Przy uzyciu lampek zarowych o spiral¬ nie zwinetym drucie do oswietlania apara¬ tów projekcyjnych, obraz bywa, jak wia¬ domo, naswietlany nierównomiernie.Wynalazek usuwa braki przy uzyciu spiralnych lampek zarowych przez zasto¬ sowanie soczewek zbierajacych o takiej wla¬ sciwosci, ze przezrocze nie znajduje sie dokladnie w ognisku zadnego padajacego nan promienia, pochodzacego z odzielnych punktów zródla oswietlajacego.Soczewka tego rodzaju jest, np. soczew¬ ka Fresnela, której oddzielne pasy uksztal¬ towane sa w ten sposób, ze promienie z jednego punktu zródla swiatla, przecho¬ dzace przez kazdy pas, spotykaja przezro¬ cze w jednym pierscieniu. Pierscienie, tworzone przez promienie, przechodzace przez jeden i ten sam pas soczewki, ale po¬ chodzace z róznych punktów zródla, sa wzgledem siebie przesuniete (zgodnie z prawem o glównych i pobocznych osiach), gdy tymczasem pierscieniowe pola tworzo¬ ne przez oddzielne pasy soczewki sa kon¬ centryczne i pokrywaja sie wzajemnie.Srodkowy otwór soczewki sluzy do równo¬ miernego naswietlania srodka przezrocza.Ogniskowa pasów jest krótsza od ognisko¬ wej srodka soczewki.Zupelna koncentracja promieni zapo- moca soczewki Fresnela moze wywolac tworzenie sie ciemnych pasem miedzy pier- scieniowemi promieniami, projektowanemi przez koncentryczne pasy soczewki. Po-dlug wynalazku unika sie tego braku przez uzycie wycietej soczewki w polaczeniu z soczewka zwykla. Przez to osiaga sie znacz¬ ne zmniejszenie szerokosci ciemnych pasem.Inna forma wykonania polega na za¬ stosowaniu wpoprzek przez srodek soczew¬ ki karbów, biegnacych równolegle do nitek lampki, przez co obraz tych nitek rozsze¬ rza sie i rozpraszany jest na boki.Bywa czesto pozadanem ustawienie sztucznego oswietlenia w aparatach pro¬ jekcyjnych odpowiednio do soczewki, po¬ niewaz równomiernosc naswietlania obra¬ zu w znacznej mierze od tego ustawienia zalezy. Jest ono jednak trudnem i uciaz¬ liwemu Podlug wynalazku aparat jest tak skonstruowany, ze obslugujacy go potrze¬ buje ustawic swiatlo wzgledem soczewki, uzupelnionej objektywem tylko tak, by o- gnisko znajdowalo sie (ostro) na pla¬ szczyznie, wybranej odpowiednio do cha¬ rakteru soczewki.Jezeli zastosowac soczewke zaopatrzo¬ na w karby, to ustawia sie ja równiez w wyzej wskazany sposób. Przy zastosowa¬ niu karbów równoleglych do nitek swietl¬ nych jest to oczywiscie niemozebne, dlate¬ go tez soczewka albo lampka musza byc do ustawiania wzgledem siebie obracalne pod 90°. Rysunki przedstawiaja formy wykonania wynalazku. Fig. 1 przedstawia schematycznie soczewke wycieta zbieraja¬ ca do naswietlenia przezrocza; fig. 2 i 3— pole naswietlenia soczewki z pozytywna sferyczna aberacja, ewentualnie ze zró¬ dlem swiatla, rozdzielonem na kilka punk¬ tów; fig. 4 — pole naswietlenia, pocho¬ dzace z kilku punktów, osiagniete przy po¬ mocy soczewki z negatywna aberacja: fig. 5 i 6 przedstawiaja dalsze formy wykona¬ nia soczewek; fig. 7 wyobraza czesc so¬ czewki (podlug fig. 1) w wiekszej skali wraz z przedstawieniem przebiegu promie¬ ni, w którym pojawiaja sie ciemne pasma; fig. 8 przedstawia soczewke zlozona, zapo¬ biegajaca tworzeniu sie takich pasem; fig. 9 wyobraza przebieg promieni \soczewki fig. 8; fig. 10 — sposób ustawienia zródla swiatla; fig. 11 — bieg promieni od swiatla nitkowego przez soczewke z wrebami; fig. 12 i 13 sa przekrojami soczewki fig. 11; fig. 14 wyobraza sposób ustawienia przy zastosowaniu karbowanej soczewki i nitko¬ wej lampki. Nla fig. 1 A jest zródlem swiatla aparatu projekcyjnego w formie spiralnej zarówki, C jest soczewka zbiera¬ jaca Fresnela, D \— przezroczem lub fil¬ mem (przedmiotem naswietlenia) przy o- tworze E. Gdy soczewka C posiada mniej¬ sza lub wieksza pozytywna