PL197183B1 - Preparaty barwnikarskie do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych oraz sposób otrzymywania tych preparatów - Google Patents

Abstract

1. Preparaty barwnikarskie do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierające mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, znamienne tym, że mają postać płynu, który stanowi roztwór barwników w rozpuszczalniku organicznym mieszającym się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie i zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R1, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie barwnikarskim są w proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.

Description

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 197183 (13) ^B1 (²¹) Numer zgłoszeni: ³⁵⁵⁰⁴⁸ (51) IntC^I.

C10L 1/22 (2006.01) (22) Data zgłoszenia: 15.07.2002

Preparaty barwnikarskie do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych oraz sposób otrzymywania tych preparatów

(43) Zgłoszenie ogłoszono: 26.01.2004 BUP 02/04	(73) Uprawniony z patentu: Instytut Barwników i Produktów Organicznych,Zgierz,PL
(45) O udzieleniu patentu ogłoszono: 31.03.2008 WUP 03/08	(72) Twórca(y) wynalazku: Krzysztof Krach,Zgierz,PL Mirosław Muszyński,Zgierz,PL Lucjan Szuster,Łódź,PL

(57) 1 i Preparaty barwnikarskie do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierające mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, znamienne tym, że mają postać płynu, który stanowi roztwór barwników w rozpuszczalniku organicznym mieszającym się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie i zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R1, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie barwnikarskim są w proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.

PL 197 183 B1

Opis wynalazku

Przedmiotem wynalazku są preparaty barwnikarskie do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierające mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych. Przedmiotem wynalazku jest również sposób otrzymywania tych preparatów.

Ropopochodne paliwa płynne i oleje mineralne stosowane w przemyśle motoryzacyjnym oraz jako oleje opałowe są barwione lub znakowane dla łatwej i jednoznacznej ich identyfikacji dla celów kontrolno-jakościowych, podatkowych (akcyza) oraz eliminacji z obrotu produktów wprowadzanych na rynek w sposób sprzeczny z obowiązującymi przepisami prawnymi w zakresie kontroli jakości i podatku akcyzowego.

Do barwienia i znakowania płynnych produktów ropopochodnych są używane wybrane barwniki z grupy aplikacyjnej, dla której przyjęto nazwę barwniki rozpuszczalnikowe (PN-92/C-04701). Są to barwniki niejonowe, praktycznie nierozpuszczalne w wodzie, ale dobrze rozpuszczalne w większości rozpuszczalników organicznych, sklasyfikowane w Colour lndex jako Solvent Dyes.

W europejskim opisie patentowym nr 0 256 460 do barwienia i znakowania olejów mineralnych poleca się stosować mieszaniny barwników, zawierające barwnik rozpuszczalnikowy oraz jedną z monoazowych żółcieni rozpuszczalnikowych o podanym ogólnym wzorze. Jednak, jak wykazały badania, nie wszystkie mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych wskazane w tym opisie są przydatne do barwienia i znakowania olejów mineralnych w świetle współczesnych wymagań stawianych takim preparatom:

- wysokie stężenia roztworów barwników w rozpuszczalnikach organicznych mieszających się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, dzięki bardzo wysokiej rozpuszczalności składników mieszanki,

- stabilność roztworów barwników w czasie bez krystalizacji lub rekrystalizacji składników,

- odporność roztworów barwników na zmiany temperatury w zakresie od -30° do +50°C,

- niska lepkość stężonych roztworów barwników umożliwiająca stosowanie preparatów w zautomatyzowanych systemach dozowania,

- wysoka wydajność w zabarwianiu i znakowaniu produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych,

- podatność i gwarancja jednoznaczności wyniku w testach identyfikacyjnych, polegających na ekstrakcji znakowanych produktów ropopochodnych wodnym roztworem kwasu siarkowego lub solnego.

W wyniku szerokich badań opracowano skład jakościowy i ilościowy preparatów barwnikarskich do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierających mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, które spełniają powyższe wymagania. Opracowane preparaty zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R1, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4.

