista lub czesc, która ma byc przela¬ czana, jest poruszana wedlug wynalazku za posrednictwem wahacza w ksztalcie li¬ tery U, osadzonego w ramie maszyny. Wa¬ hacz ten moze byc opuszczany lub podno¬ szony zapomoca dwóch dzwigni kolanko¬ wych, z których jedna jest polaczona ze srodkowym punktem przegubowym drugiej dzwigni, jest umieszczona mniej wiecej pod prostym katem do niej i jest urucho¬ miana zapomoca klawiszów przelaczenio-Wych, wskutek czego polozenia koncowe obydwóch przegubowych dzwigni moga byc ograniczone wspólnym zderzakiem.Taki uklad daje te korzysc, ze przy równomiernym ruchu klawisza przelacze- niowego przelaczana czesc jest stopniowo doprowadzana do najwiekszej szybkosci posrodku swego ruchu, poczem szybkosc ta powoli znów spada do zera w polozeniu koncowem. Urzadzenie to nie zawiera twardych zderzaków i daje moznosc ogra¬ niczenia obydwóch dzwigni kolankowych w wyprostowanem polozeniu zapomoca jed¬ nego tylko zderzaka. Zderzak ten moze byc wykonany z miekkiego materjalu, tlumia¬ cego odglosy, gdyz male niedokladnosci w koncowem polozeniu dzwigni nie maja wplywu na polozenie przelaczanej czesci.Konieczne jest jednak, aby lozyska i przeguby byly bardzo starannie wykonane.Przeguby nie powinny posiadac luzów, a jednoczesnie powinny byc nastawne w celu zapewnienia{ dokladnego ograniczania kon¬ cowych polozen przelaczanej czesci.Szczególy wynalazku sa przedstawione na rysunku.Fig. 1 rysunku przedstawia przyklad wykonania mechanizmu przelaczeniowego maszyny do pisania w polozeniu spoczyn- kowem, w widoku zgóry, przyczem niektó¬ re czesci sa pominiete; fig. 2 przedstawia przekrój wzdluz linji // — // na fig. 1, fig* 3 — taki sam przekrój, jak na fig. 2, lecz w polozeniu czynnem, fig. 4 — 6 przedsta¬ wiaja przekroje róznych przegubów, fig. 7 przedstawia urzadzenie do regulowania wielkosci suwu w przekroju wzdluz linji VII — VII na fig. 2, wreszcie fig. 8 przed¬ stawia trzymacz dzwigni przelaczeniowej.W ramie 1 maszyny na czopach 2 jest wahliwie osadzony palak 3. Wpoblizu oby¬ dwóch punktów obrotu znajduja sie lapki 4, odgiete do wnetrza pod prostym katem.Lapki te sa zakonczone wysiegnikiem 5, który moze posiadac kilka wrebów 6. W jednym z wrebów kazdej lapki zaczepiony jest koniec sprezyny 7, drugim koncem przymocowanej do ramy maszyny i sluza¬ cej do wyrównywania mas.Do ramion palaka 3 przylaczone sa sworzniem 8 wodziki 9, których drugie konce sa przegubowo osadzone na sworz¬ niach 10 tarczy pólkolistej 11 dzwigni czcionkowych. Tarcza 11 jest prowadzona miedzy dwiema pionowemi szynami pro- wadniczemi 13 zapomoca krazków 12. Po stronie mechanizmu przelaczajacego ramie palaka 3 jest przedluzone poza punkt prze¬ gubowy 8. Na koncu tego przedluzenia znajduje sie czop lozyskowy 14, na któ¬ rym osadzony jest dolny koniec przegubo¬ wej dzwigni, której drugi koniec jest obro¬ towo osadzony w lozysku 16, umieszczo- nem na ramie maszyny. Ze srodkowym przegubem 17 tej dzwigni kolankowej po¬ laczony jest koniec dzwigni kolankowej 18a, 18b, której drugi