aberacje i gdy zródlo swiatla jtna mala powierzchnie swietlna, to pole oswietlenia, osiagane w otworze E, ustawionym naprzeciwko glównej ogniskowej soczewki, ma slabo oswietlony srodek otoczony ostro odcinajaca sie jasna obwódka (fig. 2). Jezeli zródlo ma kilka powierzchni swiecacych, to pole oswietlenia, osiagane w otworze E, sklada sie z kilku ciemniejszych srodków, otoczo¬ nych jasniejszemi smugami. Pola te prze¬ cinaja sie wzajemnie, wywolujac rozczlon¬ kowanie i nierównomierne pole naswietle¬ nia (fig. 3). Jezeli jednak soczewka po¬ woduje przy otworze E mocno oswietlone jadro z oswietleniem slabnacem ku brze¬ gom (fig. 4), to przy zródle swiatla tworza sie pola naswietlenia stopniowo przecho¬ dzace jedno w drugie. Tego rodzaju na¬ swietlenie osiagac mozna rozmaitemi spo¬ sobami. Przy zastosowaniu soczewki Fres¬ nela, srodkowa czesc C1 soczewki zbiera swiatlo ze zródla A w punkcie / po drugiej stronie plaszczyzny D, w której znajduje sie objekt, tak, ze promienie róznych pa¬ sów soczewki C2, C3, C4, CR krzyzuja sie z osia glówna w róznych punktach pomie¬ dzy ogniskiem f srodkowej czesci i pla¬ szczyzna d. Wiazki promieni róznych pa¬ sów pokrywaja sie wzajemnie, tak, ze kaz¬ dy punkt zródla swiatla, wyobrazony jest na przezroczu przez jasna plamke, ciem- — 2 —niejaca ku ibrzegowi; jasne plamki, po¬ chodzace od sasiednich punktów zródla swiatla, przecinaja sie wzajemnie i powsta¬ je tym sposobem równomierne pole na¬ swietlenia. Dzialanie to mozna uzupelnic przez to, ie sila zalamania oddzielnych pa¬ sów soczewki bedzie taka, ze promienie, przechodzace przez kazdy pas od kazdego punktu latnpki, schodza sie na objekcie D w jednym pierscieniu, przyczem pierscie¬ nie, utworzone przez promienie róznych punktów lampki i przechodzace przez ten sam pas, beda wzgledem siebie przesunie¬ te. Pierscieniowe pola naswietlenia, two¬ rzone na przezroczu przez przesuniete pier¬ scienie, pochodzace od pojedynczych pasów soczewki, sa wzgedem siebie jednoosiowe i dlatego pokrywaja sie wzajemnie. Kazdy pas zalamuje promienie lampki, tak, ze przecinaja one os glówna poza ogniskiem / srodkowej czesci, ale naprzeciwko otwo¬ ru E i tern dalej, im wiecej od srodka od¬ dalone sa wreby (pasy) soczewki. Wyna¬ lazek nie ogranicza sie na zastosowaniu jednej formy soczewki Fresnela. Fig. 5 wyobraza soczewke, posiadajaca równiez negatywna aberacje sferyczna. Fig. 6 przedstawia jeszcze inny rodzaj soczewki z negatywna aberacja. Sklada sie ona z trzech Czesci C2, C3, C4, z których jedna C4 jest wklesla soczewka o takiej krzy- wiznie i wspólczynniku zalamania, ze o- trzymuje sie pozadany wynik. Figura ta unaocznia, jakim bylby przebieg promieni w razie odrzucenia wkleslej soczewki. Cho¬ ciaz, jak bylo zaznaczone, mozna otrzymac soczewke o negatywnej aberacji typu od¬ miennego od soczewek Fresnela, to jednak nalezy oddac tej ostatniej pierwszenstwo, uzywajac jej albo tylko jako zbieracza, lub tez w polaczeniu z innemi jako soczew¬ ki zlozonej. Z fig. 7, przedstawiajacej czesc soczewki (fig, 1) w powiekszonej skali, widac, ze promien a, padajacy ze zródla swiatla, spotykajac odwrotna stro¬ ne soczewki, zalamuje sie tak, ze przecho¬ dzi przez zewnetrzna krawedz wrebu C4 gdzie ulega zalamaniu ku a3. Inny pro¬ mien b, spotykajacy tylna powierzchnie soczewki w punkcie 6lf lezacym w bezpo- sredniem sasiedztwie punktu alf mija po zalamaniu wrab C4, spotyka powierzchnie wrebu C5 w &2 i zalamuje sie równiez ku bB osi glównej. Punkty a i b oddzielone sa na rysunku, w rzeczywistosci leza obok siebie. Przednia powierzchnia soczewki Fresnela nie rzuca miedzy a2 i b2 zadnych promieni ku naswietlanemu przedmiotowi tak, ze powstaje ciemny pas miedzy pier- scieniowemi promieniami