Niektóre spośród barwników wchodzących w skład opracowanych preparatów są znane i sklasyfikowane w Colour lndex, a z europejskiego opisu patentowego nr 0 256 460 są znane - jako przydatne do barwienia i znakowania olejów mineralnych - mieszanki barwników rozpuszczalnikowych, zawierające jako jeden ze składników żółcień o wzorze 2, w tym w zestawieniu z czerwienią o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową, R1 i R₂ oznaczają grupę metylową, R3 oznacza grupę etoksylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego, a R4 oznacza atom wodoru, oraz z czerwienią o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza resztę N-alkilową (C₈H1₂ + C13H27), R1 i R3 oznaczają grupę metylową, a R₂ i R4 oznaczają atom wodoru.

Opracowane preparaty barwnikarskie według wynalazku mają postać płynu, który stanowi roztwór barwników w rozpuszczalniku organicznym mieszającym się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie są w proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.

Preparaty barwnikarskie według wynalazku posiadają korzystne właściwości w zakresie stabilności w czasie, odporności na zmiany temperatury oraz wysokiej wydajności w zabarwianiu i znakowaniu płynnych produktów ropopochodnych, jeżeli zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym

PL 197 183 B1 wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową 3 lub resztę 2-etyloheksyloaminową, R₁ oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftyIowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru, jak również wtedy, gdy zawierają czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową, R1 oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru oraz czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza resztę 2-etyloheksyloaminową, R1 oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru.

Szczególnie korzystne są preparaty barwnikarskie według wynalazku, które stanowią roztwór barwników w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie i zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, R1 oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru, oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie barwnikarskim są w proporcji wagowej jak 1:0,29-1,44, a zwłaszcza preparaty, które składają się z 5-13 części wagowych co najmniej jednej czerwieni o wzorze 1, 9-17 części wagowych żółcieni o wzorze 2 oraz 70-86 części wagowych ksylenu, toluenu albo mezytylenu względnie lekkiego oleju opałowego bądź ich mieszaniny.

Sposób otrzymywania preparatów barwnikarskich do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierających mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, według wynalazku polega na tym, że miesza się co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R₁, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową, w postaci proszku, pasty lub roztworu rozpuszczalnikowego, który korzystnie stanowi mieszanina poreakcyjna po wytworzeniu czerwieni lub mieszaniny czerwieni, z co najmniej jedną żółcienią o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, w postaci roztworu rozpuszczalnikowego, który korzystnie stanowi mieszanina poreakcyjna bądź mieszaniny poreakcyjne po wytworzeniu żółcieni, po czym uzupełnia się otrzymaną mieszaninę czerwieni i żółcieni dodatkiem rozpuszczalnika organicznego do uzyskania założonego stężenia składników w preparacie barwnikarskim, przy czym jako rozpuszczalnik organiczny w mieszaninach reakcyjnych barwników, ewentualnym przygotowaniu roztworów czerwieni oraz dla uzupełnienia otrzymanej mieszaniny czerwieni i żółcieni do założonego stężenia składników w preparacie stosuje się rozpuszczalnik mieszający się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie ksylen, toluen albo mezytylen względnie lekki olej opałowy bądź ich mieszaniny, a czerwień lub mieszaninę czerwieni oraz żółcień albo mieszaninę żółcieni używa się w takich ilościach, aby ich udział w preparacie barwnikarskim odpowiadał proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.

Wynalazek ilustrują nie ograniczając jego zakresu, niżej podane przykłady, w których części oznaczają części wagowe:

P r z y k ł a d l. Przygotowuje się roztwór A, będący roztworem czerwieni o wzorze 1, w którym R1 i R3 oznaczają grupy metylowe, R2 i R4 - atomy wodoru, a R jest resztą 2-etyloheksyloaminową, w ksylenie, przy czym 1000 części roztworu zawiera 460 części barwnika (mieszanina w proporcji 460 części barwnika na 540 części ksylenu).

Oddzielnie preparuje się roztwór 590 części żółcieni o wzorze 2 w 410 częściach ksylenu, uzyskując roztwór B.