koniec jest obroto¬ wo osadzony w lozysku 19, przymocowa- nem do ramy maszyny. Srodkowy przegub dzwigni kolankowej jest oznaczony liczba 20. Dzwignia 18b jest uksztaltowana jako dzwignia katowa, której wolne ramie 18c posiada na koncu czop 21, wchodzacy w szczeline 22 dzwigni 24, osadzonej obroto¬ wo na sworzniu 23 ramy maszyny. Dzwi¬ gnia 24 posiada ramie 24', którego koniec opiera sie o trzpien 25 dzwigni klawisza przelaczeniowego 26; dzwignia ta jest w zwykly sposób osadzona obrotowo na ra¬ mie maszyny na sworzniu 27 i polaczona pretem z dzwignia klawisza przelaczenio¬ wego po drugiej stronie maszyny. Sprezy¬ na 28, zaczepiona o dzwignie 24, dazy do utrzymywania dzwigni kolankowej 18a, 18b w wyprostowanem lub w przyblizeniu wyprostowanem polozeniu, w którem opie¬ ra sie ona o zderzak 31, umieszczony na ramie 1 maszyny i pokryty materjalem ela¬ stycznym, wskutek czego tarcza pólkolista jest niezawodnie ograniczona w swem gór¬ nem polozeniu. Górne czyli spoczynkowe polozenie klawiszowej dzwigni przelacze- — 2 —niowej jest ograniczone w znany sposób zapomoca listwy zderzakowej, która do¬ brze jest pokryc materjalem elastycznym.Listwa ta wspóldziala z wystepami 26* dzwigni klawiszowej 26. Sprezyny 29 slu¬ za, jak zwykle, do wyrównywania mas i utrzymuja dzwignie klawiszowe w górnem polozeniu spoczynkowem.Jezeli ma sie pisac czcionkami, znajdu- jacemi sie w górnym szeregu glowicy dzwigni czcionkowej, to w maszynie, po¬ siadajacej karetke, nieruchoima w kierunku pionowym, tarcza pólkolista musi byc prze¬ sunieta wdól skosnie albo w kierunku pio¬ nowym. Uskutecznia sie to przez nacisnie¬ cie jednego z klawiszów przelaczeniowych 30, wskutek czego dzwignia 26 zostaje przechylona wdól na sworzniu 27. Trzpien 25 naciska na koniec 24' dzwigni i wbrew dzialaniu sprezyny 28 przechyla te dzwi¬ gnie na sworzniu 23 w polozenie, uwidocz¬ nione na fig. 3. Ramie 18c dzwigni kolan¬ kowej zostaje przechylone w lozysku 19 na czopie 21, przyczem jej drugie ramie 18b wzglednie jej przegub 20 przesuwa sie wdól po odpowiednim luku; wskutek tego dzwignia kolankowa 15a, I5b wyprostowu¬ je sie dopóty, dopóki dzwignia 15b swym wystepem 15b', który moze miec takze po¬ krycie z materjalu elastycznego, nie na¬ trafi na zderzak 31, umocowany na ramie maszyny i pokryty materialem elastycz¬ nym. Poniewaz dzwignia 15a. 15b jednym koncem jest ustalona w lozysku 16. to czop lozyskowy 14 tej dzwigni moze odchylac sie tylko wdól i przesuwac si"e do luku, za¬ kreslonym wokolo czooa lozyskowego 2 palaka 3. Wobec tego takze czot lozysko¬ wy 8 przesuwa sie wdól i zapomoca wodzi¬ ka 9 pociaga wdól tarcze pólkolista. Gdy osiagniete jest dolne polozenie tarczy pól¬ kolistej, dzwignia kolankowa 15a, 15b znajduje sie w polozeniu wyprostowanem i styka sie ze zderzakiem 31. Dzwignia 18a, I8b znajduje sie w polozeniu wyprostowa¬ nem i styka sie ze zderzakiem 31 wtedy, gdy tarcza pólkolista osiagnie swe najwyz¬ sze polozenie.Ruch tarczy pólkolistej w obydwóch kierunkach jest zalezny od ruchu przegu¬ bu 