z C4 i C5 (na fig. 7 oznaczone kreskowaniem). Jak widac, szerokosc ciemnego pasa powieksza sie z powiekszeniem pochylenia katowego mie¬ dzy alf b2, zmniejsza sie ona wraz ze zmniejszeniem tego kata, ten jednakze zwieksza sie wraz z moca zalamywania soczewki. Jezeli soczewka Fresnela jest jedynym organem zbierajacym, musi jej sila byc stosunkowo duza, a wtedy tworzy sie stosunkowo szeroki ciemny pas miedzy pierscieniowemi wiazkami promieni. Aby uniknac tej niedogodnosci, a jednoczesnie uzyc soczewki Fresnela, jako odpowied¬ niego srodka zebrania promieni przy ne¬ gatywnej aberacji sferycznej,, uzywa sie najlepiej takiej soczewki, jako skladowej czesci ustroju skladanego, przyczem czesc druga jest gladka zwykla soczewka. "Fig. 8 wyobraza przez C5 soczewke Fresnela, Af plaskowypukla soczewke, której wypukla strona zwrócona jest do swiatla i soczewki G5. Stale optyczne obydwóch soczewek dobiera sie tak, by objekt oswietlony byl w sposób, wskazany na fig. 1. Urzadzenie to uzupelnia sie przez to, ze wreby soczew¬ ki Fresnela posiadaja negatywna aberacje sferyczna dostateczna, aby nietylko wy¬ równac pozytywna soczewki M, ale nadac ustrojowi pozadana negatywna. Dzieki temu, szerokosc wykazanego na fig. 7 ciem¬ nego pasma zmniejsza sie, jak to widac z porównania fig- 7 i fig. 9. — 3 —Aby ustawic zródlo swiatla dokladnie w miejscu potrzebnem dla odpowiedniego naswietlenia objektu, stosuje sie, zgodnie z fig- 10, nastepujacy sposób. A oznacza zródlo swiatla; C — soczewke zbierajaca p negatywnej aberacji sferycznej; D jest filmem w otworze E; S — jakiejkolwiek formy soczewka objektywu, dajaca sie przesuwac wzgledem otworu, aby umozeb- nic naprowadzenie obrazu na ekran T; wre¬ szcie R jest zaslona, ustawiona bezposred¬ nio za objektywem. W praktyce tworzy go zaslona (zamkniecie) aparatu projek¬ cyjnego, w kazdym razie musi sie ona prze¬ suwac poprzecznie do osi optycznej.Jezeli zródlo swiatla zlozone jest z ni¬ tek równoleglych, polozonych blisko sie¬ bie, zastosowywa sie odpowiednie srodki, aby wspomóc dzialalnosc wrebów w rów- nomiernem oswietleniu ekranu, priomie- niami, idacemi od punktów sasiednich po¬ lozonych w jednej plaszczyznie. Jak wskazuja fig. 11, 12, 13, stosuje sie w tym celu na kulistej stronie soczewki, naprze¬ ciw srodka i dwóch wewnetrznych wrebów, szereg zlobków c6. Próby dowiodly, ze niema potrzeby przedluzania rowków do zewnetrznych wrebów soczewki. Zlobki powinny przy uzyciu soczewki biec rów¬ nolegle do nitek lampki i wywolywac bocz¬ ne rozproszenie padajacego na nie swiatla.Ten sposób mozna zastosowac tak dobrze do soczewki Fresnela, uzytej samoistnie, jak równiez, gdy tworzy ona skladowa czesc ustroju zlozonego. Kombinacja taka jest uwidoczniona na fig. 14. Próby nasta¬ wiania na ognisko, wedlug fig. 101 kompli¬ kuja sie w razie zastosowania soczewki zlobkowanej, w zwiazku z poziomem roz¬ praszaniem obrazu pasm swietlnych. Aby umozliwic uzycie takiej zlobkowanej so¬ czewki przy metodzie próbnego nastawia¬ nia, mozna jeden ze skladników (t. j. lampke lub soczewke Fresnela) okrecac kolo osi optycznej systemu. Fig. 14 wy¬ obraza takie urzadzenie. Oprawe N umie¬ szcza sie w odpowiednim pierscieniu O, w którym moze sie ona obracac zapomoca raczki P, tak, ze zlobki w czasie ustawia¬ nia zajmuja polozenie poziome, a w czasie projektowania — pionowe, równolegle do pasm swietlnych lampki.Wynalazek mozna zastosowac nietylko przy aparatach projekcyjnych do przezro¬ czy i filmów, ale równiez do latarni czar¬ noksieskich. Zaslona P niekoniecznie mu¬ si byc zawora aparatu projekcyjnego z ru- chomemi obrazami, lecz jakakolwiek inna, zdolna uwidocznic obraz zródla swiatla, ustawiana we wlasciwem miejscu wyzej o- pisanym sposobem. PL