Do 2630 części ksylenu wprowadza się 1520 części roztworu A i 850 części roztworu B. Po wymieszaniu otrzymuje się 5000 części stabilnego preparatu w postaci płynu do barwienia i znakowania lekkich olejów opałowych, który zawiera mieszaninę czerwieni i żółcieni w proporcji wagowej jak 1:1,39.

PL 197 183 B1

P r z y k ł a d II. Przygotowuje się roztwór A, który stanowi roztwór czerwieni o wzorze 1, w którym Ri i R2 oznaczają grupy metylowe usytuowane w pozycjach 2 i 5 do wiązania azowego, R3 - grupę metylową w pozycji 4 do wiązania azowego, R4 - atom wodoru, a R jest resztą 2-etyloheksyloaminową w mieszaninie ksylenu i toluenu, przy czym roztwór ma skład odpowiadający proporcji: 200 części barwnika na 500 części ksylenu i 100 części toluenu.

Oddzielnie sporządza się roztwór 200 części żółcieni o wzorze 3, w którym X oznacza resztę dodecylową w mieszaninie 600 części ksylenu i 200 części oleju opałowego ECOTHERM (PKN ORLEN Płock), otrzymując roztwór B.

Do mieszaniny 1500 części ksylenu i 500 części mezytylenu dodaje się 2000 części roztworu A i 1000 części roztworu B. Po uśrednieniu uzyskuje się 5000 części stabilnego, płynnego preparatu do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza 5 olejów mineralnych, który zawiera mieszaninę czerwieni i żółcieni w proporcji wagowej jak 1:0,44.

P r z y k ł a d III. Przygotowuje się roztwór A, będący roztworem czerwieni o wzorze 1, w którym R1 i R3 oznaczają grupy metylowe, R2 i R4 - atomy wodoru, a R jest grupą hydroksylową, w mieszaninie ksylenu i mezytylenu, przy czym roztwór ma skład odpowiadający proporcji: 100 części barwnika na 500 części ksylenu i 400 części mezytylenu.

Oddzielnie preparuje się roztwór 200 części żółcieni o wzorze 4 w mieszaninie 700 części ksylenu i 100 części oleju opałowego ECOTHERM (PKN ORLEN Płock), który stanowi roztwór B.

Do mieszaniny 2000 części ksylenu wprowadza się 2000 części roztworu A oraz 200 części roztworu B, a następnie po wymieszaniu całość uzupełnia się dodatkiem 800 części toluenu. Po uśrednieniu uzyskuje się 5000 części trwałego, płynnego preparatu do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, który zawiera mieszaninę czerwieni i żółcieni w proporcji wagowej jak 1:0,22.

P r z y k ł a d IV. Jako roztwór A stosuje się odwodnioną azoetropowo mieszaninę poreakcyjną po syntezie, stanowiącą roztwór w ksylenie mieszaniny dwóch czerwieni: jednej o wzorze 1, w którym R1 i R3 oznaczają grupy metylowe usytuowane w pozycjach orto do wiązań azowych, R2 i R4 - atomy wodoru, a R jest resztą 2-etyloheksyloaminową, oraz drugiej o wzorze 1, w którym R1 i R3 oznaczają grupy metylowe usytuowane w pozycjach orto do wiązań azowych, R2 i R4 - atomy wodoru, a R jest grupą hydroksylową. Skład roztworu A odpowiada proporcji wagowej: 450 części ksylenu, 470 części czerwieni pierwszej z resztą 2-etyloheksyloaminową oraz 80 części czerwieni drugiej z grupą hydroksylową.

Jako roztwór B używa się roztwór 550 części żółcieni o wzorze 2 w 450 częściach ksylenu, będący mieszaniną poreakcyjną po jej wytworzeniu.

1000 części roztworu A i 1000 części roztworu B rozprowadza się w 3000 części lekkiego oleju opałowego uzyskując stabilny preparat do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, w którym zawartość mieszaniny czerwieni do barwnika żółtego jest w proporcji wagowej jak 1:1.