14; zaleznie od tego, czy ruch tego punktu jest przyspieszany lub opózniany, nastepuje takze przyspieszenie lub opóz¬ nienie ruchu tarczy pólkolistej. Przy prze¬ laczaniu nastepuja ponizej podane ruchy przegubu 14, a wiec i tarczy pólkolistej.Dzialanie dzwigni kolankowej wpoblizu wyprostowanego polozenia wywoluje w ukladzie wedlug wynalazku duze opóznie¬ nie w ruchu danego koncowego punktu dzwigni kolankowej, czyli duzym drogom przegubu 17 wzglednie 20 dzwigni kolan¬ kowych odpowiadaja male drogi koncowe¬ go przegubu 20 wzglednie 17 tych dzwigni, a wskutek tego i przegubu 14. Z tego po¬ wodu ruch podnoszenia lub opuszczania tarczy pólkolistej 11 wpoblizu koncowych jej polozen jest bardzo zwolniony. Dzieki temu osiaga sie miekkie przelaczanie w obydwóch kierunkach. Polozenie zderzaka 31 jest tak obrane, ze nawet wtedy, gdyby elastyczne pokrycie zderzaka zbilo sie nie¬ co, nie byloby znacznej zmiany w konco¬ wych polozeniach tarczy pólkolistej, gdyz malym drogom przegubów 17, 20 wpobli¬ zu polozenia wyprostowanego odpowiada¬ ja jeszcze mniejsze drogi koncowego prze¬ gubu 14.Na fig. 4 przedstawiony jest w wiekszej podzialce przyklad wykonania lozyska 16 i 19. Klocek a, przymocowany do ramy ma¬ szyny, posiada wykrój b, dzieki któremu powstaje widelkowaty wystep c, w którym umieszczony jest czop d, którego koniec ma ksztalt stozkowy, pólkulisty lub ostry.Czop ten jest czesciowo- wykonany jako sruba, która moze byc w zwykly sposób za¬ bezpieczana zapomoca nakretki e. W dzwi¬ gni /, osadzonej w tern lozysku, wykonany jest otwór, odpowiadajacy koncowi czopa, który wchodzi w wymieniony otwór, wsku¬ tek czego dzwignia jest pewnie osadzona. — 3 —Fig. 5 i 6 przedstawiaja przyklady wy¬ konania przegubów, a mianowicie fig. 5 — np. przegubów 8, 10, 14 i 20, a fig. 6 — przegubu 17. Palak g obejmuje obydwoma swemi ramionami glf g2 dzwignie h, h± wzglednie h, h2, które sa polaczone prze¬ gubowo. Czopy d, osadzone w obydwóch ramionach gx i g2, wchodza w odpowiednie otwory lub wglebienia na zewnetrznych powierzchniach dzwigni. Na fig. 5 dzwignia k± jest zaopatrzona w czop h\, który wcho- dtzi w otwór dzwigni h. Dzwignia hx przy¬ lega do dzwigni h wypukloscia x, w celu unikniecia zakleszczania sie przegubu np. w przypadku, gdy dzwignia h wskutek nie¬ dokladnosci w wykonaniu nie waha sie do¬ kladnie w nalezytej plaszczyznie. W przy¬ kladzie wedlug fig, 6 zastosowane sa trzy dzwignie, z których srodkowa dzwignia h2 posiada po obydwóch stronach czopy h\, które wchodza w odpowiednie otwory sa¬ siednich dzwigni. Te czopy h\ i K2 w cien¬ szych dzwigniach sa wytlaczane zapomoca wydrazonych tloczaków, dzialajacych jed¬ noczesnie z obydwóch stron. Ramie 32, znajdujace sie na jednej z dzwigni, pod¬ piera palak g i zapobiega w ten sposób ko¬ lysaniu sie tego palaka w jedna i druga strone, a tern samem i nieprzyjemnemu stukaniu tegoz.Opisane lozyska nadaja sie zwlaszcza do wyrobu masowego.Do dokladnego nastawiania drogi, jaka przy przelaczaniu musi odbyc wzgledem karetki tarcza