Claims (6)

1. Zastrzeżenia patentowe

   1. Preparaty do barwienia i znakowania produktów ropopochodnych, olejów mineralnych, zawierające mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, znamienne tym, że mają postać płynu, który stanowi roztwór barwników w rozpuszczalniku organicznym mieszającym się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie i zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R1, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie barwnikarskim są w proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.
2. 2. Preparaty b^rrwnii^^r^^i^i^ według zastrz. 1, znamienne tym, że z^\^i^r^^j^ co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, R1 oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru.

   PL 197 183 B1
3. 3. Preparaty barwnikarskiewedługzastrz. 1, znamienne tym, że zawierają czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową R-ι oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru oraz czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza resztę 2-etyloheksyloaminową, Ri oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w 2 pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczarą atom wodoru.
4. 4. P re pa raty barwnikarskie według zas^z. 1, znam lenne tym, że ssanowią roztwór barwników w ksylenie, toluenie albo mezytylenie względnie w lekkim oleju opałowym bądź w ich mieszaninie i zawierają co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, Ri oznacza grupę metylową lub etylową usytuowaną w pozycji orto do wiązania azowego między pierścieniem fenylowym i naftylowym, R3 oznacza grupę metylową położoną w pozycji orto do wiązania azowego, a symbole R2 i R4 mają jednakowe znaczenie i oznaczają atom wodoru, oraz co najmniej jedną żółcień o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, przy czym ilości czerwieni lub mieszaniny czerwieni oraz żółcieni albo mieszaniny żółcieni w preparacie barwnikarskim są w proporcji wagowej jak 1:0,29-1,44.
5. 5. Preparary barwnikarskke według zas^z. 4, znamiennetym, że składają się z 5-113 części wagowych co najmniej jednej czerwieni o wzorze 1, 9-17 części wagowych żółcieni o wzorze 2 oraz 70-86 części wagowych ksylenu, toluenu albo mezytylenu względnie lekkiego oleju opałowego bądź ich mieszaniny.
6. 6. Sposób otrzymywa nia preparatów barwnikarskich do barwienia i zna kowania produktów ropopochodnych, zwłaszcza olejów mineralnych, zawierających mieszaniny barwników rozpuszczalnikowych z grupy czerwieni oraz z grupy żółcieni, zeamieeey tym, że miesza się co najmniej jedną czerwień o ogólnym wzorze 1, w którym R oznacza grupę hydroksylową lub resztę 2-etyloheksyloaminową, a symbole R1, R2, R3 i R4 mają znaczenie jednakowe lub różne i oznaczają atom wodoru albo zawierającą od 1 do 4 atomów węgla grupę alkilową bądź alkoksylową, w postaci proszku, pasty lub roztworu rozpuszczalnikowego, który korzystnie stanowi mieszanina poreakcyjna po wytworzeniu czerwieni lub mieszaniny czerwieni, z co najmniej jedną żółcienią o wzorze 2 lub o ogólnym wzorze 3, w którym X oznacza resztę alkilową zawierającą od 1 do 13 atomów węgla, albo o wzorze 4, w postaci roztworu rozpuszczalnikowego, który korzystnie stanowi mieszanina poreakcyjna bądź mieszaniny poreakcyjne po wytworzeniu żółcieni, po czym uzupełnia się otrzymaną mieszaninę czerwieni i żółcieni dodatkiem rozpuszczalnika organicznego do uzyskania założonego stężenia składników w preparacie barwnikarskim, przy czym jako rozpuszczalnik organiczny w mieszaninach reakcyjnych barwników, ewentualnym przygotowaniu roztworów czerwieni oraz dla uzupełnienia otrzymanej mieszaniny czerwieni i żółcieni do założonego stężenia składników w preparacie stosuje się rozpuszczalnik mieszający się z produktami ropopochodnymi, zwłaszcza olejami mineralnymi, korzystnie ksylen, toluen albo mezytylen względnie lekki olej opałowy bądź ich mieszaniny, a czerwień lub mieszaninę czerwieni oraz żółcień albo mieszaninę żółcieni używa się w takich ilościach, aby ich udział w preparacie barwnikarskim odpowiadał proporcji wagowej jak 1:0,2-2,0.