pólkolista, w której osadzo¬ ne sa dzwignie czcionkowe, zastosowane jest proste i dokladne w dzialaniu urza¬ dzenie nastawcze. Urzadzenie to jest uwi¬ docznione na fig. 2 i 3 przy przegubie 8, a na fig. 7 fest przedstawione w wiekszej podzialce w przekroju. W ramionach pa* laka 3 wykonana jest lukowata szczelina 33, zakreslona ze srodka przegubu 10.W tej prowadnicy moze byc nieco przesu- waary suwak 34. Posrodku zewnetrznej krawedzi szczeliny 33 wykonany jest po¬ przeczny zlobek 33', w który wchodzi czop 35 trzpienia obrotowego 36, zaopatrzone¬ go w naciecie, sluzace do obracania tego trzpienia zapomoca srubokreta. W razie obracania trzpienia 36 w otworze suwaka 34 suwak ten fest przesuwany, poniewaz czop 35 trzpienia jest ustalony w palaku 3.Suwak jest uksztaltowany jako plytka po¬ krywajaca i zapomoca srub 37, przecho¬ dzacych przez podlugowate otwory, moze byc przymocowywany do ramienia palaka 3, co zabezpiecza jednoczesnie przed wy¬ padnieciem trzpien 36, który w danym wy¬ padku ma ksztalt stozka scietego. Na suwa¬ ku fest umieszczone lozysko 8. Wedlug fig. 5 dzwignia h odpowiadalaby suwakowi, a dzwignia K — dzwigni posredniej 9. W ra¬ zie przesuniecia suwaka 34 zostaje zmie¬ niona wielkosc czynnego ramienia dzwigni, osadzonej na czopach 2, a wskutek tego bez zmiany zasadniczego riolozenia tarczy pólkolistej // zostaje zmieniona wielkosc drogi, jaka odbywa ta tarcza podczas prze¬ laczania.Aby ulepszyc przelaczanie pod wzgle¬ dem latwosci i szybkosci, zastosowano opi¬ sana ponizej zapore klawisza przelacze- niowego. Dzwignia trzymacza 38, waha¬ jaca sie na tym samym sworzniu 27, co dzwignia klawisza przelajczeniowego 26, posiada trzpien 39, który wspóldziala ze szczelinowa prowadnica 40 dzwigni po¬ sredniej 42, osadzonej obrotowo na ramie maszyny na sworzniu 41; przy nacisnieciti klawisza zaporowego 43 zostaje równiez przechylona wdól dzwignia posrednia 42, jak to uwidoczniono na fig. 8. Krawedz 42' tej dzwigni posredniej slizga sie po sworz¬ niu 44 dzwigni przelaczeniowej 26. Na tej krawedzi w miejscu, odpowiadajacent dolnemu polozeniu tej dzwigni, jest wyko¬ nany lukowaty wykrój, w który wchodzi sworzen 44. Jezeli klawisz 43 zostanie na¬ cisniety i zwolniony, to wskutek dzialania szeregu jednakowo skierowanych momen¬ tów obrotowych nastepuje zaskoczenie — 4 —sworznia 44 we wspomniany wykrój, a uklad przylaczeniowy zostaje przytrzyma¬ ny w polozeniu dolnem, dopóki lekkie na¬ cisniecie jednego z klawiszów 30 nie wy¬ tworzy odwrotnie skierowanego momentu obrotowego, zwalniajacego sworzen z wy¬ kroju, przyczem sprezyna 46 pociaga wgó- re dzwignie posrednia 42 wraz z dzwignia trzymacza 38 i zaryglowanie zostaje znie¬ sione, Sworzen 44 jest osadzony w podlu- gowatym otworze 45 dzwigni przelacze¬ niowej 26, dzieki czemu ewentualne nie¬ dokladnosci osadzenia moga byc latwo wyrównane. Dla niezawodnego dzialania trzymacza konieczne jest, aby posrednia dzwignia 42 byla osadzona miedzy sworz¬ niem 27 dzwigni przelaczeniowej 26, a jej sworzniem naciskowym 44. PL